KONTEKST-ERKLI GRAMMATIKALAR ASOSIDA O‘ZBEK TILIDA SINONIMLAR ORASIDA BOG‘LANISHLARNI MODELLASHTIRISH IMKONIYATLARI

58

KONTEKST-ERKLI GRAMMATIKALAR ASOSIDA O‘ZBEK TILIDA

SINONIMLAR ORASIDA BOG‘LANISHLARNI MODELLASHTIRISH

IMKONIYATLARI

Azatova Enajon Nematjon qizi,

UrDU, Kompyuter lingvistikasi mutaxassisligi magistranti

Azatova.enajon2001@icloud.com

Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti

Annotatsiya.

Ushbu maqolada o‘zbek tilidagi sinonimlar orasidagi bog‘lanishlarni

kontekst-erkli grammatikalar (KEG) asosida modellashtirish imkoniyatlari tahlil
qilinadi. Sinonim birliklarning morfologik va sintaktik o‘zaro aloqalari, ularning
grammatik struktura orqali ifodalanishi, shuningdek, KEG vositasida sinonimlar
to‘plamini shakllantirish va tahlil qilish usullari ko‘rib chiqiladi. Maqolada KEG
nazariyasining nazariy asoslari, o‘zbek tilidagi real tilshunoslik misollari asosida
tadbiq etilishi va ushbu yondashuvning afzalliklari hamda cheklovlari yoritiladi.
Shuningdek, bu yondashuvning avtomatlashtirilgan til tahlili, matn generatsiyasi va
tarjima tizimlari kabi sohalarda qo‘llanish istiqbollari muhokama qilinadi.

Kalit so‘zlar:

O‘zbek tili, sinonimlar, kontekst-erkli grammatika, formal til, semantik

tahlil, grammatik modellashtirish, kompyuter lingvistikasi

Аннотация.

В данной статье рассматриваются возможности моделирования

связей между синонимами в узбекском языке на основе контекстно-свободных
грамматик (КСГ). Анализируются морфологические и синтаксические
взаимосвязи синонимичных единиц, их представление через грамматические
структуры, а также методы формирования и анализа синонимических рядов с
помощью КСГ. Обсуждаются теоретические основы КСГ, примеры их
применения в реальных лингвистических ситуациях узбекского языка, а также
преимущества и ограничения данного подхода. Кроме того, рассматриваются
перспективы применения этой модели в автоматическом анализе текста,
генерации текста и системах машинного перевода.

Ключевые слова:

узбекский язык, синонимы, контекстно-свободная

грамматика, формальный язык, семантический анализ, грамматическое
моделирование, компьютерная лингвистика

59

Abstract.

This article explores the possibilities of modeling relationships between

synonyms in the Uzbek language using context-free grammars (CFG). The
morphological and syntactic interrelations of synonymous units, their representation
through grammatical structures, and methods for constructing and analyzing synonym
sets via CFG are examined. The paper discusses the theoretical foundations of CFG,
its application to real linguistic examples in Uzbek, and the advantages and limitations
of this approach. Additionally, the potential use of this method in automated language
analysis, text generation, and translation systems is considered.

Keywords:

Uzbek language, synonyms, context-free grammar, formal language,

semantic analysis, grammatical modeling, computational linguistics

Kirish.

Hozirgi davrda tabiiy tilni avtomatik qayta ishlash, matnlarni tahlil qilish va til

modellari yaratish kompyuter lingvistikasi va sun’iy intellekt sohasida eng dolzarb
yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Bu jarayonda til birliklarini formal tuzilmalar orqali
ifodalash va ularning o‘zaro bog‘lanishini aniqlash, katta ahamiyat kasb etadi.
Ayniqsa, sinonimlar kabi semantik jihatdan yaqin leksik birliklar o‘rtasidagi
bog‘liqliklarni modellashtirish orqali tilning noaniqligini kamaytirish, matnning
mazmuniy qamrovini kengaytirish va avtomatik tahlil sifatini oshirish mumkin bo‘ladi.

O‘zbek tili o‘ziga xos boy sinonimlar tizimiga ega. Bu tizimni formal asosda

ifodalash esa tabiiy tilning strukturaviy va semantik jihatlarini chuqur tahlil qilishni
talab qiladi. Kontekst-erkin grammatikalar (KEG) til tuzilmalarini modellashtirishda
samarali vosita bo‘lib, ular yordamida sintaktik va semantik darajadagi variantlikni
ko‘rsatish imkoniyati mavjud.

Ushbu maqolada o‘zbek tilida sinonimlar o‘rtasidagi bog‘lanishlarni kontekst-

erkli grammatikalar asosida modellashtirish imkoniyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotning
asosiy maqsadi-sinonim birliklarning grammatik struktura orqali ifodalanish usullarini
aniqlash, KEG vositasida ular o‘rtasidagi semantik munosabatlarni formallashtirish
hamda bu yondashuvning amaliy va nazariy ahamiyatini yoritishdan iborat.

Asosiy qism.

O‘zbek tilida sinonimlarning boyligi va ularning turli kontekstlarda ishlatilishi
tilshunoslikda muhim tahlil obyekti hisoblanadi. Ularni formal yondashuv orqali
modellashtirish esa zamonaviy kompyuter lingvistikasining dolzarb yo‘nalishidir.

60

Kontekst-erkli grammatikalar (KEG) esa bunday modellashtirish uchun qulay va
moslashuvchan vosita bo‘lib xizmat qiladi.

1.Kontekst-erkli grammatikalarning nazariy asoslar

i

Kontekst-erkli grammatika-formal til nazariyasida keng qo‘llaniladigan model bo‘lib,
uni Noam Chomsky taklif qilgan. KEG to‘rtlik sifatida ta’riflanadi:

G = (N, Σ, P, S)

bu yerda:

N

– noto‘g‘ri belgilar (non-terminal symbols),

Σ

– to‘g‘ri belgilar (terminal symbols),

P

– qoidalar (production rules),

S

– boshlang‘ich belgidir (start symbol).

KEG o‘zbek tilida gap tuzilmalari va leksik birliklar o‘rtasidagi grammatik
munosabatlarni ifodalashda foydali model bo‘la oladi.

2. O‘zbek tilidagi sinonimlar: grammatik va semantik xususiyatlar

Sinonimlar semantik jihatdan yaqin bo‘lsa-da, ularning qo‘llanish joyi, uslubi va
grammatik funksiyasi farq qilishi mumkin. Masalan:

go‘zal ~ chiroyli ~ dilbar

katta ~ ulkan ~ yirik

Bu so‘zlar morfologik jihatdan bir xil shakllanadi, ammo ularning stilistik yuklamasi
yoki so‘z birikmalarida ishlatilishi farqlanadi. Sinonimlar ko‘pincha kontekst asosida
tanlanadi, bu esa ularni KEG qoidalari bilan modellashtirishni murakkablashtiradi.

3. Sinonimlarni KEG asosida modellashtirish

Sinonimlarni grammatik modellashtirish uchun har bir sinonim guruhini bir necha
alternativ qoidalarga ajratish mumkin. Masalan:

Adj → go‘zal | chiroyli | dilbar

NP → Adj

Bu yerda Adj belgisi sifatlarni bildiradi va ular sinonimlar orqali almashtirilishi

mumkin. Bu kabi strukturaviy yondashuv, o‘zbek tilidagi ko‘p ma'noli gaplar, stilistik
variantlar va semantik yaqinliklarni model qilishga imkon beradi.

61

Shuningdek, sinonim guruhlarining ishlatilish kontekstlarini aniqlashda

ehtimollik grammatikalari yoki semantik belgilashlar bilan KEG ni boyitish mumkin
(masalan, kontekstga qarab sinonimlarni tanlash uchun ontologiya yoki matn
korpuslari asosida qo‘shimcha tahlil).

4. Modellashtirishning afzalliklari va cheklovlari

Afzalliklari:

Grammatik tuzilmalar orqali sinonimiyal almashinuvlarni aniqlash mumkin.

Formal modellar orqali matnni avtomatik tahlil qilish yoki generatsiya qilish
imkoniyati paydo bo‘ladi.

KEG asosida natural tilni tushunish tizimlari yaratilishi mumkin.

Cheklovlari:

Sinonimlar kontekstga bog‘liq, KEG esa bu darajadagi pragmatik farqlanishlarni
bevosita ifodalay olmaydi.

Sinonimlar ba’zan stilistik yoki emotsional yuklama beradi — bu esa formal qoidalar
bilan to‘liq ifodalab bo‘lmaydi.

Sinonimiyal birliklarni aniq guruhlarga ajratishda til korpuslariga tayanish kerak
bo‘ladi.

5. Amaliy qo‘llanish istiqbollari

Kontekst-erkli grammatikalar yordamida sinonimlarni modellashtirish quyidagi
sohalarda qo‘llanishi mumkin:

Avtomatik tarjima tizimlari:

sinonimlar orqali kontekstga mos tarjimalarni aniqlash.

Matn generatsiyasi:

sinonim variantlari bilan stilistik jihatdan boy matnlar hosil

qilish.

Til o‘rganish tizimlari:

sinonimiyal variantlar orqali o‘quvchilarga boyroq ifoda

shakllarini taqdim etish.

Qidiruv tizimlari:

sinonimlarni tanib olish orqali foydalanuvchi izlovlarining

aniqligini oshirish.

Xulosa.

62

O‘zbek tilida sinonim birliklarni kontekst-erkli grammatikalar (KEG) asosida

modellashtirish, tilshunoslikda ham, kompyuter lingvistikasi sohasida ham muhim
qadam hisoblanadi. Ushbu maqolada sinonimlar orasidagi grammatik va semantik
bog‘liqliklar KEG vositasida ifodalash mumkinligi ko‘rsatildi. KEG orqali sinonimlar
to‘plamini grammatik qoidalarga integratsiya qilish, matnni tahlil qilish va
generatsiyalashda stilistik va semantik boylikni saqlagan holda formal yondashuvni
ta'minlash imkonini beradi.

Tadqiqot davomida aniqlanishicha, KEG yondashuvi sinonimlarni struktura

darajasida modellashtirishga imkon beradi, biroq sinonimlarning kontekstual, stilistik
va emotsional tafovutlarini to‘liq qamrab ololmaydi. Shu sababli, ushbu modelni
semantik tarmoqlar, ehtimollik grammatikalari va korpus lingvistikasi elementlari
bilan boyitish lozim.

Kelajakdagi tadqiqotlar uchun KEG asosidagi modellarni real o‘zbek matnlari

korpusi bilan sinovdan o‘tkazish, sinonimiyal almashuvlar orqali yaratilgan variantli
tuzilmalarni avtomatik tarzda tahlil qilish va ularni tilni qayta ishlash tizimlariga
integratsiyalash istiqbolli yo‘nalishlar sifatida qaralmoqda.

Foydalanilgan adabiyotlar.

1. Chomsky, N. (1956). Three Models for the Description of Language. IRE
Transactions on Information Theory, 2(3), 113–124.

2. Jurafsky, D., & Martin, J. H. (2021). Speech and Language Processing (3rd ed.,
draft). Stanford University. (https://web.stanford.edu/~jurafsky/slp3/)

3. Sharipov, Sh. Sh. (2016). Zamonaviy O‘zbek tili: leksikologiya va frazeologiya.
Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi.

4. Tursunov, A. A. (2020). Kompyuter lingvistikasi asoslari. Toshkent: Fan va
texnologiya nashriyoti.

5. Manning, C. D., & Schütze, H. (1999). Foundations of Statistical Natural Language
Processing. Cambridge: MIT Press.

6. Karimov, A. (2007). O‘zbek tilining sinonimlar lug‘ati. Toshkent: G‘afur G‘ulom
nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi.

7. Jurayeva, M. (2018). Sinonim birliklarning semantik-tarixiy o‘zgarishi. // Filologiya
masalalari ilmiy jurnali, №2, 45–52.

63

8. Aho, A. V., & Ullman, J. D. (1972). The Theory of Parsing, Translation, and
Compiling (Vol. 1). Prentice-Hall.

9. Bobojonov, S. (2019). O‘zbek tilida avtomatik tahlil uchun formal grammatika
modellari. // Axborot texnologiyalari va dasturlash jurnali, №4, 33–39.

10. Khojieva, N. (2022). Sinonim birliklarni mashina tarjimasi tizimlarida qo‘llash
muammolari. // Amaliy tilshunoslik, №1, 57–63.