International Islamic Academy of Uzbekistan
Volume 5 | IIAU Conference 5 | 2024
Turkiy xalqlar madaniyati, falsafasi, aloqalari: tarix, bugun va kelajak
October, 2024 IIAU.UZ
32
3. To‘g‘ri siyosat yuritish (Siyasatul madaniyya) – jamiyatda yashayotgan
insonlarni isloh qilish bo‘lib, bu bilan davlatlar, shaharlar isloh bo‘ladi.
Nazariy hikmat turlari: 1. Tabiiy ilmlar – tashqi olamda va zehnda mavjudligi
moddaga ehtiyoj sezadigan narsalarning holatini bilish ilmi bo‘lib, bunga kavniy
jismlar misol bo‘ladi. Bunga “tabiiyot” deb ataladi.
2. Riyoziy ilmlar – tashqi olamda mavjudligi moddaga ehtiyoj sezadigan, zehnda
esa moddaga muhtoj bo‘lmagan narsalarning holatini bilish ilmi bo‘lib, bunga
geometrik shakllar, matematik sonlar misol bo‘ladi. Bunga “ta’limiyot” deb ham
ataladi.
3. Ilohiyot ilmi – tashqi olamda ham, zehnda ham moddaga ehtiyoji bo‘lmagan
narsalarning holatini o‘rganish ilmi hisoblanadi” [1:9-12].
Xulosa qilib aytganda, Saidahmad Balanpuriyning “Mabadiul falsafa” risolasida
hikmat, ya’ni ilmning ta’rifi sodda va tushunarli bayon qilingan. Risola falsafa
atamalarining sharhini bilishda yordamchi manba bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Saidahmad Balanpuriy. Mabadiul falsafa. – Karachi: Maktabatul Kubro, 2011.
– 48 b.
2.
Isoqjonov R. Islom falsafasi. – Toshkent: Complex print, 2019. – 191 b.
3.
Shahristoniy. Al-Milal va-n-nihal. – Qohira: Maktabatus sofaa, 2017. – 416 b.
4.
Ражабов,
Ш.
(2024).
Влияние
трансформatsiи
цифрового
информatsiонного пространства на атмосферу. Предпринимательства и
педагогика, 5(1), 207-214.
5.
Radjabov, S. (2024). GLOBAL NETWORKS AND THE UNETHICAL
INFLUENCE
OF
CYBERSPACE.
Ethiopian
International
Journal
of
Multidisciplinary Research, 11(04), 23-27.
TURKIYA VA O‘ZBEKISTONNING TURKIY MADANIY ALOQALARI
VA MEROSINING FALSAFIY QARASHLARI
Isayeva Maftuna Mirkomil qizi, O’zMU,
“Falsafa va mantiq” kafedrasi magistranti
Ilmiy rahbar Phd, Katta o'qituvchi N.A.Djo‘rayeva
Annotatsiya. Mazkur maqolada Turkiya va O’zbekistonning falsafiy tarixiy
nuqtai nazardan tahlil qilingan. Shuningdek bunda madaniy aloqalar jarayonlari,
ijtimoiy rivojlanish konsepsiyasi sifatida ko’rib chiqilish modellarining mohiyati ochib
beriladi. Qolaversa ayni nazariya konseptual asosdan kelib chiqqan holda Turkiya
International Islamic Academy of Uzbekistan
Volume 5 | IIAU Conference 5 | 2024
Turkiy xalqlar madaniyati, falsafasi, aloqalari: tarix, bugun va kelajak
October, 2024 IIAU.UZ
33
tarixiy taraqqiyotida qo’llanilgan modernizatsiya modellarining transformatsiyasi
ko’rib chiqiladi. Ushbu izoh Turkiya va O'zbekiston o'rtasidagi madaniy aloqalar va
umumiy merosning falsafiy asoslarini o'rganib, turk madaniy o'ziga xosligi va uning
evolyutsiyasining kengroq mavzusiga e'tibor qaratadi.
Kalit so‘zlar: Madaniy aloqalar,modernizatsiya,taraqqiyot, rivojlanish,
evolyutsiya, an’anaviy jamiyat, madaniy meros.
ФИЛОСОФСКИЕ ВЗГЛЯДЫ НА КУЛЬТУРНЫЕ СВЯЗИ И
НАСЛЕДИЕ ТУРЦИИ И УЗБЕКИСТАНА
Аннотация. В данной статье анализируются Турция и Узбекистан с
философско-исторической точки зрения. Также раскрывается сущность
рассматриваемых моделей как процессов культурных связей, так и концепции
общественного развития. Кроме того, на основе концептуальной основы этой
же теории рассматривается трансформация модернизационных моделей,
используемых в историческом развитии Турции. В этом комментарии
исследуются философские основы культурных связей и общего наследия между
Турцией и Узбекистаном, уделяя особое внимание более широкой теме турецкой
культурной идентичности и ее эволюции.
Ключевые слова: Культурные связи, модернизация, прогресс, развитие,
эволюция, традиционное общество, культурное наследие.
PHILOSOPHICAL PERSPECTIVES ON THE CULTURAL RELATIONS
AND HERITAGE OF TURKEY AND UZBEKISTAN
Annotation. This article analyzes Turkey and Uzbekistan from a philosophical
and historical point of view. It also reveals the essence of the models considered as the
processes of cultural relations and the concept of social development. In addition,
based on the conceptual basis of the same theory, the transformation of the
modernization models used in the historical development of Turkey is considered. This
commentary explores the philosophical underpinnings of the cultural ties and shared
heritage between Turkey and Uzbekistan, focusing on the broader theme of Turkish
cultural identity and its evolution.
Key words: Cultural relations, modernization, progress, development, evolution,
traditional society, cultural heritage.
Turkiya va O‘zbekiston o‘rtasidagi madaniy munosabatlar ming yillik umumiy
tarix, til qarindoshligi va umumiy islom merosi orqali to‘qilgan jonli madaniy
merosdir [1]. Bu bog‘liqlik g‘oyalar va badiiy an’analar almashinuvidan tortib,
odamlar harakati va umumiy madaniy amaliyotlarning doimiy ta’sirigacha ko‘p yo‘llar
bilan namoyon bo‘ldi.Hozirgi kunda ham O‘zbekiston va Turkiya o‘rtasidagi ko‘p
asrlik mushtarak tarix, til va islom diniga asoslangan madaniy munosabatlar chuqur
International Islamic Academy of Uzbekistan
Volume 5 | IIAU Conference 5 | 2024
Turkiy xalqlar madaniyati, falsafasi, aloqalari: tarix, bugun va kelajak
October, 2024 IIAU.UZ
34
o‘zgarishlarni boshidan kechirmoqda. O‘zaro tushunish, strategik hamkorlik va
ularning umumiy merosini qadrlash asosidagi bu jarayon jonli va rivojlanayotgan
madaniyatni shakllantirmoqda. Turkiya va O‘zbekiston o‘rtasidagi madaniy aloqalar
boy va ko‘p qirrali bo‘lib, umumiy tarix, til va falsafiy an’analarga asoslangan. Ushbu
aloqalar atrofidagi falsafiy qarashlarni o‘rganishda e’tiborga olishimiz kerak bo‘lgan
ba’zi asosiy fikrlar mavjud. Ikkala davlat ham turkiy merosga ega, bu qarindoshlik
tuyg‘usini kuchaytirgan. Bu tarixiy bog‘lanish ularning madaniy o‘ziga xosligi va
falsafiy dunyoqarashini shakllantirgan.Tarixga nazar solsak, Ipak yo‘li savdo va
madaniy almashinuv uchun bog‘lovchi bo‘lib xizmat qilgan, bu ikki jamiyatni
shakllantirgan g‘oyalar, san’at va falsafalarning uyg‘unlashuviga imkon bergan. Ushbu
qadimiy tarmoqning markazida joylashgan O‘zbekiston g‘oyalar, badiiy amaliyotlar va
madaniy ta’sirlar almashinuvi uchun jonli markaz bo‘lib xizmat qildi. Turkiy
tillarning umumiy merosi bu rishtani yanada mustahkamlab, adabiyot, she’riyat va
falsafiy g‘oyalar oqimini osonlashtirdi. Turk va o‘zbek madaniyatlarining o‘zaro ta’siri
an’analar, san’at va falsafalarning faol almashinuviga olib keldi. Bu umumiy estetik
va qadriyatlar tizimini aks ettiruvchi arxitektura, musiqa va hunarmandchilikni o‘z
ichiga oladi. Falsafiy nuqtayi nazardan, bu almashinuvni sinkretizm obyektivi orqali
ko‘rish mumkin, bu yerda turli xil madaniy elementlar noyob o‘ziga xoslikni yaratish
uchun birlashdi. Ikkala xalq ham an’analarni modernizatsiya bilan muvozanatlash
muammosiga duch kelmoqda. Falsafiy munozaralar ko‘pincha zamonaviy global
ta’sirlarni qamrab olgan holda madaniy merosni qanday saqlash kerakligi atrofida
aylanadi.
“Madaniy uzluksizlik” tushunchasi ahamiyatli bo‘lib, an’analarni saqlash
innovatsiyalar bilan birga yashashi, o‘ziga xoslik tuyg‘usini tarbiyalashi mumkinligini
ko‘rsatadi. Falsafiy qarashlar ko‘pincha adolat, jamiyat va bilimga intilish kabi
masalalarga asosiy e’tiborni qaratadi.
Har ikki madaniyatda keng tarqalgan so‘fiylik an’anasi shaxsiy ma’naviyat va
chuqur ma’no izlashga urg‘u beradi, ularning badiiy va madaniy ifodalariga ta’sir
qiladi. Madaniy merosni kelajak avlodlar uchun davomiylikni ta’minlash vositasi
sifatida asrab-avaylash falsafiy imperativi mavjud. Bu yodgorliklar va artefaktlar kabi
moddiy jihatlarni va an’analar va urf-odatlar kabi nomoddiy jihatlarni o‘z ichiga oladi.
Turkiya modeli ma’lum G‘arb ideallari va texnologiyalarini o‘zlashtirgan holda, ko‘r-
ko‘rona taqlid qilishdan qochib, ushbu elementlarning mahalliy sharoitlarga
moslashishiga urg‘u beradi.G‘arb zamonaviyligini Sharq an’analari bilan qorishtirish
falsafasi qattiq dixotomiyadan ko‘ra madaniy evolyutsiyaning o‘ziga xos yo‘lini
ta’kidlaydi. Va yana Turkiya ta’limga ma’rifiy qadriyatlar, tanqidiy fikrlash va bilimli
fuqarolikni targ‘ib qiluvchi modernizatsiya poydevori sifatida qaradi.Ya’ni bunda
uzluksiz ta’lim: “uzluksiz ta’lim falsafasi tez o‘zgaruvchan dunyoda moslashuvchanlik
va shaxsiy rivojlanishga sodiqlikni aks ettiradi.” tanladi.
Faylasuflar va madaniyat tarafdorlari ko‘pincha umumiy merosni qadrlashni
rivojlantirishda ta’limning ahamiyati haqida bahslashadilar. Bugungi kunda ushbu boy
madaniy meros faol ravishda modernizatsiya qilinmoqda. Ikkala davlat ham akademik
International Islamic Academy of Uzbekistan
Volume 5 | IIAU Conference 5 | 2024
Turkiy xalqlar madaniyati, falsafasi, aloqalari: tarix, bugun va kelajak
October, 2024 IIAU.UZ
35
va madaniy almashinuv dasturlariga sarmoya kiritib, talabalar almashinuvi,
hamkorlikdagi tadqiqotlar va badiiy hamkorlik orqali chuqurroq tushunishni
kuchaytirmoqda. Ikki mamlakat san’atkorlari, musiqachilari va ijrochilari o‘ziga xos
an’analarni uyg‘unlashtirgan loyihalar ustida hamkorlik qilib, umumiy meros bilan aks
sado beruvchi jozibali yangi ifodalarni yaratmoqda.
Madaniyatni qadrlashda turizm muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekistonning Samarqand
va Buxoro kabi tarixiy boyliklari Turkiyadan sayyohlarni o‘ziga tortadi, turk
sayohatchilari esa o‘z qarindoshlarining rang-barang madaniy gobelenlarini tatib
ko‘rishni juda xohlashadi. Bu o‘zaro tashrif buyuruvchilar oqimi shaxsiy aloqa va
madaniy almashinuv uchun imkoniyatlar yaratib kelmoqda. Madaniy aloqalar uchun
yangi yo‘llarni ochish onlayn platformalar va virtual voqelik tajribalari madaniy
tadqiqotlarni yanada qulayroq va ta’sirchan qiladi, geografik to‘siqlarni yo‘q qiladi va
qit’alar bo‘ylab odamlarni bog‘laydi. Ushbu virtual almashinuv madaniy aloqalarni
mustahkamlaydi va an’analar, san’at va musiqani global miqyosda almashish imkonini
beradi.
Kelajakda Turkiya va O‘zbekiston jonlanayotgan munosabatlarni mustahkamlash
ustida faol ishlamoqda. Kino, musiqa va san’at sohasida umumiy madaniy o‘ziga
xoslikni jahon miqyosida targ‘ib qiluvchi qo‘shma madaniy tashabbuslar
rejalashtirilgan. Ushbu hamkorliklar bir-birlarining noyob badiiy hissalarini tushunish
va qadrlashni kuchaytiradi. Bundan tashqari, har ikki davlat bag‘rikenglik va o‘zaro
tushunishni rag‘batlantirish muhimligini tan olib, madaniy almashinuv ko‘priklarni
barpo etish, stereotiplarni yo‘q qilish hamda tinchlik va hamkorlik ruhini
rivojlantirishda muhim rol o‘ynashini tan oladi. Turk modernizatsiya modeli
dunyoviylik, millatchilik, ijtimoiy islohot va madaniy moslashuv uyg‘unligi bilan
ajralib turadi. Ushbu falsafiy tamoyillar oqilona boshqaruv, ijtimoiy tenglik va turli
ta’sirlarning sinteziga bo‘lgan sadoqatni aks ettiradi va Turkiyani o‘zining
transformatsion sayohati orqali boshqaradi. Ushbu model tarixiy kontekstga
asoslangan holda zamonaviy muammolarni hal qilishda rivojlanishda davom etmoqda.
E’tirof etish joizki, yurtimiz bugungi kunda Uchinchi Renessans davri ostonasida
turibdi. Uchinchi Renessans mustahkam poydevorini yaratish uchun, avvalo,
ajdodlarimiz qoldirgan bebaho tarixiy, ilmiy va madaniy merosini o‘rganish nihoyatda
zarur. Qardosh turkiy xalqlarning jahon sivilizatsiyasiga qo‘shgan bebaho hissasi,
mushtarak xalqlarning ko‘p asrlik milliy va diniy qadriyatlarni asrab-avaylash va
yoshlarni komil inson etib tarbiyalash jamiyatda barqaror ijtimoiy-ma’naviy muhitni
shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etishi ta’kidlandi [2].
Xulosa.
Turkiya va O‘zbekiston
o‘rtasidagi
madaniy aloqalarning
modernizatsiyasi mushtarak meros qudrati va hamkorlikdagi sa’y-harakatlar
salohiyatidan dalolatdir. Umumiy tarix poydevoriga qurish va yangi imkoniyatlarni
o‘zlashtirib, har ikki xalq o‘zlarining bugungi kunlarini boyitib, kelajak avlodlar uchun
porloq kelajakni va’da qiladigan jonli madaniy almashinuvni yaratib,bugungi kunni
boyitib, istiqbolli kelajakni ta’minlamoqda. Ushbu dinamik hamkorlik ko‘proq o‘zaro
International Islamic Academy of Uzbekistan
Volume 5 | IIAU Conference 5 | 2024
Turkiy xalqlar madaniyati, falsafasi, aloqalari: tarix, bugun va kelajak
October, 2024 IIAU.UZ
36
bog‘langan va tinch dunyoni shakllantirishda madaniy tushunish va hamkorlikning
o‘zgartiruvchi kuchini ko‘rsatuvchi mayoq bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati (references)
1.
Akyildiz, Ali, Osmanli Bürokrasisi ve Modernlenme, Iletiçim, Istanbul, 2004.
2.
Akçin, Sina, Jön Türkler ve íttihat ve Terakki, Ístanbul, 1980.
3.
Ismoil Karaning "Turk dunyosi: falsafiy nuqtai nazar" (2016)
4.
Devin Devizning "Markaziy Osiyo islomi: tarixiy va madaniy istiqbol" (2014)
5.
“Yangi Oʻzbekiston” gazetasi № 63 (585), 2022-yil 30-mart.
6.
Rajabov,
S.
S.
(2024).
RAQAMLI
AXBOROT
MAKONI
TRANSFORMATSIYASINING AXLOQIY VA ESTETIK FAOLIYATGA TA’SIRI.
Academic research in educational sciences, 5(2), 491-498.
7.
Rajabov, S. S. (2023). Estetik ehtiyojlar transformatsiyasida ijtimoiy
tarmoqlarining ahamiyati. Academic research in educational sciences, 5(NUU
Conference 2), 539-546.
ӘЛ-ФАРАБИДІҢ ҒЫЛЫМИ ЖӘНЕ РУХАНИ МҰРАСЫНДАҒЫ
ҚҰНДЫЛЫҚТАР ЖҮЙЕСІ
Дүйсенбаев Абай Қабақбайұлы,
п.ғ.к., доцент
e-mail: adk7575@mail.ru
Балтымова Мира Рашидқызы,
ф.ғ.к., қауымдастырылған профессор
e-mail: mbr76@mail.ru
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Қазақстан
Аннотатсия.
Maqolada dunyoga mashhur mutafakkir Al-Farabi merosidagi
qadriyatlar tizimi tasvirlangan. Xususan, uning shaxsni tarbiyalash haqidagi risolalari
tahlil qilinadi.
Калит сўзлар.
Shaxsiyat, tarbiya, fazilat, halollik, rahm-shafqat.
Аннотация.
В статье дается описание системы ценностей в наследии
всемирно известного мыслителя аль-Фараби. В частности, анализируются его
трактаты о воспитании личности.
Ключевые слова.
Личность, воспитание, добродетель, честность,
милосердие.
Annotation.
The article describes the value system in the legacy of the world-
famous thinker al-Farabi. In particular, his treatises on personal education are
analyzed.
Keywords.
Personality, upbringing, virtue, honesty, charity.
