International Islamic Academy of Uzbekistan
Volume 5 | IIAU Conference 5 | 2024
Turkiy xalqlar madaniyati, falsafasi, aloqalari: tarix, bugun va kelajak
October, 2024 IIAU.UZ
264
Turkiy davlatlarning integratsiyasi ayrim obyektiv muammolarga duch keladi,
ammo rivojlanish uchun katta imkoniyatlarga mavjud. Muvaffaqiyatli integratsiyaning
asosiy jihatlari siyosiy va iqtisodiy to‘siqlarni bartaraf etish, madaniy hamkorlik va
xalqaro tashkilotlardagi faol ishtirokdir. Bu mamlakatlarning kelajagi o‘zaro tushunish
va birgalikdagi sa’y-harakatlar bilan yanada barqaror va farovon bo‘lishi mumkin.
Mustahkam aloqalarni o‘rnatish va mintaqaning barqaror rivojlanishini ta’minlash
uchun integratsiyani chuqurlashtirish bo‘yicha ishlarni davom ettirish muhim.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Turkiy tilli davlatlar hamkorlik kengashi.
Ishtirokchi davlatlarning integratsiya
holati to‘g'risidagi hisobot
. (2020).
2.
Islom konferensiyasi.
Madaniy farqlarning integratsiyaga ta’sir to‘g'risidagi
hisoboti
. (2021).
3.
Jahon banki. (2019).
Turkiy mamlakatlarning iqtisodiy istiqbollari
.
4.
Бейсенов А. Туркоязычные государства: вызовы и возможности. –
Астана: Издательство «Жас Өркен». (2022)
XITOY VA TURKIY TILLI DAVLATLAR HAMKORLIGI:
MUAMMOLAR VA ISTIQBOLLAR
Sadibaqosev Habibullo Shodiboy o‘g‘li
O‘zbekiston Xalqaro islom akademiyasi tadqiqotchisi,
O‘zXIA, Islom iqtisodiyoti va xalqaro munosabatlar fakulteti dekani,
Siyosiy fanlar bo‘yicha falsafa doktori (PhD),
Annotatsiya. Maqolada Xitoy va turkiy tilli davlatlar o‘rtasidagi hamkorlikning
rivojlanishi, jumladan, iqtisodiy, siyosiy, madaniy va xavfsizlik jihatlari ko‘rib
chiqilgan. “Bir kamar, bir yo‘l” tashabbusining o‘rni va turkiy tilli davlatlarning
Shanxay hamkorlik tashkilotidagi ishtirokiga alohida e’tibor qaratilgan. Xitoyning
Markaziy Osiyoga ta’siri kuchayishi sharoitida mavjud muammolar va
munosabatlarni yanada mustahkamlash istiqbollari baholangan. Maqolada hamkorlik
dinamikasi, yirik kuchlar raqobati va mintaqadagi davlatlarning ichki siyosatini
hisobga olgan holda tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
Xitoy, turkiy tilli davlatlar, Markaziy Osiyo, xalqaro
munosabatlar, iqtisodiyot, madaniy hamkorlik, xavfsizlik, ShHT.
Аннотация. В статье рассматривается развитие сотрудничества между
Китаем
и
тюркоязычными
государствами,
включая
экономические,
International Islamic Academy of Uzbekistan
Volume 5 | IIAU Conference 5 | 2024
Turkiy xalqlar madaniyati, falsafasi, aloqalari: tarix, bugun va kelajak
October, 2024 IIAU.UZ
265
политические, культурные и безопасностные аспекты. Особое внимание
уделяется роли инициативы «Один пояс, один путь» и участию тюркоязычных
государств в Шанхайской организации сотрудничества. Оценены текущие
вызовы и перспективы дальнейшего укрепления отношений в контексте
растущего влияния Китая на Центральную Азию. Статья анализирует
динамику этого сотрудничества с учетом конкуренции великих держав и
внутренней политики стран региона.
Ключевые слова:
Китай, тюркоязычные государства, Центральная Азия,
международные
отношения,
экономика,
культурное
сотрудничество,
безопасность, ШОС.
Abstract. The article examines the development of cooperation between China
and the Turkic-speaking states, including economic, political, cultural and security
aspects. Particular attention is paid to the role of the Belt and Road Initiative and the
participation of the Turkic-speaking states in the Shanghai Cooperation Organization.
Current challenges and prospects for further strengthening of relations are assessed in
the context of China's growing influence on Central Asia. The article analyzes the
dynamics of this cooperation, taking into account the competition of great powers and
the domestic policies of the countries in the region.
Keywords: China, Turkic-speaking states, Central Asia, international relations,
economy, cultural cooperation, security, SCO.
Xitoyning turkiy davlatlar bilan hamkorligi Buyuk ipak yo‘li davridan
boshlangan chuqur tarixiy ildizlarga ega. Markaziy Osiyo mintaqasi an’anaviy
ravishda Sharq va G‘arb o‘rtasidagi ko‘prik rolini o‘ynab, Xitoy va turkiy tilli xalqlar
o‘rtasidagi iqtisodiy va madaniy aloqalarni mustahkamladi. 1991-yilda Sovet Ittifoqi
parchalanganidan keyin Xitoy mustaqillikka erishgan Qozogʻiston, Oʻzbekiston,
Turkmaniston, Qirgʻiziston, Ozarbayjon kabi davlatlar bilan yaqin iqtisodiy va siyosiy
aloqalar oʻrnatish borasidagi saʼy-harakatlarini yanada kuchaytirdi.
Zamonaviy hamkorlikdagi muhim bosqich 2013-yilda Xitoyni Yevropa va Yaqin
Sharq bilan Markaziy Osiyo orqali bog‘laydigan transport va iqtisodiy yo‘laklarni
yaratishga qaratilgan “Bir kamar, bir yo‘l” tashabbusi (BMBY) bilan boshlandi. Ushbu
loyiha Xitoyning mintaqadagi yetakchi iqtisodiy hamkori rolini mustahkamlashga
qaratilgan.
Markaziy Osiyoning turkiy davlatlari xalqaro munosabatlar xaritasida strategik
muhim o‘rinni egallaydi. Tabiiy resurslarga, jumladan, neft va gazga boy bu davlatlar
Xitoy, Rossiya va G‘arb kabi yirik global o‘yinchilarning diqqat markazidaligi sir
emas. Xitoy uchun Markaziy Osiyo, ayniqsa, energiya xavfsizligi va chegara
International Islamic Academy of Uzbekistan
Volume 5 | IIAU Conference 5 | 2024
Turkiy xalqlar madaniyati, falsafasi, aloqalari: tarix, bugun va kelajak
October, 2024 IIAU.UZ
266
barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Xitoy mintaqa davlatlarini juda muhim hisoblab infratuzilma loyihalarini ishlab
chiqish va mintaqa resurslariga kirishga intiladi. Shu bilan birga, Markaziy Osiyo
davlatlari Xitoyni boshqa global o‘yinchilarning bosimi ostida rivojlanishning muqobil
yo‘llarini taklif qilishga qodir kuchli iqtisodiy hamkor sifatida ko‘radi.
Xitoy investitsiyalari.
Xitoy va turkiy davlatlar oʻrtasidagi iqtisodiy hamkorlik
infratuzilma, energetika va transport sohalariga sarmoya kiritishga qaratilgan. Xitoy
“BMBY” tashabbusi doirasida yo‘llar, temir yo‘llar, quvurlar va logistika markazlariga
katta miqdorda sarmoya kiritmoqda. Masalan, Qozog‘iston va O‘zbekiston Xitoyni
Yevropa bilan bog‘lovchi transport yo‘laklarining asosiy tugunlariga aylandi.
Markaziy Osiyoning energetika sohasiga Xitoy sarmoyasi ham hal qiluvchi rol
o‘ynaydi. Turkmaniston Xitoyga yirik gaz quvurlari orqali gaz yetkazib beradi,
Qozog‘iston esa Xitoyga neft eksport qiladi. Bu loyihalar nafaqat iqtisodiy aloqalarni
mustahkamlash, balki mintaqa mamlakatlariga eksport yo‘nalishlarini diversifikatsiya
qilish, Rossiyaga qaramlikni kamaytirishga yordam beradi.
Savdo va savdo-iqtisodiy shartnomalar.
Xitoy va Markaziy Osiyo oʻrtasidagi
savdo oʻsishda davom etmoqda. Turkiy tilli mamlakatlarda ishlab chiqarilgan
mahsulotlar Xitoyga eksport qilinsa, Xitoydan mahalliy bozorlarga elektronika,
mashinasozlik va to‘qimachilik mahsulotlari yetkazib berilmoqda. Ikki tomonlama va
ko‘p tomonlama savdo shartnomalarining imzolanishi savdo aloqalarini
mustahkamlashga yordam beradi, Markaziy Osiyo davlatlariga eksport salohiyatini
oshirish imkonini beradi.
ShHT hamkorlik platformasi sifatida.
Mintaqaviy xavfsizlik va iqtisodiy
masalalarni muhokama qilish uchun asosiy platformaga aylangan Shanxay hamkorlik
tashkiloti (ShHT) doirasida Xitoy va turkiy tilli davlatlar o‘rtasidagi siyosiy hamkorlik
izchil rivojlanmoqda. ShHT terrorizm, ekstremizm va separatizmga qarshi kurashda
saʼy-harakatlarni muvofiqlashtirish imkonini beradi, shuningdek, mintaqada
barqarorlikni taʼminlaydi.
ShHTda ishtirok etish turkiy davlatlarga nafaqat Xitoy bilan aloqalarni
mustahkamlash, balki Rossiya va Hindiston kabi boshqa yirik davlatlarning taʼsirini
muvozanatlash imkonini beradi. Ammo, shu bilan birga, Xitoy ushbu platformadan o‘z
manfaatlarini, ayniqsa, xavfsizlik va iqtisodiy hamkorlik sohalaridagi manfaatlarini
ilgari surish uchun foydalanmoqda.
Ichki siyosatga ta’siri.
Iqtisodiy va siyosiy aloqalar chuqurlashgan sari Xitoyning
turkiy davlatlarning ichki siyosatiga ta’siri ortib bormoqda. Xitoyning ta‘siri, ayniqsa,
barqarorlikni saqlash va uning Shinjondagi manfaatlari bilan bog‘liq bo‘lgan
International Islamic Academy of Uzbekistan
Volume 5 | IIAU Conference 5 | 2024
Turkiy xalqlar madaniyati, falsafasi, aloqalari: tarix, bugun va kelajak
October, 2024 IIAU.UZ
267
ekstremizmga qarshi kurash sharoitida sezilarli. Pekin Markaziy Osiyo hukumatlariga
xavfsizlik bo‘yicha ko‘mak ko‘rsatishda faol ishtirok etmoqda va bu uning
mintaqadagi mavqeini mustahkamlaydi.
Mintaqadagi
Xitoyning
yumshoq
kuchi.
Xitoy
mintaqadagi
mavqeini
mustahkamlash uchun madaniy hamkorlikdan faol foydalanmoqda. So‘nggi yillarda
ko‘plab Konfutsiy institutlari ochildi, Xitoyda o‘qish istagida bo‘lgan turkiy tilli
davlatlar talabalari uchun ta’lim dasturlari va stipendiyalar taqdim etilmoqda. Ushbu
tashabbuslar mintaqa yoshlari o‘rtasida o‘zaro tushunishni kuchaytirish va Xitoyning
ijobiy imidjini shakllantirishga qaratilgan.
Madaniy almashinuvlar, o‘z navbatida, xalqlar darajasidagi aloqalarni
mustahkamlashga yordam beradi, bu mintaqaning uzoq muddatli Xitoyning turkiy
dunyo bilan yaqinlashuviga yordam beradi. Ammo, shuni ham unutmaslik kerak-ki bu
holat Xitoy madaniyatining turkiy dunyoda kengayishiga olib kelishi mumkin.
Ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashdagi hamkorlik.
Xitoy va turkiy
davlatlar hamkorligining muhim jihatlaridan biri xavfsizlik masalalari, ayniqsa
ekstremizmga qarshi kurash hisoblanadi. Afg‘onistondagi beqarorlik va mintaqada
radikal guruhlar tahdidi hali-hamon mavjudligi sharoitida Markaziy Osiyo davlatlari
o‘z chegaralarini mustahkamlash va terrorchilik tahdidlarining oldini olishda Xitoy
tomonidan qo‘llab-quvvatlanishidan ham manfaatdor.
Xulosa.
Xitoyning turkiy davlatlar bilan hamkorligi rivojlanishda davom
etmoqda, biroq bir qator muammolarga ham duch kelinmoqda. Xitoy ShHT kabi
platformalardan foydalanib, “BMBY” tashabbusini ilgari surgan holda, mintaqadagi
iqtisodiy va siyosiy ta’sirini kuchaytirishga intilmoqda. Shuningdek, Rossiya-Ukraina
urushi hamda AQSh yetakchiligidagi G‘arb bilan raqobat va mintaqa
mamlakatlaridagi
ichki
muammolar
bu
aloqalarni
yanada
rivojlantirishni
murakkablashtirishi mumkin. Ushbu to‘siqlarga qaramasdan, Xitoy va turkiy tilli
davlatlarning o‘zaro manfaatli va istiqbolli hamkorligi ayniqsa, iqtisodiyot va
xavfsizlik yo‘nalishlaridagi samarali aloqalari mustahkamlanmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
“Bir kamar, bir yo‘l” strategiyasi va Markaziy Osiyo. // “Xalqaro
munosabatlar” jurnali, 2023-yil.
2.
Шанхайская организация сотрудничества и её влияние на региональную
безопасность. // Аналитический обзор. – М, 2022.
3.
Торговля и инвестиции Китая в Центральной Азии: текущее состояние и
перспективы. // Экономика и политика. – М, 2024.
