Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
46
CHANGLANISH VA URUGʻLANISH JARAYONI
Madaminova Gulchiroy Dilshodbek qizi
ADPI Biologiya (kechki) yoʼnalishi 101-guruh talabasi
Аннотация:Жизнь и воспроизводство растений имеют важное
значение для поддержания равновесия в природе, устойчивости экосистем и
обеспечения продовольственной безопасности человека. В частности,
процессы опыления и оплодотворения играют центральную роль в
воспроизводстве семенных растений. Эти два процесса создают основу для
размножения растений, поддержания генетического разнообразия и
создания новых поколений. Опыление — это процесс, при котором пыльцевые
зерна, содержащие мужские гаметы, достигают женских репродуктивных
органов и осуществляется естественными (ветер, насекомые, животные,
вода) или искусственными (вмешательство человека) факторами.
Abstract:The survival and reproduction of plants are important for
maintaining the balance of nature, the stability of ecosystems, and ensuring human
food security. In particular, in the reproduction of seed plants, the processes of
pollination and fertilization play a central role. These two processes create the basis
for the reproduction of plants, the maintenance of genetic diversity, and the
emergence of new generations. Pollination is the process of pollen grains containing
male gametes reaching the female reproductive organs, which occurs with the help
of natural (wind, insects, animals, water) or artificial (human intervention) factors.
Ключевые слова:опыление, оплодотворение, семя, плод, размножение,
экосистема, леса, сперма, яйцеклетка, эндосперм.
Keywords:pollination, fertilization, seed, fruit, breeding, ecosystem, forests,
sperm, egg cell, endosperm
Changlanishning biologik mohiyati - Fertilizasiyani boshlovchi trigger:
Changlanishsiz urug‘lanish (fertilizatsiya) sodir boʻlmaydi, ya’ni bu jarayon
o‘simlik reproduksiyasining “kirish bosqichi” hisoblanadi. Genetik xilmaxillik:
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
47
Turli individlardan kelgan chang donalari aralashuvi gen oqimini ta’minlab,
populyatsiyada yangi genetik kombinatsiyalar paydo bolishi va atrofmuhit
sharoitlariga moslashuvchanlik oshishiga olib keladi. Populyatsion barqarorlik va
dispersiya: Chang tashuvchilarning aktivligi osimliklarning yangi hududlarga
tarqalishini, populyatsiya diapazonining kengayishini va ekologik diversifikatsiyani
qollabquvvatlaydi. Ekotizim xizmatlari: Changlanish oziqovqat zanjirining asosi
bolib, hasharotlar, qushlar va boshqa tashuvchilar uchun oziqmadad manbai sanaladi
hamda tuproq soglomligini va zararkunandalarga qarshi biologik kurashni
mustahkamlaydi. Qishloq xojaligidagi rol: Koʼpgina donli, mevali va nektar
beruvchi ekinlar hosildorligi va sifatini bevosita pollinatsiya samaradorligi
belgilaydi; suniy changlanish texnologiyalari esa hosilni sezilarli darajada oshirish
imkonini beradi.
Changlanish jarayonining bosqichlari: Changlanish murakkab va
muvofiqlashtirilgan biologik jarayon bolib, bir nechta ketma-ket bosqichlarda sodir
boladi:
1. Chang donasining yetilishi va ajralib chiqishi: Changchi bosh (anther)
ichida chang donalari yetiladi. Yetilgan chang donalari changchi bosh yorilishi
orqali tashqi muhitga chiqadi.
2. Chang donasining tashilishi: Chang tashuvchi omillar (shamol, hasharot,
suv, hayvon, inson) orqali chang donasi boshqa gul yoki osha gulning stigma
yuzasiga kochadi.
3. Stigmaga tushish va yopishish: Chang donasi stigma (urgochi jinsiy
organ) yuzasiga tushadi va u yerga yopishib oladi. Stigma yuzasi yopishqoq bolib,
chang donasining tushishini osonlashtiradi.
4. Polen naychasining unib chiqishi: Chang donasi stigmada unib chiqadi va
polen naychasi hosil qiladi. Bu naycha pistil ichida osib, urugdon tomon
yonaltiriladi. 5. Urugchaga (ovule) yetib boorish: Polen naychasi orqali ikkita sperm
yadro urugchaga yetib boradi. Bu uruglanishning boshlanishiga olib keladi (ikki
karra uruglanish)
.Uruglanish jarayonining atrof-muhitga ahamiyati Uruglanish osimliklar
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
48
hayot tsiklining muhim bosqichi bolib, changlanishdan keyin sodir boladi va urug
hosil bolishi bilan yakunlanadi. Ushbu jarayon nafaqat osimlikning hayoti, balki
atrof-muhitning barqarorligi va tabiiy muvozanati uchun ham katta ahamiyatga ega.
Quyida uruglanishning ekologik, biologik va iqtisodiy jihatdan atrof-muhitga tasiri
bayon etilgan:
1. Ekotizimning barqarorligini saqlab turadi. Uruglanish natijasida hosil
bolgan uruglar yangi osimliklarning paydo bolishiga sabab boladi. Bu esa osimliklar
populyatsiyasining saqlanishi va biologik xilma-xillikning davomiyligini
taminlaydi. Osimliklar biosferadagi asosiy birlamchi ishlab chiqaruvchilar sifatida
oziq zanjirining muhim bogini hisoblanadi.
2. Atmosfera barqarorligiga ijobiy tasir qiladi. Yangi osimliklar fotosintez
orqali karbonat angidridni yutadi va kislorod ajratadi, bu esa iqlim ozgarishlarini
yumshatishga xizmat qiladi. Uruglanish tufayli osimliklar sonining ortishi havo
sifati yaxshilanishiga olib keladi.
3. Tuproq unumdorligining oshishiga hissa qoshadi. Osimliklar ildizlari
tuproqni eroziyadan himoya qiladi, strukturaviy yaxlitligini saqlaydi. Osimliklar
chirigach, ular tuproq tarkibini boyitib, organik moddalar aylanishiga sabab boladi.
Uruglanish orqali osuvchi osimliklar yashil massani kopaytirib, tuproq
unumdorligini tabiiy usulda tiklaydi.
4. Hayvonot dunyosi uchun yashash muhiti yaratadi. Uruglanish orqali
osimliklar kopayadi, bu esa qushlar, hasharotlar, sutemizuvchilar kabi koplab
hayvonlar uchun oziq-ovqat manbai va yashash muhitini taminlaydi. Ayniqsa,
mevali daraxtlarning uruglanishdan keyin hosil qilgan mevalari hayvonlar uchun
oziq bolib xizmat qiladi.
5. Iqlim ozgarishlariga qarshi tabiiy himoya vositasi. Kop yillik va serurug
oʼsimliklar urugʼlanish orqali koʼpayadi va iqlim tasirlariga chidamli avlodlar
yuzaga keladi. Bu esa global isish, qurgoqchilik, shamol eroziyasi kabi omillarga
qarshi tabiiy barqarorlikni shakllantiradi.Uruglanish bu changlanishdan keyingi
bosqich bolib, erkak jinsiy hujayra (spermiy yoki sperma) bilan urgochi jinsiy
hujayraning (tuxum hujayraning) qoshilishi natijasida zigota (uruglangan hujayra)
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
49
hosil bolish jarayonidir. Bu jarayon urugli osimliklar, hayvonlar va boshqa
kopayuvchi organizmlar uchun hayotiy siklning markaziy bosqichidir.
Xulosa.
Changlanish va urugʼlanish jarayonlarining uzviy bogliqligi:
Tadqiqotlar davomida aniqlanganki, changlanish osimliklarda erkak jinsiy
hujayralarini urgʼochi organlarga tashish orqali uruglanish uchun zarur shart-sharoit
yaratadi. Uruglanish esa chang lanish natijasida hosil bolgan polen naychasi orqali
spermiylarning tuxum hujayra va markaziy hujayra bilan birlashishi (ikki karra
urugʼlanish) orqali zigota va endosperm rivojlanishini taminlaydi. Qishloq
xojaligida suniy changlanish va gibridlashtirish texnologiyalarini yanada
takomillashtirish, molekulyar darajada SI genlarini organish hosildorlik va
kasalliklarga chidamlilikni oshiradi. Iqlim ozgarishlari sharoitida uruglanish va
changlanish jarayonlarining termal va gidrobarqaror mexanizmlarini chuqur tadqiq
etish tavsiya etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Qodirov A.Q., Muxamedov A.M. Osimliklar fiziologiyasi. Toshkent: Oqituvchi,
2017.
2. Karimov A.K. Botanika: Oliy oquv yurtlari uchun darslik. Toshkent: Fan, 2021.
3. Nurmurodov I.N. Osimliklar biologiyasi va ekologiyasi asoslari. Samarqand:
Zarafshon, 2020.
