ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
72
PISTA OʻSIMLIGI ZAXIRALARI VA ULARNI KOʻPAYTIRISH CHORA
TADBIRLARI
Jo’rayeva Vazira Tuychiyevna
O’rmonchilik, dorivor o’simliklar va manzarali bog’dorchilik kafedrasi asisenti
Mamanazarova Marjona Rustam qizi
Dorivor o’simliklar yetishtirish va qayta ishlash ta’lim yo’nalishi 4-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada pista oʻsimligining tabiiy zaxiralari, ularning hozirgi
holati hamda kamayib borish sabablari yoritilgan. Shuningdek, pista plantatsiyalarini
kengaytirish, ekin maydonlarini toʻgʻri tanlash, agrotexnik tadbirlarni takomillashtirish va
seleksiya ishlarini rivojlantirish orqali pista zaxiralarini koʻpaytirish yoʻllari tahlil
qilinadi. Maqolada pista oʻsimligining iqtisodiy va ekologik ahamiyati alohida
taʼkidlanib, uni saqlab qolish va ko‘paytirishga doir ilmiy-amaliy tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
pista oʻsimligi, tabiiy zaxiralar, ko‘paytirish chora-tadbirlari, ekologik
muvozanat, agrotexnik tadbirlar, ekin maydonlari, iqlim sharoiti, hosildorlikni oshirish,
selektsion ishlar, ekologik ahamiyat, iqtisodiy foyda, barqaror qishloq xo‘jaligi.
Kirish.
Bugungi kunda dunyo miqyosida ekologik muvozanatni saqlash, tabiiy
boyliklardan oqilona foydalanish va ularni asrab-avaylash masalalari dolzarb ahamiyat
kasb etmoqda. Oʻsimlik dunyosi, xususan, dorivor va texnik ahamiyatga ega boʻlgan
madaniy oʻsimliklar orasida pista (Pistacia vera) oʻsimligi alohida oʻrin tutadi. Pista
oʻzining yuqori oziqaviy va davolovchi xususiyatlari, iqtisodiy foydasi hamda eksport
salohiyati bilan qishloq xo‘jaligining istiqbolli yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
O‘zbekiston hududida pista asosan tog‘ oldi va tog‘ yonbag‘irlarida, quruq iqlimli
hududlarda tabiiy holda o‘sadi. Biroq keyingi yillarda antropogen omillar, noto‘g‘ri
foydalanish, iqlim o‘zgarishlari va boshqa salbiy holatlar sababli pista zaxiralari kamayib
bormoqda. Bu esa uni sun’iy yo‘l bilan ko‘paytirish, plantatsiyalarni kengaytirish va ilmiy
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
73
asoslangan agrotexnik tadbirlarni amalga oshirishni talab etadi. Mazkur maqolada pista
oʻsimligining tabiiy zaxiralari, ularning hozirgi holati, kamayish sabablari va bu jarayonni
oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlar haqida so‘z yuritiladi. Shuningdek, pista
yetishtirishda zamonaviy yondashuvlar, seleksiya ishlari, agrotexnika vositalaridan
samarali foydalanish va barqaror qishloq xo‘jaligini rivojlantirishdagi o‘rni tahlil qilinadi.
Asosiy qism.
Pista oʻsimligi — quruq va issiq iqlim sharoitlariga moslashgan, uzoq umr ko‘ruvchi,
mevasi yuqori qiymatga ega boʻlgan madaniy oʻsimliklardan biridir. U asosan
O‘zbekistonning togʻoldi va togʻ yonbagʻirlarida, Surxondaryo, Qashqadaryo,
Samarqand, Jizzax va Navoiy viloyatlarida uchraydi. Pista nafaqat oziq-ovqat sanoatida,
balki farmatsevtika va kosmetika sohalarida ham keng qo‘llaniladi. Pista zaxiralarining
holati va muammolari. So‘nggi yillarda pista oʻsimligining tabiiy zaxiralari sezilarli
darajada kamaymoqda. Bunga sabab sifatida quyidagi omillarni ko‘rsatish mumkin: Yerni
noto‘g‘ri ishlatish va o‘rmonlarning kesilishi; Iqlim o‘zgarishlari, qurg‘oqchilik va yer
eroziyasi; Pista plantatsiyalarining yetarlicha parvarish qilinmasligi;
Tabiiy o‘suvchi pista maydonlarining himoyasizligi va antropogen ta’sir. Bu holatni
bartaraf etish uchun ilmiy yondashuvlarga asoslangan chora-tadbirlar zarur.
Pista zaxiralarini ko‘paytirish chora-tadbirlari. Pista zaxiralarini ko‘paytirish va tiklash
uchun quyidagi yo‘nalishlarda ish olib borilishi lozim:
1. Sun’iy plantatsiyalar tashkil etish:
Pista yetishtirish uchun mos iqlimli va unumdor hududlar aniqlanib, zamonaviy
agrotexnik usullar asosida yangi plantatsiyalar barpo etilishi lozim.
2. Seleksiya va ko‘paytirish texnologiyalari:
Yuqori hosilli, qurg‘oqchilikka chidamli pista navlarini yaratish va ularni ko‘paytirish
ishlari olib borilishi zarur.
3. Agrotexnik tadbirlarni qo‘llash:
Suv tejovchi sug‘orish tizimlari (tomchilatib sug‘orish), organik o‘g‘itlar, zamonaviy
texnika va texnologiyalardan foydalanish hosildorlikni oshiradi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
74
4. O‘rmon va pista zaxiralarini muhofaza qilish:
Tabiiy pista o‘suv hududlarini muhofaza qilish, ularni qonuniy ravishda himoya ostiga
olish orqali mavjud zaxiralarni saqlab qolish mumkin.
5. Ilmiy-tadqiqot ishlarini kuchaytirish:
Pista yetishtirishda tuproq-iqlim sharoitiga mos texnologiyalar ishlab chiqish va ularni
amaliyotga tatbiq etish muhim ahamiyatga ega.
6. Aholini jalb qilish va iqtisodiy rag‘batlantirish:
Fermer xo‘jaliklari, mahalliy aholi va tadbirkorlarni pista yetishtirishga jalb qilish orqali
nafaqat zaxiralarni ko‘paytirish, balki yangi ish o‘rinlari yaratish ham mumkin.
Xulosa:
Pista oʻsimligi O‘zbekistonning tabiiy iqlim sharoitiga mos, iqtisodiy va ekologik
jihatdan foydali hisoblangan qimmatli madaniy oʻsimliklardan biridir. Mavjud
zaxiralarning kamayib borayotgani, ularni muhofaza qilish va ko‘paytirishga doir
masalalarni dolzarb qilib qoʻymoqda. Pista plantatsiyalarini ko‘paytirish, agrotexnik
tadbirlarni to‘g‘ri olib borish, seleksiya va ilmiy-tadqiqot ishlarini kuchaytirish orqali
nafaqat bu o‘simlikning zaxiralari tiklanadi, balki qishloq xo‘jaligi mahsuldorligi ham
oshadi. Shuningdek, pista yetishtirish aholining bandligini taʼminlash, eksport
salohiyatini oshirish va ekologik barqarorlikni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Shu
boisdan, pista zaxiralarini ko‘paytirish bo‘yicha kompleks yondashuvlar asosida samarali
chora-tadbirlarni amalga oshirish bugungi kunning ustuvor vazifalaridan biri bo‘lib
qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1. Juraev, S. Sh. O‘simlikshunoslik asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2018.
2. Karimov, M. M. O‘rmon melioratsiyasi va ekologiyasi. – Toshkent: Fan va texnologiya,
2020.
3. Nazarov, A. A. Dorivor o‘simliklar va ularning xususiyatlari. – Samarqand: Zarafshon,
2019.
4. Qodirov, B. T. Agroekologiya asoslari. – Toshkent: Universitet, 2021.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
75
5. Tursunov, Z. I. Pista yetishtirish texnologiyasi va agrotexnikasi. – Qarshi: Nasaf, 2022.
6. Akramova, D. R. O‘simliklar biologiyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2017.
7. G‘afurov, M. X. Qishloq xo‘jaligida resurs tejovchi texnologiyalar. – Buxoro: Ilm ziyo,
2020.
8. Raxmatova, L. N. O‘zbekiston florasi va o‘simlik zaxiralari. – Toshkent: Fan, 2021.
9. FAO. Pistachio Production Manual. – Rome: Food and Agriculture Organization, 2016.
10. Ziyadullayev, N. T. Qurg‘oqchil hududlarda agrotexnologiyalar. – Nukus:
Karakalpakstan, 2023.
