Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
55
OʼSIMLIKLARNING VEGETATIV KOʻPAYISH USULLARI
Ergasheva Maftuna Shavkatbek qizi
ADPI Biologiya (kechki) yoʼnalishi 101-guruh talabasi
Аннотация:Вегетативное размножение — процесс размножения
растений с помощью вегетативных органов (корней, стеблей, листьев и
клеток) без использования семян. Этот метод может быть реализован
естественным и искусственным путем и имеет важное значение в области
сельского хозяйства, садоводства и селекции. Вегетативные способы
размножения
растений
имеют
большое
биологическое
и
сельскохозяйственное значение. Размножение семенами иногда может
занять много времени, поэтому вегетативное размножение важно для
поддержания высокой урожайности и качества.
Abstract:Vegetative propagation is the process of plant reproduction using
vegetative organs (roots, stems, leaves, and cells) without the use of seeds. This
method can be carried out naturally and artificially, and is important in agriculture,
horticulture, and breeding. Vegetative propagation methods of plants are of great
biological and agricultural importance. Propagation by seeds sometimes takes a
long time, so vegetative propagation is considered important for maintaining high
yields and quality.
Ключевые слова:вегетативное размножение, побеги, клубеньки,
сельское хозяйство, стебель, корень, садоводство
Keywords:vegetative propagation, shoots, nodules, agriculture, stem, root,
horticulture
Vegetativ ko’payishning umumiy tasnifi. Vegetativ koʻpayish - vegetativ
organlar yoki ularning bir qismidan yangi organizm paydo boʻlishi; koʻp hujayralilar
uchun xos. Vegetativ koʻpayishda ham bir hujayralilarning jinsiy koʻpayishi singari
klonlar — genetik jihatdan bir xiddagi individlar guruhi vujudga keladi.
Oʻsimliklarda V. k.tallom ixtisoslashmagan qismining ajralishi (koʻpchilik
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
56
suv oʻtlari va yuksak zamburugʻlar) yoki tallomdan ixtisoslashgan qismlar ajralishi
(harasimon suv oʻtlarida tuganaklar, sfatsellyariya suv oʻtida bachki kurtaklar,
lishayniklarda sorediyalar va izidiyalar, zamburugʻlarda sporalar) orqali
koʻpayishdir. Yuksak oʻsimliklarda V. k. regeneratsiya qobiliyatidan,
moxsimonlarda esa ona organizmning bir necha boʻlakka boʻlinishidan iborat.
Plaunlar, ochiq urugʻli yoki gulli oʻsimliklarda V. k. yer ustki oʻrmalovchi yoki yotib
oʻsuvchi poya qismining bir boʻlagi hisobiga amalga oshadi. Ixtisoslashgan V. k.
rivojlanayottan yosh organizmlar va ularning boshlangʻichi (tushib ketadigan
kurtaklar, barg yoki ildizdagi qoʻshimcha kurtaklar), novdadan hosil boʻladigan
ixtisoslashgan qismlar (tuganak, piyozboshi, bachki ildizlar) orqali sodir boʻladi. V.
k. har yili yoki ikki yilda bir marta, koʻp yillik oʻsimliklarda esa bir necha yilda bir
marta roʻy beradi. V. k. vegetativ organ hujayralarining koʻpayib ketishi va paydo
boʻladigan yangi individlarning yangi maydonni egallashidan iborat. V. k. xiliga
qarab hosil boʻladigan har xil tipdagi klonlardan oʻsimliklar seleksiyasida
foydalaniladi.
Tabiiy vegetativ ko‘payish o‘simliklarning urug‘ hosil qilmasdan, o‘zining
vegetativ organlari yordamida ko‘payish jarayonidir. Bu jarayon o‘simliklarda
regeneratsiya va yangi organlar hosil qilish xususiyatiga asoslangan bo‘lib, ko‘p
yillik o‘simliklarda keng tarqalgan. Bunday ko‘payish usuli o‘simliklarning tez
tarqalishiga va muhitga moslashishiga yordam beradi.
Sun’iy vegetativ ko‘payish inson tomonidan maxsus usullar yordamida
amalga oshiriladigan jarayondir. Bu usul o‘simliklarning tez va sifatli ko‘payishini
ta’minlash, genetik xususiyatlarini saqlash hamda hosildor navlarni ko‘paytirish
maqsadida qo‘llaniladi. Asosan qishloq xo‘jaligi, bog‘dorchilik va seleksiya
sohalarida keng qo‘llanib, noyob va qimmatbaho navlarni ko‘paytirishda muhim
ahamiyat kasb etadi.Ko‘pgina o‘simliklar poya yoki ildiz so‘qmoqlari orqali oson
ko‘payadi. Masalan, uzum, anjir va olma kabi daraxtlar poya so‘qmoqlari orqali
ko‘paytiriladi. Ayrim o‘simliklar esa ildiz bo‘laklari yordamida yangi o‘simlik hosil
qiladi. Bog‘dorchilikda keng qo‘llaniladigan usullardan biri payvandlash bo‘lib,
bunda bir o‘simlikning kurtak yoki novdasi boshqa o‘simlik ildiziga joylashtiriladi.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
57
Bu usul ko‘pincha mevali daraxtlar, jumladan, olma, nok va gilosni ko‘paytirishda
ishlatiladi.Gullarning ayrim turlari barg orqali ham ko‘paytirilishi mumkin.
Masalan, begoniyaning barg qirqimlari nam muhitda ildiz chiqarib, yangi o‘simlik
hosil qiladi. Zamonaviy biotexnologiyada esa mikroklonal ko‘paytirish usuli keng
qo‘llanilib, bu usulda maxsus sharoitda o‘simlik hujayralaridan yangi individlar
yetishtiriladi.Sun’iy vegetativ ko‘payishning asosiy afzalliklari tezkorligi va genetik
jihatdan aniq natija berishidadir. Bu usullar orqali sifatli va hosildor navlarni
ko‘paytirish, o‘simlik kasalliklariga chidamli turlarni yaratish hamda noyob
o‘simliklarni saqlab qolish imkoniyati yaratiladi. Shuning uchun ham sun’iy
vegetativ ko‘paytirish seleksiya va qishloq xo‘jaligida juda muhim ahamiyatga
ega.Vegetativ ko‘payish qishloq xo‘jaligi va bog‘dorchilikda juda katta ahamiyatga
ega bo‘lib, uning bir qancha afzalliklari mavjud. Eng asosiy afzalliklaridan biri
shundaki, bu usul yordamida ona o‘simlikning eng yaxshi xususiyatlari saqlanib
qoladi. Ya’ni, vegetativ yo‘l bilan ko‘paygan yangi o‘simlik ona o‘simlik bilan bir
xil bo‘ladi, bu esa sifat va hosildorlikni kafolatlaydi. Bu usul urug‘ bilan
ko‘payishdan ko‘ra tezroq natija beradi. Masalan, urug‘dan ekilgan mevali daraxtlar
hosil berishi uchun bir necha yil kerak bo‘lsa, payvandlangan yoki qalamcha bilan
ekilgan daraxtlar ancha tez hosilga kiradi. Shuningdek, vegetativ ko‘payish orqali
urug‘ bilan yaxshi ko‘paymaydigan o‘simliklarni ham osongina ko‘paytirish
mumkin. Bundan tashqari, vegetativ ko‘paytirish usullari qishloq xo‘jaligida
kasalliklarga chidamli va og‘ir sharoitlarda o‘sishga moslashgan o‘simliklarni
yetishtirish imkonini beradi. Payvandlash yoki havo payvandlash orqali
zararkunandalarga chidamli navlarni yaratish mumkin. Shuningdek, dorivor va
noyob o‘simliklarni ko‘paytirishda ham vegetativ usullar keng qo‘llaniladi.
Shu bilan birga, vegetativ ko‘paytirishning ba’zi kamchiliklari ham bor. Eng
katta kamchiligi shundaki, bu usulda o‘simliklarning genetik xilma-xilligi
saqlanmaydi. Urug‘ orqali ko‘payganda o‘simliklarning genetik tarkibi o‘zgarishi
mumkin bo‘lsa, vegetativ ko‘payishda yangi genetik kombinatsiyalar hosil
bo‘lmaydi. Natijada, bir xil xususiyatlarga ega bo‘lgan o‘simliklar hosil bo‘ladi, bu
esa atrof-muhitning o‘zgarishiga yoki yangi kasalliklarning tarqalishiga nisbatan
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
58
kamroq moslashuvchanlikni keltirib chiqaradi. Vegetativ ko‘paytirish ba’zan qiyin
va mehnat talab qiladigan jarayon bo‘lishi mumkin. Ayrim usullar, masalan,
payvandlash yoki havo payvandlash, ko‘proq tajriba va aniq texnikani talab qiladi.
Shu sababli, ushbu usullarni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun maxsus bilim va
ko‘nikmalar zarur. Yana bir muhim kamchiligi shundaki, vegetativ usul orqali
ko‘paytirilgan o‘simliklar kasallik va zararkunandalarga moyillikni meros qilib
olishi mumkin. Agar ona o‘simlikda biror kasallik bo‘lsa, u yangi o‘simliklarga ham
o‘tadi. Shu sababli, vegetativ ko‘paytirish jarayonida faqat sog‘lom ona
o‘simliklardan foydalanish muhim hisoblanadi.
Xulosa.
Vegetativ ko‘payish qishloq xo‘jaligi, bog‘dorchilik va o‘rmon
xo‘jaligida katta ahamiyatga ega bo‘lib, hosildorlikni oshirish, sifatli mahsulot
yetishtirish va iqtisodiy samaradorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu
usul yordamida o‘simliklarning eng yaxshi xususiyatlari saqlanib qoladi, tez
rivojlanish va erta hosilga kirish imkoniyati yaratiladi. Ayniqsa, urug‘ bilan yaxshi
ko‘paymaydigan yoki ko‘payishi uzoq davom etadigan ekinlar va daraxtlar uchun
vegetativ ko‘paytirish juda foydalidir.
Bu usulning eng katta afzalliklaridan biri – genetik barqarorlikdir. Vegetativ
yo‘l bilan ko‘paygan o‘simliklar ona o‘simlik bilan bir xil bo‘lib, hosil sifati va
xususiyatlari doimiy saqlanadi. Bu seleksiya va navlarni yaxshilash jarayonida
muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, bu usul o‘simliklarni turli kasallik va
zararkunandalarga chidamli qilish imkonini ham beradi. Masalan, payvandlash yoki
ildizpoya orqali ko‘paytirish natijasida qurg‘oqchilik, sho‘rlanish va boshqa og‘ir
ekologik sharoitlarga moslashgan o‘simliklar yetishtirilishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Abdullayev A., "O‘simlikshunoslik asoslari", Toshkent, 2015.
2. Adhamov Q., "Qishloq xo‘jalik ekinlari", Toshkent, 2017.
3. Bekmurodov Sh., "O‘simliklarning vegetativ ko‘payishi va uning ahamiyati",
Ilmiy maqola, 2019.
4. G‘ulomov U., "Bog‘dorchilik va uzumchilik", Toshkent, 2016
