Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
18
ONA TILI DARSLARIDA TINISH BELGILARINING
O'RGANILISHI VA ULARNING YOZMA NUTQDAGI AHAMIYATI
Oxunova Sarvinozxon Olimjon qizi
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o’zbek tili va adabiyoti
ANNOTATSIYA: Mazkur maqolada ona tili darslarida tinish belgilarini
o‘rgatishning samarali usullari, bu bilimlarning yozma nutqdagi grammatik
to‘g‘rilikka va mantiqiy ifoda aniq-ravshanligiga ta’siri ilmiy jihatdan tahlil etilgan.
Tinish belgilarining turli vazifalari, ularni o‘z vaqtida va to‘g‘ri qo‘llashning nutq
madaniyatini shakllantirishdagi roli asosiy ilmiy e’tiborga olingan. Shuningdek,
maqolada amaliy kuzatishlar va statistik tahlillar orqali tinish belgilarini
o‘zlashtirish darajasi, bu boradagi mavjud muammolar va takomillashtirish yo‘llari
bayon qilingan.
Kalit so‘zlar: tinish belgisi, yozma nutq, grammatik me’yor, ona tili darslari,
metodika, savodxonlik, yozuv madaniyati.
АННОТАЦИЯ: В статье научно анализируются эффективные
методы обучения пунктуации на уроках родного языка, а также влияние этих
знаний на грамматическую точность и ясность логического выражения в
письменной речи. Основное научное внимание уделено различным функциям
знаков препинания и роли их своевременного и правильного использования в
формировании культуры речи. В статье также описывается уровень
владения знаками препинания, существующие в этом плане проблемы и пути
его повышения посредством практических наблюдений и статистического
анализа.
Ключевые слова: пунктуация, письменная речь, грамматические
нормы, уроки родного языка, методика, грамотность, культура письма.
ANNOTATION: This article scientifically analyzes effective methods of
teaching punctuation marks in native language classes, the impact of this knowledge
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
19
on grammatical correctness and clarity of logical expression in written speech. The
main scientific consideration is the various functions of punctuation marks, the role
of their timely and correct use in the formation of speech culture. The article also
describes the level of mastery of punctuation marks, existing problems in this regard
and ways to improve them through practical observations and statistical analysis.
Keywords: punctuation marks, written speech, grammatical norms, native
language classes, methodology, literacy, writing culture.
KIRISH
Yozma nutq har bir shaxsning tafakkur darajasi, dunyoqarashi, til madaniyati
va savodxonlik ko‘rsatkichini aks ettiruvchi asosiy ifoda vositasi hisoblanadi.
Ayniqsa, yozuvda grammatik to‘g‘rilik, mantiqiy ketma-ketlik, jumla va gap
bo‘laklarining o‘zaro bog‘liqligi, ularning tiniqligi va ravonligida tinish
belgilarining tutgan o‘rni beqiyosdir. Tinish belgilarining o‘z o‘rnida, me’yoriga
muvofiq qo‘llanishi nafaqat gap ma’nosini to‘g‘ri anglashga, balki matnning
umumiy estetik ta’sirchanligiga xizmat qiladi. Shu jihatdan, maktab ta’limida,
xususan, ona tili darslarida tinish belgilarini puxta o‘rgatish dolzarb metodik
masalalardan biri bo‘lib qolmoqda.
1
O‘quvchilarning yozma nutqdagi grammatik bilimlarini mustahkamlash,
savodxonlik darajasini oshirish va adabiy til normalariga rioya qilishda tinish
belgilarining o‘ziga xos o‘rni bor. Zero, tinish belgilari yozma nutqda "tovoqdagi
tuz" misolida, ma’no va tuyg‘uni to‘g‘ri yetkazish vositasi sifatida xizmat qiladi. Bu
maqolada tinish belgilarini o‘rgatish metodikasi, ularning o‘zlashtirilish darajasi
hamda yozma nutqqa ta’siri atroflicha yoritilgan.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Mazkur mavzuni yoritishda bir qator tilshunos olimlar, metodistlar, ona tili
o‘qituvchilari va zamonaviy lingvodidaktik tadqiqotlar tahlil qilindi. Jumladan, N.
Mahmudov, A. Jo‘rayev, R. Xolboyeva singari olimlarning ona tili ta’limiga doir
1.
1
Mahmudov N., Jo‘rayev A. — O‘zbek tili: nazariy va amaliy kurs — Toshkent: O‘zbekiston, 2022. — 122-
bet.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
20
asarlarida tinish belgilarining grammatik va stilistik funksiyalari, ularni o‘qitishdagi
muammo va yechimlar keng tahlil etilgan
2
.
Tadqiqot metodologiyasi sifatida quyidagi yondashuvlar qo‘llandi:
Nazariy-tahliliy usul – ilg‘or adabiyotlar asosida tinish belgilarining
turkumlari, ularning yozma nutqdagi funksiyalari o‘rganildi.
Amaliy-tadqiqot usuli – 7–9-sinf o‘quvchilari ishtirokida yozma ishlar
tahlili, testlar va savolnomalar asosida ularning tinish belgilaridan foydalanish
darajasi o‘rganildi.
Statistik tahlil – olingan natijalar asosida umumlashtirish, grafik va jadval
ko‘rinishida taqdim etildi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Tinish belgilarining o‘zlashtirilishi ko‘pincha faqat nazariy bilimlar
darajasida qolib ketmoqda. Bu esa o‘quvchilarning yozma nutqida tinish belgilari
noto‘g‘ri yoki umuman qo‘llanmasligiga olib kelmoqda. Tadqiqot davomida 120
nafar o‘quvchining yozma ishlaridagi tinish belgilarining ishlatilishi tahlil qilindi va
quyidagi natijalar kuzatildi.
1-jadval. O‘quvchilarning tinish belgilarini qo‘llashdagi xatolari (%)
Tinish belgisi turi To‘g‘ri ishlatganlar (%) Noto‘g‘ri yoki ishlatmaganlar (%)
Nuqta (.)
92%
8%
Vergul (,)
67%
33%
Nuqtali vergul (;) 18%
82%
So‘roq belgisi (?) 83%
17%
Undov belgisi (!) 71%
29%
Qo‘shtirnoq ("") 52%
48%
Qavs (())
44%
56%
2
Xolboyeva R. — Ona tili o‘qitish metodikasi — Toshkent: O‘qituvchi, 2010. — 94–103-betlar
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
21
Bu natijalar shuni ko‘rsatadiki, o‘quvchilar eng ko‘p nuqta va so‘roq
belgilarini to‘g‘ri qo‘llashgan, ammo nuqtali vergul, qavs va qo‘shtirnoq kabi
belgilar kam o‘zlashtirilgan.
2-jadval. Tinish belgilarini o‘rganishdagi asosiy qiyinchiliklar
(o‘qituvchilar fikri asosida)
Qiyinchilik turi
Ulush (%)
Nazariy qoidalar yetarli tushuntirilmaydi
34%
Amaliy mashqlar yetarli emas
28%
O‘quvchilarda e’tiborsizlik mavjud
21%
Darsliklar va topshiriqlarda muvofiqlik yo‘q 17%
Bu jadvalga ko‘ra, tinish belgilarini to‘liq o‘zlashtirishda amaliy
mashg‘ulotlarning yetishmasligi asosiy muammo sifatida ko‘rilmoqda.
XULOSA
Tinish belgilarining to‘g‘ri qo‘llanishi yozma nutqning grammatik, mantiqiy
va stilistik yaxlitligiga xizmat qiladi. Maktab ta’limida, xususan, ona tili darslarida
ushbu belgilarni to‘g‘ri va mukammal o‘rgatish o‘quvchilarning savodxonligini
oshirishda hal qiluvchi omildir.
Maqola davomida olib borilgan nazariy va amaliy tahlillar quyidagi
xulosalarni beradi:
Tinish belgilarining ayrim turlari, jumladan, nuqta, so‘roq va undov
belgilarini o‘quvchilar yaxshi o‘zlashtirgan bo‘lsa-da, vergul, nuqtali vergul,
qo‘shtirnoq va qavs belgilarida xatolar soni yuqori.
O‘qitish jarayonida nazariy tushunchalarni mustahkamlovchi amaliy
topshiriqlar yetarli bo‘lmayapti. Har bir tinish belgisi bilan alohida ishlash,
kontekstda qo‘llanishni o‘rgatish lozim.
Ona tili darslarida o‘quvchilarning yozma ishlari tahlil qilinib, xatolar ustida
tizimli ishlash tajribasini keng joriy qilish kerak.
Darslik va metodik qo‘llanmalarda tinish belgilariga oid mashqlarni
zamonaviy, kontekstual asosda takomillashtirish zarur.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
22
Yozma nutqda tinish belgilari orqali fikr ifodasining tiniqligi, muallif
ohangi, pauza va urg‘ular ifodalanadi. Demak, bu belgilarni o‘zlashtirish — til
madaniyatining ajralmas qismidir.
Shu sababli, tinish belgilarining o‘rganilishi mustaqil mavzu sifatida
ko‘rilib, unga alohida e’tibor qaratilishi, o‘qituvchilarning metodik tayyorgarligi
oshirilishi, darsliklarda amaliy topshiriqlar tizimlashtirilishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Mahmudov N., Jo‘rayev A. — O‘zbek tili: nazariy va amaliy kurs —
Toshkent: O‘zbekiston, 2022. — 122-bet.
2.
Xolboyeva R. — Ona tili o‘qitish metodikasi — Toshkent: O‘qituvchi, 2010.
— 94–103-betlar.
3.
Rasulov A. — Tilshunoslikka kirish — Toshkent: Fan, 2006. — 66-bet.
4.
Karimov M. — Yozma nutqni o‘rgatish usullari — Toshkent: Yangi asr
avlodi, 2012. — 134–140-betlar.
5.
Qodirova G. — O‘zbek tili darslarida metodik yangilanishlar — Samarqand:
Zarafshon, 2018. — 75–80-betlar.
6.
Toshxo‘jayev B. — Til va uslub masalalari — Toshkent: Fan, 1997. — 59–
60-betlar.
7.
Rafiqova D. — Yozma nutqni rivojlantirish — Buxoro: Ilm ziyo, 2020. —
110–116-betlar.
