Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
65
ZAMBURUG’LAR EVOLYUTSIYASI, XILMA-XILLLIGI VA
TARQALISHI
Odilova Nilufar Kozimjon qizi
ADPI Biologiya (kechki) yoʼnalishi 101-guruh talabasi
Аннотация:При изучении грибов необходимо прежде всего
определить условия и среду, в которых они произрастают. Изучение
внутреннего и внешнего строения и размножения представителей грибного
мира имеет практическое значение для выяснения полезных сторон полезных
грибов.Грибы широко распространены и имеют большое значение в природе.
Они участвуют в круговороте веществ в природе. Наряду с бактериями
разложение органических веществ: растительных остатков и трупов
животных, происходит в основном при участии грибов.
Abstract:When studying fungi, it is first necessary to determine the
conditions and environment in which they grow. The scope of the study of the
internal and external structure and reproduction of representatives of the fungal
world is of practical importance in explaining the beneficial aspects of beneficial
fungi. Fungi are widespread in nature and are of great importance. They participate
in the cycle of substances in nature. Along with bacteria, the decomposition of
organic matter: plant residues and animal corpses, occurs mainly with the
participation of fungi.
Ключевые слова:Грибок, микориза, эндотроф, эктотроф, микология,
сапрофит, фитопатология, гифы, мицелий.
Keywords:Fungus,
mycorrhiza,
endotroph,
ectotroph,
mycology,
saprophyte, phytopathology, hyphae, mycelium.
Tuproqda xilma-xil zamburug‘lar guruhi uchraydi. Zamburug‘lar saprofitlar
sifatida to‘nka va ildizlar qoldiqlarida yashaydi. Ba’zi zamburug‘lar yuksak
o‘simliklar bilan simbioz holda yashab, mikoriza hosil qiladi. Zamburug‘lar
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
66
tuproqda yashab uni chirindi moddalar bilan boyitadi, tuproq hosildorligini oshiradi,
inson va hayvonot dunyosi uchun ozuqa moddalarni yetkazib beradi. Zamburug‘lar
juda keng tarqalgan bo‘lib, ko‘proq o‘rmonlarda uchraydi. Mikoriza – yuksak
o‘simliklar ildizi bilan zamburug‘larning simbioz hayot kechirishidan iborat.
Quruqlikda tarqalgan ko‘pchilik o‘simliklar tuproqdagi zamburug‘lar bilan ana
shunday hamkorlikda yashaydi. Mikorizaning tuzilishiga ko‘ra ikki asosiy turi
ajratiladi: tashqi (ektotrof) va ichki (endotrof). Ektotrof mikorizada o‘simlik
ildizining uchki qismini zich g‘ilof ko‘rinishida zamburug‘ mitseliysi o‘rab oladi.
Endotrof mikorizada zamburug‘ ildizning ichki to‘qimalariga kirib oladi.
Tashqi mikoriza asosan o‘rmonlardagi qayin, eman va ninabargli daraxtlarda
uchraydi. Zamburug‘ daraxt ildizidan karbonsuv va vitaminlarni o‘zlashtiradi. Shu
bilan birga tuproqning gumusi tarkibidagi oqsillarni aminokislotalarga parchalaydi.
Aminokislotalarning bir qismi o‘simlik tomonidan o‘zlashtiriladi. Bundan tashqari
zamburug‘ daraxtning ildiz tizimini, shimish yuzasini oshiradi, bu esa o‘z navbatida
unumsiz tuproqlarda o‘sayotgan o‘simlik uchun muhim ahamiyatga ega hisoblanadi.
Odatda, mikologiyaning rivojlanishi uch davrga ajratiladi. Birinchi davr XIX
asrning o‘rtalarigacha davom etgan. Bu davrda har xil zamburug‘larni tasvirlash va
tasniflashga urinishlar bo‘lgan. Ikkinchi davrda (XIX asrning o‘rtasidan oxirigacha)
zamburug‘lar sistematikasiga oid ishlar bilan birga ularning ontogenezi va filogenezi
ham o‘rganilgan. Bu davrda fransuz olimlari aka-uka L. Tyulan va Sh. Tyulanlar
unshudring, zang va qorakuya zamburug‘lardagi pleomorfizm hodisasini, ya’ni bir
tur zamburug‘da turli xilda spora hosil bo‘lishini aniqlashdi. Nemis botanigi A. de
Bari parazit zamburug‘larni eksperimental o‘rganish, uning shogirdlari saprofit
zamburug‘larni ekish metodikasini ishlab chiqdilar. Rossiyada M. S. Voroninning
parazit zamburug‘lar ustida qilgan ishlari muhim ahamiyat kasb etdi. Uchinchi –
yangi davrda zamburug‘lar fiziologiyasi va biokimyosi rivojlantiriladi. Nemis olimi
G. Klebsning zamburug‘lar ontogenezi ustidagi ishlari katta rol o‘ynadi.
Zamburugʻlar (fungi yoki mycetes) — eukariot organizmlar dunyosi
(bulimi). Tayyor organik moddalar hisobiga yashaydi, yaʼni geterotrof organizm
hisoblanadi. Odatda oʻsimliklarda, tuproqda, suvda, hayvonlarda yoki ularning
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
67
qoldiqlarida hayot kechiradi. Oziqlanish usuliga qarab parazit va saprofitga
boʻlinadi. Ularning odamlar va hayvonlar uchun zararli va foydali yuz mingdan ortiq
turi uchraydi. Zamburugʻlar haqidagi fan mikologiya deb ataladi.Zamburug‘lar
hujayralari qobig‘ida hayvonot dunyosiga xos bo‘lgan xitin, modda almashinuvi
mahsulotlarida mochevina mavjudligi, zahira modda sifatida glikogen hosil bo‘lishi
va ba’zi boshqa xususiyatlar zamburug‘larni hayvonot dunyosiga yaqinlashtiradi.
Ammo zamburug‘lar o‘simliklar ham, hayvonlar ham emas. Zamburug‘larning
rivojlanishi o‘simliklar hamda hayvonlar bilan bog‘liq bo‘lmagan holda kechgan.
Bu nuqtai nazarning to‘g‘riligi haqida paleontologik va biokimyoviy bavosita
dalillar mavjud: bu o‘simliklar bilan zamburug‘lar o‘z evolyutsion yo‘nalishlariga
ajralmasdan ilgari ham zamburug‘lar mavjud bo‘lganligidir. Zamburug‘larning
vegetativ tanasi, mitseliy deb ataluvchi juda tor, shoxlangan gifalar sistemasidan
tashkil topgan. Mitseliyning asosiy elementi – gifa – uzun ip bo‘lib, u uchki qismi
bilan chegaralanmagan miqdorda o‘sish qobiliyatiga ega. Gifalarda ko‘ndalang
joylashgan to‘siqlar (septalar) mavjud bo‘lmasligi mumkin, bunday holda mitseliy
ko‘p shoxlangan bitta hujayradan iborat bo‘ladi. Bunday mitseliy septalanmagan
yoki hujayralanmagan (ya’ni, hujayralarga bo‘linmagan) mitseliy, deb ataladi.
Septalari mavjud bo‘lgan gifalar ko‘p hujayrali (septalangan) mitseliy hosil qiladi.
Mitseliy gifalariga radial joylashish xos. Masalan, ko‘p yillik o‘simliklarda
so‘lish qo‘zg‘atuvchi zamburug‘larning mitseliysi ham radial yo‘nalishda o‘sadi,
shu sababdan daraxtlar nobud bo‘lishi doira shaklidagi maydonda kuzatiladi va bu
doira yildan yilga kattalashadi. Gifalar doim apikal (uchki) qismi bilan uzunasiga
o‘sadi va ularning qalinligi cheklangan. SHuning uchun mitseliy iplarining diametri
butun hayoti davomida taxminan bir xil o‘lchamda – ko‘p hollarda 1 va 10 (ba’zan
20 yoki ko‘proq) mkm orasida – saqlanadi. Gifalar qalinligining barqarorligi
zamburug‘ turini aniqlashda diagnostik belgi sifatida qo‘llaniladi.
Xulosa.
Zamburug‘ o‘simlik hujayrasiga kirgandan keyin uning ichidagi
moddalarni o‘zlashtira oladigan shaklga keltirish vazifasini bajarishda
qatnashadigan fermentlarining ahamiyati oshadi. Bular birinchi navbatda kraxmalni
gidrolizlovchi (amilaza), oqsillarni parchalovchi (proteaza) va b. Bu fermentlar
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
68
yordamida zamburug‘lar amalda o‘simlikning barcha qismlarini yemiradi. Normal
yashashi, o‘sishi va ko‘payishi uchun zamburug‘larning ko‘p ozuqa elementlariga
ehtiyoji bor, ularning orasida eng muhimlari qatoriga karbon, azot, oltingugurt,
fosfor, kaliy, magniy va mikroelementlar (temir, rux, mis, kobalt, marganets,
molibden va b.) kiradi. Zamburug‘larga vitaminlar, birinchi navbatda biotin va
tiamin, o‘sishni boshqaruvchi va boshqa biologik faol moddalar ham lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. “Tuban o‘simliklar sistematikasi” Normurodov X.N, Umurzakova Z.I, Haydarov
X.Q, Nomozova Z.B, Toshpo‘latov Y.Sh, Xasanov M, Rasulova Z.A. 2009 yil
2. Tojiboyev SH. “Tuban o‘simliklar”
3. S.Mustafoyev, S.O‘raqov, P. Suvonov “ Umumiy ekologiya”
