Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
137
O’ZBEKISTONDA UCHRAYDIGAN SUTEMIZUVCHILAR,
OVLANADIGAN VAKILLARI
kasallik tarqatuvchi va noyob turlari
Sayfutdinova Yorqinoy Yasharbek qizi
ADPI Biologiya yo’nalishi 201-guruh talabasi
Annotatsiya:
Ushbu ishda O‘zbekiston hududida uchraydigan
sutemizuvchilar, ularning biologik xilma-xilligi, yashash muhiti, ovlanadigan
turlari, inson salomatligi uchun xavf tug‘diruvchi kasallik tarqatuvchilari hamda
“Qizil kitob”ga kiritilgan noyob turlari o‘rganilgan. Ma’lumotlar asosida
sutemizuvchilarning ekologik ahamiyati, ularni muhofaza qilish zarurati va ular
bilan bog‘liq dolzarb muammolar tahlil qilingan.
Аннотация: В данной работе изучены млекопитающие, обитающие
на территории Узбекистана, их биологическое разнообразие, среда
обитания, охотничьи виды, переносчики заболеваний, опасных для здоровья
человека, а также редкие виды, занесённые в Красную книгу. На основе
собранных
данных
проанализировано
экологическое
значение
млекопитающих, необходимость их охраны и актуальные проблемы,
связанные с ними.
Abstract: This paper explores the mammal species found in Uzbekistan,
including their biodiversity, habitats, hunted species, disease-carrying
representatives dangerous to human health, and rare species listed in the Red Book.
Based on collected data, the ecological significance of mammals, the need for their
conservation, and current challenges related to them are analyzed.
Kalit so‘zlar: O‘zbekiston hayvonot dunyosi, ovlanadigan turlar, zoonoz
kasalliklar, “Qizil kitob”, noyob hayvonlar, ekologik muvozanat, himoya ostidagi
turlar
Ключевые слова: млекопитающие, фауна Узбекистана, охотничьи
виды, зоонозные заболевания, Красная книга, редкие животные,
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
138
экологическое равновесие, охраняемые виды
Keywords: mammals, fauna of Uzbekistan, hunted species, zoonotic
diseases, Red Book, rare animals, ecological balance, protected species
O‘zbekiston hududi hayvonot olami bilan boy bo‘lib, bu yerda turli ekologik
sharoitlarga moslashgan ko‘plab yovvoyi hayvon turlari uchraydi. Xususan,
sutemizuvchilar (Mammalia) sinfi vakillari mamlakat bioxilma-xilligida muhim
o‘rin egallaydi. Sutemizuvchilar yuksak tuzilgan, murakkab nerv sistemasiga ega
bo‘lgan hayvonlar bo‘lib, ularning asosiy belgilaridan biri – bolalarini sut bilan
oziqlantirish xususiyatidir. O‘zbekistonda tabiiy geografik hududlarning xilma-
xilligi
– tog‘lar, cho‘llar, dashtlar va o‘rmonzorlarning mavjudligi
sutemizuvchilarning turli turlarining yashashiga imkon yaratadi. Respublika
hududida yovvoyi sutemizuvchilarning 100 dan ortiq turi qayd etilgan bo‘lib,
ulardan ba'zilari ovlanadi, ayrimlari esa zoonoz kasalliklar – vabo, qum tegi,
echinokokkoz, lyalya parazitoz va boshqa yuqumli kasalliklar tarqalishida vositachi
hisoblanadi. Shu bilan birga, ayrim noyob va yo‘qolib borayotgan turlar ham mavjud
bo‘lib, ular O‘zbekiston Respublikasi “Qizil kitobi”ga kiritilgan va muhofaza ostiga
olingan. O‘zbekiston hududida sutemizuvchilarning 100 dan ortiq turi mavjud
bo‘lib, ular 6 ta turkum va 20 dan ortiq oilalarga mansub. Ular orasida kemiruvchilar,
yirtqichlar, qo‘ng‘izxo‘rlar, yarasalar, tuyoqlilar va boshqalar mavjud. Ularning
aksariyati quruqlikda yashovchi, faqat ayrimlari yarim suv hayoti tarzida yashaydi.
O‘zbekistonda uchraydigan asosiy sutemizuvchilar quyidagilardir: Bo‘ri
(Canis lupus) – cho‘l va dasht hududlarida yashaydi, yirtqich hisoblanadi. Tulki
(Vulpes vulpes) – keng tarqalgan, oziq zanjirida muhim o‘rin tutadi. Jayra (Gazella
subgutturosa) – cho‘l va yarim cho‘l hududlarda yashaydi. Qoraquloq (Caracal
caracal) – nisbatan kam uchraydi, O‘zbekistonning janubiy hududlarida topiladi.
Ko‘rshapalaklar (Chiroptera turi vakillari) – turlar soni 20 dan ortiq bo‘lib,
hasharotxo‘r hisoblanadi. Toshbaqa (Hystrix leucura) – kamyob kemiruvchi, asosan
tog‘ etaklarida yashaydi. Suv kalamushi (Ondatra zibethicus) – suv bo‘yida
uchraydi, ekologik tizim uchun muhim. Sutemizuvchilarning ekologik tizimdagi roli
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
139
katta: ular ozuqa zanjirining muhim bo‘g‘inini tashkil qiladi, hasharotlar sonini
nazorat qiladi, o‘lik organizmlarni yo‘qotishda ishtirok etadi. O‘zbekiston
Respublikasi “Ov qilish qoidalari”ga muvofiq, ayrim sutemizuvchilar ov obyekti
sifatida belgilangan. Bu hayvonlar asosan mo‘yna, go‘sht yoki boshqa iqtisodiy
foydasi uchun ovlanadi. Ovlanadigan asosiy sutemizuvchilar quyidagilar: Tulki
(Vulpes vulpes) – mo‘ynasi uchun ovlanadi. Jayra (Gazella subgutturosa) – ilgari
ko‘p ovlangan, hozirda cheklovlar mavjud. Bo‘ri (Canis lupus) – qishloq xo‘jaligi
hayvonlariga zarar yetkazgani uchun ovlanadi. Toshbaqa (Hystrix leucura) –
mo‘ynasi va go‘shti uchun noqonuniy ovlanadi. Suv kalamushi (Ondatra zibethicus)
– mo‘ynasi qimmatli hisoblanadi. Ov jarayonida ekologik muvozanatni saqlash
maqsadida kvotalar, mavsumiy cheklovlar va ruxsatnomalar asosida ovga ruxsat
beriladi. Noqonuniy ov holatlari tabiiy muhitga jiddiy zarar yetkazishi mumkin.
Kasallik tarqatuvchi va noyob turlar: Sutemizuvchilar orasida ayrim turlar
zoonoz kasalliklar, ya’ni insonlarga yuqadigan yuqumli kasalliklar tarqalishida
ishtirok etadi. Jumladan: Kalampir sichqon (Meriones libycus) – qum tegi
(leishmanioz) kasalligini tarqatadi. Tulki va bo‘rilar – quturish (beshenstvo)
virusining asosiy tashuvchilaridan biri. Ko‘rshapalaklar – turli viruslar, jumladan
koronavirus oilasi vakillarining rezervuari hisoblanadi. Shuningdek, O‘zbekistonda
ayrim noyob va yo‘qolib ketish xavfi ostidagi sutemizuvchilar mavjud: Jayra
(Gazella subgutturosa) – soni keskin kamaygan, “Qizil kitob”ga kiritilgan.
Qoraquloq (Caracal caracal) – kam uchraydi, himoya ostiga olingan. Toshbaqa
(Hystrix leucura) – populyatsiyasi juda kichik. O‘zbekiston ko‘rshapalaklari (Myotis
blythii, Rhinolophus hipposideros) – kamyob, ayrimlari xalqaro muhofaza
ro‘yxatlariga kiritilgan. Ushbu turlarni asrash va ko‘paytirish O‘zbekiston
Respublikasining tabiatni muhofaza qilish siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri
hisoblanadi. Maxsus qo‘riqxonalar, milliy bog‘lar va monitoring tizimlari orqali
ularning sonini nazorat qilish va muhofaza qilish ishlari olib borilmoqda.
O‘zbekiston hududi geografik va iqlimiy jihatdan turlicha bo‘lganligi
sababli, sutemizuvchilar ham har xil zonalarda har xil turlari bilan uchraydi. Quyida
asosiy tabiiy geografik zonalar bo‘yicha sutemizuvchilar tarkibi keltirilgan: Tog‘li
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
140
hududlar (Tyan-Shan va Hisor tog‘ tizmalari) Bu hududlarda sovuq va sernam iqlim
ustun bo‘lib, asosan yirtqich va yirik sutemizuvchilar uchraydi. Jumladan: Bo‘ri
(Canis lupus), Qayroqi tulki (Vulpes corsac), Qoraquloq (Caracal caracal), Tog‘
echkisi (Capra sibirica) – muhofaza ostidagi turlar sirasiga kiradi. Cho‘l va yarim
cho‘l hududlar (Qizilqum, Ustyurt).Bu hududlarda qurg‘oqchil muhitga moslashgan
hayvonlar uchraydi: Jayra (Gazella subgutturosa), Cho‘l sichqoni (Meriones spp.),
Tulki (Vulpes vulpes), Toshbaqa (Hystrix leucura), Suvbo‘ylar va botqoqliklar, Bu
yerlar asosan suvda va suvga yaqin yashovchi hayvonlarga boy: Suv kalamushi
(Ondatra zibethicus), Sichqon (Arvicola terrestris), Ko‘rshapalaklar – toshli
g‘orlarda va daraxt kovaklarida yashaydi. Sutemizuvchilar tabiiy ekotizimda bir
nechta muhim funksiyalarni bajaradi: Yirtqichlar (masalan, bo‘ri, tulki) —
populyatsiyalar sonini nazorat qilishda ishtirok etadi. Hasharotxo‘rlar (masalan,
ko‘rshapalaklar) — zararli hasharotlar sonini kamaytiradi. Kemiruvchilar — tuproq
unumdorligiga ta’sir qiladi, lekin ayrim hollarda qishloq xo‘jaligiga zarar yetkazadi.
O‘lik organizmlarni utilizatsiya qiluvchilar — ekologik tozalikni ta’minlaydi.
Ekologik barqarorlikni saqlashda har bir sutemizuvchining o‘ziga xos roli mavjud.
Ularning sonini sun’iy o‘zgartirish yoki ularni muhofaza qilmaslik ekotizimda
muvozanat buzilishiga olib keladi.
Xulosa: O‘zbekistonda uchraydigan sutemizuvchilar turli ekologik
hududlarda yashab, tabiatdagi muvozanatni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Ular
orasida insonlar tomonidan ovlanadigan, kasallik tarqatishda vositachi bo‘ladigan va
ayniqsa muhofazani talab qiladigan noyob turlar mavjud. Ushbu ish davomida
aniqlanishicha: O‘zbekiston hududida 100 dan ortiq sutemizuvchilar turi mavjud
bo‘lib, ular orasida yirtqichlar, kemiruvchilar, tuyoqlilar va ko‘rshapalaklar keng
tarqalgan; Ovlanadigan turlar asosan iqtisodiy ahamiyatga ega bo‘lib, ular soni
nazorat ostida ushlab turilishi lozim; Ayrim sutemizuvchilar zoonoz kasalliklar
tarqalishida vositachi bo‘lib xizmat qiladi va ularning nazorati jamoat salomatligi
uchun muhim; Qator sutemizuvchilar turlari “Qizil kitob”ga kiritilgan bo‘lib, ularni
muhofaza qilish bo‘yicha ilmiy va amaliy choralar talab etiladi. Shu asosda, tabiiy
muhitni saqlash, biologik xilma-xillikni qo‘llab-quvvatlash, ovchilikni qonuniy
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
141
asosda tartibga solish va kasallik tarqatuvchi hayvonlar ustidan monitoringni
kuchaytirish zarur deb hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Karimov O. F. va boshq. O‘zbekiston hayvonot dunyosi. – Toshkent: O‘zbekiston,
2021.
2. O‘zbekiston Respublikasi “Qizil kitobi”. – 3-nashr. – Toshkent, 2019.
3. Abdurahmonov A. A. Zoologiya. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020.
4. O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim
o‘zgarishi vazirligi ma’lumotnomalari – www.eco.gov.uz
5. Gulyamov X. X. va boshq. Biologik xilma-xillik asoslari. – Toshkent, 2022.
