Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
37
URUGʼ KURTAKNING TUZILISHI VA TIPLARI
Shomurodova Dildora Davronbek qizi va
Zokirjonova Feruza Xursandbek qizi
ADPI Biologiya (kechki) yoʼnalishi 101-guruh talabalari
Аннотация:Целью данного исследования является углубленное
изучение морфологических и анатомических особенностей семенной почки,
являющейся неотъемлемой частью репродуктивной системы растений, а
также анализ возможностей репродуктивного успеха, отбора и
практического выживания на основе их структурных различий и типов у
разных видов растений.
Abstract:The aim of this study is to study in depth the morphological and
anatomical characteristics of the seed bud, which is an integral part of the
reproductive system of plants, and to analyze the possibilities of reproductive
success, selection, and practical survival based on their structural differences and
types in different plant species.
Ключевые слова:Семенная почка, эпидермальный слой, кутикула,
адаптации, гиподерма, экологическая стратегия.
Keywords:Seed bud, epidermal layer, cuticle, adaptations, hypodermis,
ecological strategy.
Urug‘ kurtak osimlik urugining tashqi qatlami bolib, u urugni mexanik,
biokimyoviy va ekologik omillardan himoya qilishda birinchi himoya chizigi
vazifasini bajaradi. Urug‘ kurtakning tuzilishi osimlik turlarining evolyutsion
rivojlanishi davomida murakkablashgan va moslashuvchanlik darajasiga qarab
turlicha bolgan. U nafaqat mexanik himoya, balki suv bilan tasirga chidamlilik,
changlanish va urugning saqlanishida ham muhim rol oynaydi. Urug’ kurtakning
anatomiya va morfologiyasiga umimiy tarif beradigan bolsak: Qatlamlar va
Ularning tuzilishi urug’ kurtakning tuzilishi asosan quyidagi qatlamlardan iborat.
Epidermal Qatlam: Urug’ kurtakning tashqi qatlami sifatida, uning yuzasini tashkil
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
38
qiladi. Epidermal hujayralar kopincha koproq kitsiz (cuticular) madani oz ichiga
oladi. Ushbu qavat chang, suv bugi va mexanik shikastlanishlardan himoya qilishda
muhim rol oynaydi. Kutikula: Epidermadan tashqari, urug kurtak yuzasida yupqa
lepirli
(lipofilik)
qatlam
bolib,
u
suv
buglanishini
cheklaydi
va
mikroorganizmlarning urugga kirishini kamaytiradi. Kutikula tarkibida voska
moddalar (wax) mavjud bolib, bu qatlamning gidrofobik xususiyatlarini
kuchaytiradi.
Urug kurtaklarning ko’plab tiplari mavjud, shuningdek har bir tip o’ziga
xoslangan tuzilishga ega bo’ladi. Bunday tiplarda bazi birlarining devorlar juda qalin
va ozgaruvchan, kopincha lignin va boshqa mustahkam moddalarga boy boladi. Bu
turlar kopincha ekstremal ekologik sharoitlarda uchraydi va urugni uzoq vaqt saqlab
qolishga moljallangan. Yupqa va yorqin urug kurtaklar: Ushbu tipdagi urug
kurtaklar devorlari nisbatan yupqa bolishi mumkin, ammo ular tez parchalanib,
urugning tarqalishi uchun sharoit yaratadi. Bunday turlar odatda suvli yoki yumshoq
iqlim sharoitida rivojlanadi. Struktural xususiyatlari boyicha urug’ kurtak
yuzasidagi mikrostruktural bezaklar, papillar, relef (yuzaning kotarim va tushishlari)
yoki tekislik kabi ozgarishlarga qarab ham tasniflanadi. Bunday tasniflash urug
kurtakning ulanganligi, angidrat darajasi va suv otkazuvchanligini aniqlashga
yordam beradi. Evolyutsion taraqqiyoti Urug kurtak osimliklarning evolyutsiyasi
davomida moslashuvchanlik va himoya samaradorligi yonalishida takomillashib
borgan. Quyidagi bosqichlarda bu jarayon ifodalanadi: Ibtidoiy urug kurtaklar -
Oddiy, yupqa, himoya xususiyati zaif. Asosan pteridofitlar va bazi qadimgi nahiyali
gulli
osimliklarda
uchraydi.
Ortacha
rivojlangan
kurtaklar
toqimalar
differensiallashgan: mexanik, asosiy va pigment qavatlari paydo bolgan. Bu
bosqichda quruq muhitga moslashish kuchayadi. Yuqori rivojlangan kurtaklar
Qalin, kop qavatli, antimikrob va himoyalovchi komponentlarga ega. Qattiq post,
suzuvchi qatlam, shakarli yoki yogli tashqi qatlamlar orqali turli tarqalish
mexanizmlariga moslashgan. Evolyutsion jihatdan yopiq uruglilar (Angiospermae)
bu yonalishda ancha takomillashgan.
Urug kurtakning takomillashuviga tasir qiluvchi omillar Ekologik omillar:
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
39
Qurgoqchilik suv otkazmaydigan, qalin kurtaklar rivojlanishiga sabab bolgan.
Issiqlik va sovuqqa chidamlilik fiziologik faollikni toxtatadigan va muhofazalovchi
kurtaklar paydo bolgan. Dispersiya strategiyas: Zookoriya (hayvonlar orqali
tarqalish) shirin, yelimli yoki yogli kurtakli uruglar. Anemokoriya (shamol bilan)
yengil, qanotli kurtaklar. Hidrokoriya (suv bilan) suzuvchi, suv otkazmaydigan
kurtaklar. Uyqu mexanizmi evolyutsiyasi: Uyqu holatini boshqaruvchi kurtaklar
urugning faqat malum sharoitda unib chiqishini taminlaydi. Bu orqali osimlik
generatsiyalararo uzviylikni va barqarorlikni saqlab qoladi.
Urugʻ kurtakning amaliy ahamiyati - Urugʻ kurtak (embrionni o‘rab turgan
himoya qavati) qishloq xo‘jaligi, biologiya va o‘simlikshunoslikda muhim
ahamiyatga ega. Uning strukturasi va funksional xususiyatlari o‘simlikning urug‘
sifatiga, unish darajasiga va yashovchanligiga bevosita tasir qiladi.
Asosiy amaliy jihatlari: Urug saqlanishi: Qalin, mexanik himoyalangan urug
kurtaklar uruglarning uzoq muddat saqlanishiga imkon beradi (masalan, don
ekinlari: bugdoy, makkajoxori). Qurgoqchilikka chidamlilik: Ayrim osimliklarda
urug kurtakning tuzilishi suv yoqotilishini kamaytiradi (masalan, arid zonadagi
osimliklar). Tashish qulayligi: Qattiq kurtakli uruglar uzoq masofalarga oson
tashiladi va ekologik omillarga chidamli boladi. Dori-darmon xomashyosi sifatida:
Ayrim o‘simlik urug‘lari (masalan, ajowan, anjir, zig‘ir) tarkibida muhim bioaktiv
moddalar mavjud bo‘lib, ularning saqlanishi va sifatini urug‘ kurtak himoya qiladi.
Urugʻ kurtak seleksiyada o‘rni va ahamiyati: Seleksiya — bu inson tomonidan
foydali belgilarga ega o‘simlik navlarini yaratish yoki yaxshilash jarayoni. Urugʻ
kurtak bu jarayonda bevosita va bilvosita ishtirok etadi.
a) Yuqori unuvchanlik seleksiyasi: Urug‘ kurtak strukturasining
mukammalligi unish energiyasini oshiradi. Seleksionerlar urug kurtagi zichligi,
qalinligi va suv otkazuvchanligiga qarab navlarni tanlaydi.
b) Saqlash va tashishga mos navlar tanlovi: Eksportbop ekinlar (masalan,
paxta, guruch) seleksiyasida urug kurtakning qattiqligi va himoya darajasi muhim
mezon hisoblanadi. c) Biofaollikni saqlash: Dorivor osimliklar seleksiyasida
urugdagi faol moddalar miqdori kurtak tuzilishiga bogliq. Bu seleksiyada dorivorlik
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
40
sifatlarining generatsiyadan generatsiyaga otishini kafolatlaydi. d) Stressga chidamli
navlar tanlovi: Seleksiyada qurgoqchilik, sovuq yoki shorga chidamli navlar
yaratishda urug kurtakning biologik moslashuvi hisobga olinadi. Masalan, seleksiya
orqali urugi tez yanchilmaydigan, suvga chidamli, tez unmaydigan (tinch holatda
qoluvchi) navlar ishlab chiqiladi. e) Mutatsion seleksiya uchun asos: Urug kurtak
hujayralari mutatsiyalarga nisbatan sezgir bolib, bu seleksiya uchun genetik
ozgaruvchanlik manbai bolib xizmat qiladi. Radiatsiya yoki kimyoviy mutagenlar
yordamida kurtak toqimalarida foydali mutatsiyalar induktsiya qilinadi.
Xulosa.
Oʼsimliklarning rivojlanishida urug kurtagi muhim biologik
struktura hisoblanadi. Kurs ishim davomida olib borilgan nazariy tahlillar asosida
aniqlanishicha, urug kurtak bu osimlik embrioni joylashgan va uning rivojlanishi
uchun zarur bolgan muhitni taminlaydigan murakkab morfoanatomik tuzilishga ega
bolgan organ hisoblanadi. Uning asosiy qismlariga integument (qobiq), nucellus
(urug boshlangichi), embrion, endosperm va mikropila kiradi. Har bir qism oziga
xos morfologik va fiziologik funksiyalarni bajaradi. Urug kurtaklar oz tuzilishiga,
embrion joylashuvi va rivojlanish bosqichlariga kora bir nechta tiplarga bolinadi:
ortotropik, anatroptik va kampilotropik turlar seleksiya va sistematika uchun muhim
diagnostik belgilardandir.
. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Karimov A.A., Tursunov O.T. Osimliklar anatomiyasi va morfologiyasi,
Toshkent: Oqituvchi, 2019.
2. Axmedov N.A. Botanika (morfologiya va anatomiyasi), Toshkent: Fan, 2018. 3.
Islomov M.M. Osimliklar fiziologiyasi, Samarqand: Samarqand davlat universiteti
nashriyoti, 2020.
4. Zaytsev G.T., Polonskaya M.A. Obshchaya botanika, Moskva: Prosveshchenie,
2015.
