Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
92
TOʼQAYZORDA TARQALGAN DARAXT VA BUTA
O’SIMLIKLARI.ULARNING AHAMIYATI
. Abdubannonov Abdurahmon Zafarbek oʼgʼli
. ADPI Biologiya yoʻnalishi (kechki) 101-guruh talabasi
Аннотация:Под географией растений понимают распределение
растений по поверхности Земли в соответствии с определенными
естественными законами. Этот вопрос был поднят в начале XIX века
известным немецким естествоиспытателем А. Гумбольдтом. Многие виды
растений распространены в определенных климатических зонах, а в других
регионах образуют региональный растительный покров. В большинстве
случаев в глобальном масштабе выделяют следующие зоны растительного
покрова: тундра, хвойные леса, вечнозеленые широколиственные леса,
пустыни, холмы, саванны, тропические влажные леса, тропические
листопадные леса, субтропические леса.
Abstract:Plant geography is understood as the distribution of plants on the
Earth's surface based on certain natural laws. These issues were raised at the
beginning of the XIX century by the famous German naturalist A. Humboldt. In most
cases, the following vegetation cover zones are distinguished on a global scale:
tundra, deciduous forest, evergreen broad-leaved forest, deserts, hills, savannas,
deciduous tropics, etc.
Ключевые слова:рощи,климат,гидроморфная почва,дерево, куст,
состояние окружающей среды,eкосистема, культурное состояние.
Keywords:groves, climate, hydromorphic soil, tree, bush, state of the
environment, ecosystem, cultural state.
. Toʼqaylar dengiz, koʼl va daryolar qirgʼoqlarini egallab turadi.Asosan
dengiz sathidan 200 metrdan 600-700metrgacha baland boʼlgan hududlarda
uchraydi.Toʼqayzorlar hududlarning iqlim sharoitlariga, suv va tuproq tarkibiga mos
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
93
ravishda oʼsimlik turlariga egadir. Osiyo hududida qamishli toʼqayzorlar, turanga va
turangili,
ilonchirmovuqli,
jiyda
va
chakandali
toʼqayzorlar
koʼp
uchraydi.To‘qoyzorlar – daryo va soy bo‘ylarida joylashgan, o‘ziga xos nam iqlimli
va unumdor tuproqli hududlar bo‘lib, o‘zida boy o‘simliklar va hayvonot dunyosini
jamlagan muhim tabiiy ekotizim hisoblanadi. To‘qoyzor o‘simliklari, xususan
daraxt va buta shaklidagi turlarning biologik, ekologik va xo‘jalik ahamiyatini
o‘rganishga qaratilgan ilmiy tadqiqotlar nafaqat O‘zbekistonda, balki dunyo
miqyosida ham keng miqyosda olib borilgan. To‘qoyzor — o‘rmon zonasida
joylashgan, ayniqsa, daraxtlar va o‘simliklarning boy turlari bilan ajralib turadigan
hududdir. Ushbu hududda o‘rmon ekosistemasi shakllanib, muayyan iqlim
sharoitlari, yer osti suvlari darajasi va boshqa tabiiy omillar ta’sirida o‘ziga xos
o‘simliklar tizimi mavjud. To‘qoyzorning asosiy xususiyati, shu bilan birga,
daraxtlarning katta xilma-xilligi, ular o‘rtasida o‘zaro bog‘liqlik va o‘sish
sharoitlarining mosligi bilan bog‘liqdir To‘qoyzorda uchraydigan asosiy daraxt
turlaridan biri tol (Populus), terak (Salix) va zarang (Ulmus) kabi o‘simliklar
hisoblanadi. Tol daraxtlari, ayniqsa, daryo va ko‘l bo‘ylarida keng tarqalgan bo‘lib,
ularning ildizlari va barglari ekosistemadagi boshqa turlarga yaxshi moslashgan.
To‘qoyzorda tarqalgan daraxt turlari, nafaqat tabiatda, balki mahalliy iqtisodiyotda
ham katta o‘rin tutadi, chunki ular ko‘plab foydali xom ashyo va resurslarni taqdim
etadi. Shu bilan birga, ularning turlarini o‘rganish va ular bilan bog‘liq ekologik
jarayonlarni tushunish, o‘rmonlarni barqaror boshqarish va saqlash uchun
zaruriydir. To‘qoyzorning asosiy daraxt turlari, masalan, tol, terak va zarang,
o‘zining ekologik xususiyatlariga qarab, muayyan sharoitlarda o‘sadi va rivojlanadi.
Tol daraxtlari tez o‘sishi va ildiz tizimining kuchliligi bilan ajralib turadi, bu esa
ularni daryo va ko‘l bo‘ylaridagi suvsiz hududlarda ham barqaror o‘sishini
ta’minlaydi. Tolning boshqa turlarga nisbatan yuqori suv talab qilishi, shu bilan
birga, uning barglarining katta yuzasi atmosferadagi namlikni oshirishga yordam
beradi. Terak daraxti esa, o‘zining moslashuvchanligi va tez o‘sishi bilan birga,
ko‘plab ekologik manfaatlarni taqdim etadi.
To‘qoyzor hududi o‘simliklar va hayvonot dunyosining boy xilma-
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
94
xilligiga ega bo‘lgan ekologik tizimdir. Bu hududda daraxtlar, butalar va o‘t-
o‘simliklar birgalikda o‘sib, o‘zaro ekologik aloqalarni o‘rnatib, tabiiy muvozanatni
saqlashda muhim rol o‘ynaydi. To‘qoyzorda uchraydigan buta o‘simliklari, o‘z
navbatida, o‘ziga xos ekologik ahamiyatga ega bo‘lib, ular o‘sish sharoitlariga
moslashgan va hududning tabiiy barqarorligini ta’minlashda ishtirok etadi.
To‘qoyzorda uchraydigan buta o‘simliklaridan biri na’matak (Caragana) bo‘lib, u
tez o‘suvchi, bargli buta sifatida tanilgan. Na’matak asosan qurqoq yerlarda va
nisbatan kam namlikka ega bo‘lgan hududlarda o‘sadi. Uning ildiz tizimi chuqur
kirib, yer osti suvlarini yaxshi so‘rib olishga moslashgan. Bu o‘simlik, o‘zining
mustahkam ildiz tizimi bilan tuproqni eroziyadan himoya qiladi, shu bilan birga,
tabiiy resurslarni tejamkorlik bilan ishlatadi. Na’matakning ko‘plab turlari, ayniqsa,
uning ko‘payishi va ko‘plab hayvonlar uchun oziq-ovqat manbai sifatida foydasi
katta bo‘lganligi sababli, ekologik tizimda muhim rol o‘ynaydi. Bu buta,
shuningdek, o‘zining nisbatan past bo‘yli o‘sishi va barglarining yuqori biologik
faoliyati bilan tabiatda barqarorlikni ta’minlaydi. Jiyda butalari ham to‘qoyzorda
keng tarqalgan. Jiyda, asosan, suvga yaqin joylarda, daryo va ko‘l bo‘ylarida
uchraydi. Uning barglari keng va o‘ta namlikni yaxshi saqlaydi, bu esa jiyda
o‘sishining asosiy omillaridan biridir. Jiyda butalari tez o‘sib, juda ko‘p filiallar
beradi, bu esa uning o‘sishi uchun yaxshi sharoit yaratadi. Shu bilan birga, jiyda
o‘zining ildiz tizimi orqali yerni mustahkamlashda yordam beradi, erning
eroziyasiga qarshi kurashadi va daryo va ko‘l bo‘ylaridagi ekosistemani saqlashda
muhim ahamiyatga ega bo‘ladi.To‘qoy ekosistemi o‘zining yuqori ekologik qiymati
bilan ajralib turadi va bu yerda daraxtlar hamda butalar, tabiiy muhitning
barqarorligini ta’minlashda katta rol o‘ynaydi. Daraxtlar va butalar faqatgina
o‘simliklarning ko‘rinadigan qismi emas, balki ularning ekologik funksiyalari butun
ekosistemaning muvozanatini saqlashda muhim ahamiyatga ega. To‘qoyda
o‘sadigan daraxtlar va butalar nafaqat o‘simliklar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni, balki
o‘simliklar va hayvonlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlarni ham shakllantiradi. Ularning
ekologik funktsiyalari bu hududdagi barcha organizmlar va resurslarning barqaror
ravishda ishlashini ta’minlashga yordam beradi. To‘qoy ekosistemalarida
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
95
uchraydigan daraxtlar, ayniqsa, tol, terak, zarang, qayin va boshqa daraxt turlari,
o‘zining ildiz tizimi orqali tuproqni mustahkamlashda, eroziyaga qarshi kurashishda
va erning sifatini yaxshilashda katta ahamiyatga ega. Daraxtlarning ildizlari erni
chuqur o‘rab chiqib, tuproqni mustahkamlaydi, shu bilan birga, suvni yutib olish va
resurslarni boshqarish imkonini beradi. Shu bilan birga, daraxtlar barglari orqali
havo namligini oshiradi va atmosferada kislorod chiqarib, karbonat angidridni so‘rib
olish orqali havoni tozalashga yordam beradi. O‘simliklar tuproqning fizik va
kimyoviy tarkibini yaxshilash, uning tuzilishini saqlash va oziq moddalarining teng
taqsimlanishini ta’minlash orqali tuproqni mustahkamlaydi. Tuproqning
barqarorligi o‘simliklar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularning ildiz tizimlari
orqali amalga oshiriladi. Ildizlar tuproqni o‘zaro bog‘lab, uning yuqori qatlamlarini
mustahkamlashga yordam beradi. O‘simliklar ildizlari tuproq zarrachalarini bir-
biriga bog‘lash orqali tuproqning strukturasini yaxshilaydi va uning eroziyaga qarshi
turish qobiliyatini oshiradi. Masalan, tog‘li yoki daryo bo‘yidagi hududlarda
o‘sadigan daraxtlar va butalar tuproqni chidamli qiladi, uning suvsizlanishiga va
eroziyaga qarshi kurashadi. Ildiz tizimining chuqurligi va o‘simliklarning ko‘pligi
tuproqning uzoq muddatli barqarorligini ta’minlashda muhim omil bo‘ladi.
Tuproqning mustahkamlanishidagi o‘simliklarning roli nafaqat tuproq
zarrachalarini bir-biriga bog‘lab, uning strukturasini saqlashda, balki tuproqning
namlik saqlash qobiliyatini oshirishda ham juda katta. O‘simliklar suvni tuproqdan
so‘rib olish va o‘simlik tanasiga yig‘ish orqali erdagi namlikni boshqarishga yordam
beradi. O‘simliklarning ildizlari eroziyaning oldini olishda va tuproqning yuqori
qatlamini saqlashda muhimdir. Misol uchun, intensiv yomg‘irlar, daryo toshqinlari
yoki shamol tufayli yuzaga keladigan tuproq eroziyasi o‘simliklarning ildiz tizimi
orqali sezilarli darajada kamaytiriladi. O‘simliklarning tuproqni mustahkamlashdagi
va bioxilma-xillikni qo‘llab-quvvatlashdagi roli nafaqat tabiiy ekologik jarayonlar,
balki inson tomonidan olib boriladigan ekosistemani boshqarish faoliyatining
samaradorligini ta’minlashda ham muhimdir. O‘simliklar yordamida tuproq
eroziyasini oldini olish, bioxilma-xillikni saqlash va barqaror agrar amaliyotlarni
amalga oshirish, ekologik barqarorlikni saqlash uchun zaruriy choralar
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
20-to’plam 1-son Iyun 2025
96
hisoblanadi.Daraxtlar va butalarning xalq xo‘jaligidagi ahamiyati juda katta va
ularning turli sohalarda foydalari beqiyosdir. Ular nafaqat tabiiy ekosistemalarni
saqlash, balki insoniyatning kundalik hayotida, iqtisodiy va madaniy sohalarda ham
muhim rol o‘ynaydi. Daraxtlar va butalarning xalq xo‘jaligida o‘ziga xos
ahamiyatga ega bo‘lgan asosiy sohalar yog‘och ishlab chiqarish, dorivor o‘simliklar,
va manzarali o‘simliklar sifatida foydalanishdir. Yog‘och ishlab chiqarish: Daraxtlar
va butalar yog‘och ishlab chiqarishda eng muhim resurslardan biridir. Yog‘ochning
turli turlari qurilish, mebel, ko‘chmas mulk sanoati, qog‘oz ishlab chiqarish, va
energiya ishlab chiqarish kabi sohalarda keng qo‘llaniladi.
Xulosa: Shunday qilib, o‘simliklar tuproqni mustahkamlash va
bioxilma-xillikni qo‘llab-quvvatlashda faqat tabiiy jarayonlarning faolligini
ta’minlabgina qolmay, balki tabiiy resurslarning barqaror boshqarilishini va
ekologik tizimlarning uzoq muddatli saqlanishini ham ta’minlaydi. To‘qoyda
o‘sadigan daraxtlar va butalar nafaqat o‘simliklar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni, balki
o‘simliklar va hayvonlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlarni ham shakllantiradi. Ularning
ekologik funktsiyalari bu hududdagi barcha organizmlar va resurslarning barqaror
ravishda ishlashini ta’minlashga yordam beradi. To‘qoy ekosistemalarida
uchraydigan daraxtlar, ayniqsa, tol, terak, zarang, qayin va boshqa daraxt turlari,
o‘zining ildiz tizimi orqali tuproqni mustahkamlashda, eroziyaga qarshi kurashishda
va erning sifatini yaxshilashda katta ahamiyatga ega. Bu ekologik funksiyalarni
chuqur o‘rganish va samarali boshqarish orqali biz tabiatning barqaror rivojlanishiga
hissa qo‘shishimiz mumkin.
. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Botanika .B.S. ISLOMOV, M.A. HASANOV 2020 yil 8 iyul.
2.Axmedov A.A., Karimov A.K. O‘zbekiston o‘simliklari va ularning sistematikasi.
– Toshkent: O‘qituvchi, 2021.
3.Turdiyev A.T. O‘simliklarning biologik xilma-xilligi va ularni muhofaza qilish. –
Toshkent: Ekosan, 2022.
.
