Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
21-to’plam 1-son Iyul 2025
342
SHOHONA DARD
Gʻaniyeva Durdona Alisher qizi
Qo’qon unversiteti Andijon filiali,
Tibbiot Faqulteti davolash ishi yo’nalisi 2 bosqich talabasi
Annotatsiya; Mazkur ilmiy maqolada zamonaviy onkologiyada saraton
kasalliklarini tashxislash va davolashning ilg‘or yo‘nalishlari chuqur tahlil
qilinadi. O‘smalarning etiologiyasi, epidemiologiyasi, patogenezi, klinik belgilari
va zamonaviy davolash usullari — jarrohlik, radioterapiya, kimyoterapiya,
immunoterapiya va maqsadli terapiya ilmiy asosda yoritilgan. Jahon sog‘liqni
saqlash tashkiloti (JSST) statistikasi va so‘nggi klinik tadqiqotlar ma’lumotlari
asosida
mavzuning
dolzarbligi,
personalizatsiyalangan
yondashuvning
ustunliklari va istiqbolli innovatsion texnologiyalar alohida tahlil qilingan.
Kalit so’zlar; Saraton, onkologiya, o‘sma etiologiyasi, o‘sma patogenezi,
epidemiologiya,
zamonaviy
tashxis,
kimyoterapiya,
immunoterapiya,
radioterapiya, maqsadli terapiya, multimodal davolash, JSST statistikasi,
personalizatsiyalangan davolash, innovatsion onkologiya.
Mavzuning dolzarbligi;
Saraton (lotincha Cancer) — bu normal
hujayralarning nazoratsiz o‘sishi va atrof to‘qimalarga o‘sib kirishi, metastazlar
berishi bilan tavsiflanadigan malign o‘sma kasalliklari guruhi. JSST
ma’lumotlariga ko‘ra, 2022-yil holatiga dunyo bo‘ylab har yili 20 milliondan ortiq
yangi saraton holati qayd etilgan va har yili 10 millionga yaqin o‘lim holati yuz
beradi [1]. Shu bilan birga, global prognozlarga ko‘ra, 2040-yilga kelib kasallanish
holatlari 30 milliondan oshishi mumkin. Saraton dunyo bo‘ylab o‘lim sabablarida
yurak-qon tomir kasalliklaridan keyin 2-o‘rinda turadi. 2022-yil JSST ma’lumotiga
ko‘ra, eng ko‘p uchraydigan turlari: ko‘krak bezi saratoni (2,3 million holat), o‘pka
saratoni (2,2 million), yo‘g‘on ichak saratoni (1,9 million), prostata saratoni (1,4
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
21-to’plam 1-son Iyul 2025
343
million) va oshqozon saratoni (1,1 million) [2]. Saraton kasalliklari, ayniqsa
rivojlanayotgan davlatlarda, sog‘liqni saqlash tizimiga jiddiy iqtisodiy yuk bo‘lib,
ishchi kuchining yo‘qotilishi, nogironlikning ortishi va bemorlar bilan ishlaydigan
tibbiyot xodimlarining yetishmasligi kabi ko‘plab muammolarni yuzaga chiqaradi.
Saraton — bu malign o‘sma bo‘lib, asosiy xususiyatlari: Nazoratsiz hujayra
proliferatsiyasi, apoptoz mexanizmlarining buzilishi, angiogenez (yangi qon tomir
hosil bo‘lishi), metastaz berish qobiliyati.
JSST va Xalqaro Saraton Tadqiqot Agentligi (IARC) tasnifiga ko‘ra,
o‘smalar 3 asosiy toifaga bo‘linadi:
Benign o‘smalar (yaxshi sifatli) — metastaz bermaydi
Malign o‘smalar (yomon sifatli) — metastaz beradi, to‘qimalarni invaziya
qiladi
Borderline (oraliq shakllar) — ba’zi hollarda malignlashishi mumkin
Eng ko‘p uchraydigan malign o‘smalar: Karzinomalar (epitelial
to‘qimalardan),
sarkomalar
(biriktiruvchi
to‘qimalardan),
gematologik
maligniteler (leykoz, limfoma).
Etiologiya va patogenez
Saraton rivojlanishida quyidagi asosiy omillar rol o‘ynaydi: Genetik
omillar: BRCA1/BRCA2 gen mutatsiyalari ko‘krak va tuxumdon saratonida.
Atrof-muhit va turmush tarzi: Tamaki chekish (o‘pka saratonining 85% hollari),
nosog‘lom ovqatlanish, ortiqcha vazn, UV-nurlanish, viruslar (HPV, EBV).
Patogen viruslar: Masalan, bachadon bo‘yni saratoni holatlarining >99% HPV
infeksiyasi bilan bog‘liq [3]. Patogenez: asosiy mexanizm — hujayralar DNKsi
mutatsiyaga uchrab, onkogenlar faollashadi va tumor suppressor genlar (masalan,
p53) ishdan chiqadi. Shu bilan hujayralar o‘sishi nazoratdan chiqadi.
Epidemiologiya
JSST 2022 hisobotiga ko‘ra: Dunyoda har 5 erkakdan 1 tasi va har 6
ayoldan 1 tasi umri davomida saratonga chalinadi. Dunyoda saraton sababli har 8
erkakdan 1 tasi va har 11 ayoldan 1 tasi vafot etadi. Rivojlanayotgan davlatlarda
o‘sish sur’ati yuqori: Afrika va Osiyo davlatlarida ko‘rsatkichlar har yili 10–15%
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
21-to’plam 1-son Iyul 2025
344
ga oshmoqda. O‘zbekiston Respublikasi SSVning so‘nggi ma’lumotlariga ko‘ra,
mamlakatimizda har yili 30 mingga yaqin yangi saraton holati aniqlanadi. Ko‘krak
bezi, bachadon bo‘yni, oshqozon va yo‘g‘on ichak saratoni yetakchi o‘rinlarda
turadi.
Klinik belgilari
Saratonning klinik belgilari turlariga, joylashgan o‘rniga bog‘liq. Biroq
asosiy umumiy belgilar: O‘pka saratoni: yo‘tal, qon qo‘shilgan balg‘am, nafas
yetishmovchiligi. Ko‘krak bezi: ko‘krakda tugun, ko‘krak shaklining o‘zgarishi.
Oshqozon-ichak: najasda qon, ozib ketish, ich ketishi yoki qabziyat. Klinik
sindromlar: paraneoplastik sindromlar, umumiy intoksikatsiya, kaxeksiya.
Diagnostika
JSSTning “Screening and Early Diagnosis” tavsiyalari bo‘yicha: Klinik
ko‘rik va skrining dasturlari (mamografiya, Pap-test, kolonoskopiya). Laborator
markerlar: CEA, PSA, CA-125. Molekulyar diagnostika: NGS (Next Generation
Sequencing), liquid biopsy. Radiologik metodlar: MSKT, MRT, PET-KT. Erta
aniqlash — 30–50% hollarda o‘lim ko‘rsatkichini kamaytiradi.
Zamonaviy davolash
Saraton (malign o‘smalar) davosi bugungi kunda zamonaviy onkologiyada
multimodal yondashuvga asoslanadi. Ya’ni, bir bemorda bir vaqtning o‘zida yoki
ketma-ket bir nechta davolash usullari qo‘llaniladi. Bu yondashuvning maqsadi —
o‘smalarni maksimal darajada yo‘qotish, metastazlarning oldini olish, bemorning
umr davomiyligi va hayot sifatini oshirishdir. Xirurgik davolash usulari
saratonning asosiy davolash choralaridan biri bo‘lib, mahalliylashtirilgan
o‘smalarda eng samarali yo‘ldir. Hozirda onkologiyada zamonaviy minimal
invaziv texnologiyalar (laparoskopik, robot-assistlangan operatsiyalar) keng
qo‘llanilmoqda. Masalan, ko‘krak bezi saratonida sektorektomiya yoki
mastektomiya, oshqozon saratonida — gastrektomiya, yo‘g‘on ichak saratonida —
kolonektomiya bajariladi. Jarrohlikning afzalligi: agar o‘sma erta aniqlansa va
to‘liq olib tashlansa, 5 yillik tiriklik ko‘rsatkichlari 80–95% ga yetadi.
Radioterapiya — ionlashtiruvchi nurlanish yordamida o‘sma hujayralarini
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
21-to’plam 1-son Iyul 2025
345
yo‘qotish. Ikki asosiy turi mavjud: Radikal radioterapiya (o‘smani butunlay
yo‘qotish maqsadida). Palliativ radioterapiya (og‘riqni kamaytirish, o‘smaning
o‘sishini sekinlatish). Hozirda zamonaviy texnologiyalar, masalan, IMRT
(Intensity-Modulated Radiation Therapy) va SBRT (Stereotactic Body Radiation
Therapy), yuqori aniqlik bilan o‘smani nurlantirib, sog‘lom to‘qimalarga zarar
yetkazishni minimallashtiradi. Masalan, prostat saratonida IMRT yordamida 10
yillik umumiy tiriklik 90% dan yuqori bo‘lishi mumkin. Kimyoterapiya —
sitotoksik dori vositalari yordamida saraton hujayralarini yo‘qotish. Uning
maqsadi: O‘sma o‘lchamini kichraytirish, metastazlarning oldini olish yoki ularni
kamaytirish, xirurgik operatsiya oldidan yoki keyin (neoadjuvant va adjuvant
kimyoterapiya), asosiy muammo — kimyoterapiya faqat tez bo‘linuvchi
hujayralarga ta’sir qiladi, sog‘lom hujayralar ham zarar ko‘radi (soch to‘kilishi,
immunosupressiya, ko‘ngil aynishi). So‘nggi yillarda yangi avlod sitostatiklar,
platinaga asoslangan preparatlar (sisplatin, karboplatin), taksanlar (paklitaksel)
keng qo‘llaniladi. Immunoterapiya zamonaviy onkologiyaning eng yirik
yutuqlaridan biri hisoblanadi. Bu usul bemorning o‘z immun tizimini o‘sma
hujayralarini tanib, yo‘q qilishga o‘rgatadi. Eng ko‘p qo‘llaniladigan preparatlar:
Immune checkpoint inhibitorlari: PD-1, PD-L1 va CTLA-4 blokatorlari
(Nivolumab, Pembrolizumab). CAR-T hujayra terapiyasi: bemorning T-
limfotsitlari laboratoriyada genetik modifikatsiya qilinadi va qayta yuboriladi.
Masalan, melanomada yoki o‘pka saratonida immunoterapiya 5 yillik tiriklikni 10–
15% dan 40–50% gacha oshirgan. Target terapiya (maqsadli terapiya),target
terapiya molekulyar genetik darajada o‘sma hujayralaridagi mutatsiyalangan yoki
ortiqcha ekspressiya bo‘lgan molekulalarni nishonga oladi. Misollar: HER2-
pozitiv ko‘krak bezi saratonida Trastuzumab (Herceptin). EGFR mutatsiyalari
bo‘lgan o‘pka saratonida Erlotinib. VEGF inhibitori — Bevacizumab.Buning
afzalligi — sog‘lom hujayralarga minimal zarar yetadi. Shuningdek, genom
profiling asosida har bir bemorga individual dori tanlanadi. So‘nggi yillarda klinik
onkologiyada quyidagi istiqbolli yo‘nalishlar rivojlanmoqda: Liquid biopsy (qon
namunalarida o‘sma DNKsi aniqlash). Gen terapiya: tumor suppressor genlarni
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
21-to’plam 1-son Iyul 2025
346
qayta tiklash. Nanotexnologiyalar: dori moddalarni o‘sma joyiga yo‘naltirilgan
yetkazib berish. Onkolitik viruslar: viruslar saraton hujayralarini selektiv yo‘q
qiladi. Multidisipliner yondashuv JSST va rivojlangan onkologiya markazlarida
har bir bemor uchun tumor board — xirurg, onkolog, radiolog, genetik, immunolog
va psixolog ishtirokidagi kengash qaroriga asoslangan individual davolash rejasi
tuziladi.Bu yondashuv bemorning kasallik prognozini sezilarli yaxshilaydi.
Profilaktika
JSST saratonning 4 dan 1 holatini profilaktika bilan oldini olish
mumkinligini qayd etadi. Birlamchi profilaktika: Chekishni tashlash, alkogol
iste’molini kamaytirish. Sog‘lom ovqatlanish va jismoniy faollik. HPV va HBV ga
qarshi emlash. Ikkilamchi: Erta aniqlash (screening dasturlari). Uchlamchi:
Reabilitatsiya va takrorlanishni nazorat qilish
Taklif va xulosa
Profilaktika dasturlarini kengaytirish (HPV vaktsinatsiyasi, ayollar
skriningi). Onkologiya markazlarini tumanlar miqyosida modernizatsiya qilish
hamda sog’lom turmush tarzini targ’ib qilish, tog’ri ovqatlanish. Innovatsion
texnologiyalar: liquid biopsy, genetik testlarni joriy etish. JSST tavsiyalariga mos
milliy skrining standartlarini ishlab chiqish.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. World Health Organization. Cancer Fact Sheet, 2022.
2. International Agency for Research on Cancer (IARC). GLOBOCAN 2022.
3. WHO Global Strategy for Cervical Cancer Elimination.
4. Siegel RL, Miller KD, Jemal A. Cancer Statistics, 2023.
5. O‘zbekiston Respublikasi SSV rasmiy hisobotlari, 2023.
