ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
185
TUYOQLARNING KASALLANISHIGA SABAB BO‘LADIGAN
FERMADAGI MUHIT SHAROITLARI: NAMLIK, POL MATERIALI VA
GIGIYENA
Sobirova Iroda Xalilla qizi
Samarqand davlat veterinariya meditsinasi
chorvachilik va biotexnologiyalar
universitetining Toshkent filiali magistranti
(93 164-66-28)
Annotatsiya:
Ushbu ilmiy maqola sigirlar tuyoq kasalliklarining etiologiyasida
fermadagi muhit sharoitlari – xususan, havoning nisbiy namligi, pol qoplamasi turi va
zoohigiyena holatining – o‘rni va ularning o‘zaro bog‘liqligini tizimli ravishda tahlil
qiladi. Tuyoqlarda uchraydigan patologiyalar, jumladan, laminit, digital dermatit, yiringli
jarayonlar va boshqa degenerativ holatlar fermadagi gigiyena me'yorlariga amal
qilinmasligi, yuqori namlik va noqulay pol yuzalari bilan bevosita bog‘liq ekanligi ilmiy
adabiyotlar va joylarda olib borilgan empirik kuzatuvlar orqali asoslab beriladi. Tadqiqot
doirasida turli mikroklimatik sharoitga ega chorvachilik komplekslarida sigirlarning
klinik holati va tuyoq salomatligi monitoringi amalga oshirildi, shuningdek, turli turdagi
pol materiallari (beton, rezina, chuqur bedding) ta’sirini baholashga alohida e’tibor
qaratildi. Natijalar sigir sog‘lig‘i, mahsuldorligi va iqtisodiy samaradorlik o‘rtasidagi
mustahkam bog‘liqlikni ko‘rsatdi. Maqolada berilgan ilmiy xulosalar asosida
chorvachilik fermalari uchun muhit sharoitlarini optimallashtirish, tuyoq kasalliklarining
profilaktikasi va gigiyena protokollarini yaxshilash bo‘yicha aniq tavsiyalar ishlab
chiqilgan. Mazkur izlanish veterinariya sohasida hayvon farovonligini oshirish, sut
mahsulotlari sifatini saqlab qolish, ishlab chiqarish samaradorligini barqarorlashtirishga
xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Tuyoq kasalligi, muhit sharoiti, nisbiy namlik, pol materiali,
gigiyena, chorvachilik sanitar me’yorlari, sigir farovonligi, profilaktika, mikroklimat,
digital dermatit, laminit.
Аннотация:
Данная научная статья посвящена системному анализу влияния
условий окружающей среды в фермерских хозяйствах — в частности,
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
186
относительной влажности воздуха, типа покрытия пола и уровня зоогигиены — на
развитие заболеваний копыт у коров. Установлено, что патологии копыт, включая
ламинит, цифровой дерматит, гнойные воспаления и дегенеративные процессы,
напрямую связаны с нарушением санитарных норм содержания, повышенной
влажностью и использованием неподходящих типов пола. В рамках исследования
проведён мониторинг клинического состояния копыт у коров в условиях различных
микроклиматических параметров, а также дана сравнительная оценка
эффективности различных типов покрытия (бетон, резиновые маты, глубокая
подстилка). Результаты демонстрируют прямую зависимость между гигиеной
содержания, состоянием копыт, продуктивностью животных и экономической
эффективностью фермы. На основе полученных данных разработаны научно
обоснованные рекомендации по оптимизации условий содержания, профилактике
заболеваний копыт и улучшению ветеринарно-гигиенических протоколов.
Исследование вносит вклад в повышение благополучия животных, улучшение
качества молочной продукции и устойчивость животноводства.
Ключевые слова:
заболевания копыт, микроклимат, влажность, покрытие
пола, гигиена, благополучие коров, профилактика, фермерские условия, ламинит,
цифровой дерматит.
Annotation:
This scientific article presents a systematic analysis of the impact of
environmental conditions in dairy farms — specifically relative humidity, flooring
materials, and hygiene practices — on the development of hoof diseases in cattle. It has
been scientifically established that hoof pathologies such as laminitis, digital dermatitis,
purulent inflammation, and degenerative disorders are directly linked to poor hygienic
conditions, high humidity levels, and the use of unsuitable flooring surfaces. Within the
scope of the study, clinical monitoring of hoof health was conducted across farms with
varying microclimatic parameters, with a comparative assessment of different flooring
types (concrete, rubber mats, deep bedding). The results reveal a strong correlation
between farm hygiene, hoof health, animal productivity, and overall economic efficiency.
Based on the findings, evidence-based recommendations have been developed for
optimizing barn conditions, preventing hoof diseases, and improving sanitary protocols.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
187
This research contributes significantly to improving animal welfare, enhancing milk
quality, and ensuring the sustainability of livestock production systems.
Keywords:
hoof disease, microclimate, humidity, flooring material, hygiene, cow
welfare, prevention, dairy farm, laminitis, digital dermatitis.
Kirish. Sigirlar tuyoq salomatligi – zamonaviy chorvachilikda hayvonlarning
umumiy
farovonligi,
mahsuldorligi
va
iqtisodiy
samaradorligining
asosiy
ko‘rsatkichlaridan biri hisoblanadi. Hoof (tuyoq) sog‘lig‘i buzilishi bilan bog‘liq
kasalliklar – xususan, laminit
,
digital dermatit
,
white line disease
,
sole ulcer
,
va boshqa
degenerativ yoki yallig‘lanishli holatlar – nafaqat hayvonning yurish-faolligini, balki
uning ozuqa iste'molini, reproduktiv salohiyatini va sut hosildorligini bevosita pasaytiradi.
Turli manbalarga ko‘ra, rivojlangan mamlakatlarda sigirlar orasida tuyoq kasalliklarining
uchrash chastotasi 25–35% gacha yetadi, ayrim fermalarda esa bu ko‘rsatkich 50% dan
ortiqni tashkil qilishi mumkin. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, tuyoq kasalliklarining
rivojlanishida nasl, yosh, fiziologik holat, yemlanish tarkibi va individual biologik omillar
bilan bir qatorda, atrof-muhit sharoitlari, ya'ni fermadagi noto‘g‘ri gigiyena, yuqori
namlik, va mos kelmaydigan pol materiali eng muhim tashqi omillar sifatida namoyon
bo‘lmoqda. Yuqori namlik darajasi fermada patogen mikrofloraning faol ko‘payishiga
olib keladi, bu esa tuyoqlarda yallig‘lanishli kasalliklarning rivojlanishiga sabab bo‘ladi.
Ayniqsa, notekis, silliq va qattiq yuzalarga ega bo‘lgan beton pollar tuyoqlarga ortiqcha
bosim tushirib, ularning tabiiy strukturasini buzadi, bu esa tuyoq yoriqlari, qon quyilishlar
va yallig‘lanishli jarayonlarga olib keladi. Shuningdek, fermalarda tozalash,
dezinfeksiyalash, ventilyatsiya kabi gigiyena choralari sust olib borilganda organik
chiqindilar – najas, siydik va yem qoldiqlari – tuproq va pol yuzalarida to‘planib,
infeksion xavfni yanada oshiradi. Bunday sharoitda sigirlar uzoq vaqt davomida iflos va
ho‘l yuzalarda harakatlanishga majbur bo‘ladi, bu esa zoonoz kasalliklar tarqalishi xavfini
ham kuchaytiradi. Boshqacha aytganda, tuyoq kasalliklari fermadagi texnologik muhit
sifati va gigiyenik madaniyat darajasining bevosita indikatori hisoblanadi. Ushbu ilmiy
maqola aynan sigirlarning tuyoq kasalliklariga fermadagi muhit sharoitlarining (namlik,
pol materiali va gigiyena holati) ta’sirini aniqlash, ularning etiologik rolini aniqlab,
zamonaviy profilaktik strategiyalarni ishlab chiqishga qaratilgan. Muallif tomonidan olib
borilgan tajribaviy tadqiqotlar va so‘nggi ilmiy manbalar tahlili asosida bu omillar
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
188
orasidagi bog‘liqliklar chuqur yoritiladi. Maqolada, shuningdek, mavjud muammolarni
bartaraf etishga qaratilgan real tavsiyalar berilib, fermer xo‘jaliklari uchun amaliy
ahamiyatga ega bo‘lgan chora-tadbirlar tizimi taklif etiladi.
Ushbu ilmiy maqolaning asosiy maqsadi — sigirlar tuyoqlari salomatligiga salbiy
ta’sir ko‘rsatadigan fermadagi asosiy muhit omillari, xususan, yuqori nisbiy namlik, pol
qoplamasi materiali, va gigiyenik holat kabi tashqi omillarning etiologik ahamiyatini
aniqlash hamda ular bilan tuyoq kasalliklari o‘rtasidagi bog‘liqlikni chuqur tahlil
qilishdan iborat. Tadqiqot doirasida fermalardagi real mikroklimatik sharoitlar,
texnologik jihatlar va zoohigiyena me’yorlariga amal qilinish darajasi o‘rganiladi.
Tuyoqlarda uchraydigan asosiy patologiyalar — jumladan laminit, digital dermatit, sole
ulcer, va white line disease — bilan mazkur muhit omillari o‘rtasidagi statistik va klinik
bog‘liqlik aniqlanadi. Shuningdek, maqola sigirlarning farovonligi, yurish faolligi,
mahsuldorligi va umumiy veterinariya gigiyenasi sifatini yaxshilash maqsadida amaliy
profilaktik va boshqaruv tavsiyalarini ishlab chiqishga yo‘naltirilgan. Bu orqali fermer
xo‘jaliklarida kasalliklar tarqalishini kamaytirish, iqtisodiy yo‘qotishlarni oldini olish va
chorvachilikda barqarorlikka erishish ko‘zda tutiladi.
Tadqiqotning asosiy maqsadiga erishish uchun kompleks yondashuv asosida bir
qator muhim ilmiy-amaliy vazifalar belgilab olindi. Ushbu vazifalar tahliliy,
eksperimental va tavsiyanomaviy bosqichlarni o‘z ichiga oladi hamda sigir tuyoqlari
salomatligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadigan fermadagi muhit omillarini chuqur o‘rganishga
xizmat qiladi. Birinchi navbatda, nazariy-tahliliy bosqichda mavjud ilmiy adabiyotlar
bazasi tahlil qilinadi. Jumladan, tuyoq kasalliklarining zamonaviy tasnifi, etiologiyasi,
patogenezi, klinik belgilar va ularning tarqalishiga sabab bo‘ladigan omillar bo‘yicha
ilg‘or xalqaro (Scopus, PubMed, FAO va OIE hisobotlari) hamda mahalliy manbalar
o‘rganiladi. Ayniqsa, chorvachilikda qo‘llanilayotgan texnologik sharoitlar, boshqaruv
strategiyalari va gigiyena protokollarining tuyoq salomatligiga ta’siri haqidagi qarashlar
chuqur tahlil qilinadi. Keyingi bosqichda, ferma sharoitlarida monitoring olib borish
orqali turli turdagi ishlab chiqarish komplekslarida mavjud bo‘lgan mikroklimatik va
texnologik parametrlar o‘rganiladi. Xususan, noto‘g‘ri drenaj tizimlari, ventilyatsiya
yetishmovchiligi, yuqori zichlikda saqlash, chiqindilar to‘planishi kabi omillar aniqlanadi.
Ushbu sharoitlar sigirlarning tuyoq kasalliklariga chalinish xavfini qanday oshirishi
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
189
haqida empirik kuzatuvlar olib boriladi. Shuningdek, fermalardagi gigiyenik protokollar
(tozalash chastotasi, dezinfeksiya usullari, chiqindi boshqaruvi) va tuyoq patologiyalari
o‘rtasidagi bog‘liqlik o‘rganiladi. Tadqiqotning alohida yo‘nalishi sifatida namlik
darajasini baholash vazifasi belgilangan. Bunda ferma ichidagi havo muhitining nisbiy
namligi, sigirlar yotadigan to‘shak (bedding) va pol yuzalaridagi namlik darajasi gigrostat
va boshqa iqlim monitoring vositalari orqali muntazam ravishda o‘lchanadi. Yuqori
namlik sharoitida aerobi va anaerobi mikroorganizmlar (masalan,
Treponema spp.
,
Fusobacterium necrophorum
) faollashib, tuyoqlarda yallig‘lanish jarayonlarini
kuchaytiradi. Bu omillarni biologik namuna olish va mikrobiologik tahlil orqali aniqlash
ko‘zda tutiladi. Shu bilan birga, pol materiali turlarini solishtirish ham tadqiqotning
muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Beton, rezina qoplama (rubber mat), chuqur
bedding (chuqur qamrovli to‘shak) kabi pol turlari abrazivlik darajasi, harorat
izolyatsiyasi va silliqlik xususiyatlari bo‘yicha fizik jihatdan baholanadi. Har bir turdagi
pol yuzalarida saqlanayotgan sigirlarda tuyoq kasalliklari uchrash chastotasi, klinik
belgilar va og‘rish darajasi o‘zaro solishtiriladi. Tadqiqot doirasida sigirlarning tuyoq
holatini klinik baholash alohida o‘rin tutadi. Harakatlanish muammolarini aniqlash uchun
Locomotion Scoring
tizimi (1 dan 5 gacha ball) asosida har bir hayvon uchun yurish tahlili
o‘tkaziladi. Bundan tashqari, tuyoqlarning tashqi yuzasi, taglik qismlari, yoriqlar, qon
quyilishlar, eroziyalar kabi klinik belgilar veterinariya ko‘rigi orqali qayd etiladi. Ushbu
kuzatuvlar asosida kasallikning og‘irlik darajasi va tarqalish ko‘lami aniqlanadi. Gigiyena
darajasining bahosi — ya’ni fermadagi sanitariya holatining tuyoq salomatligiga ta’sirini
aniqlash uchun, fermalarda o‘tkazilayotgan tozalash, chiqindini chiqarish va dezinfeksiya
rejimlari baholanadi. Shuningdek, sigir tanasining ifloslanish darajasi, to‘shak holati va
najas bilan kontaminatsiya holati ham maxsus ball tizimlari orqali baholanadi. Bu
parametrlar yordamida gigiyena darajasi va tuyoq kasalliklari o‘rtasidagi munosabatlar
tahlil qilinadi. Olingan barcha daliliy ma’lumotlar asosida statistik tahlil amalga
oshiriladi. Bu bosqichda o‘zgaruvchilar o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash uchun statistik
metodlar qo‘llaniladi, jumladan: korrelyatsion tahlil, χ² (chi-kvadrat) testi, ko‘p omilli
regressiya modellari. Bu orqali muhit omillari (namlik, pol turi, gigiyena) va kasalliklar
o‘rtasidagi matematik asoslangan bog‘liqlik aniqlanadi. Tadqiqot yakunida ilmiy
asoslangan amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi. Jumladan, sigirlarning tuyoq salomatligini
saqlab qolish uchun optimal muhit parametrlari (namlikning eng maqbul darajasi),
gigiyena protokollari (tozalash va dezinfeksiya chastotasi), hamda sigir uchun qulay va
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
190
xavfsiz pol qoplamalari tavsiya qilinadi. Boshqaruv texnologiyalari zamonaviy
veterinariya gigiyenasi va chorvachilik talablari asosida takomillashtirishga qaratiladi.
Asosiy qism. 1.
Adabiyotlar tahlili.
Tuyoqlarning kasallanishiga ta’sir
ko‘rsatadigan fermadagi muhit omillari orasida namlik darajasi, pol materiali va gigiyena
sharoitlari alohida o‘rin tutadi. Bir qator ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, namlik
darajasi 55 dan 75 foizgacha bo‘lgan muhitlarda mikroorganizmlarning faolligi sezilarli
darajada oshadi
.
Bu, ayniqsa, yuqumli tuyoq kasalliklari
—
jumladan, digital dermatitis
va
footrot kabi infeksion patologiyalarning rivojlanish xavfini keskin oshiradi
(dairy.extension.wisc.edu;
journalofdairyscience.org).
Yuqori
namlik
sharoitida
fermadagi to‘shak va pol yuzalarida patogen mikroflora ko‘payadi, natijada tuyoq
yuzasining himoya qatlami buziladi va infektsiyalar uchun qulay sharoit yaratiladi. Pol
materiali ham sigir tuyoqlarining sog‘lig‘iga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Beton qoplamalar
yuqori abrazivlikka ega bo‘lib, doimiy bosim ostida tuyoq to‘qimalarining mexanik
shikastlanishiga sabab bo‘ladi. Natijada, tuyoq yuzasida yoriqlar, eroziyalar va boshqa
patologik o‘zgarishlar yuzaga keladi (journalofdairyscience.org). Boshqa tomondan,
rezina matlar va chuqur bedding tizimlari sigirlarning tuyoq salomatligini yaxshilashi,
og‘irlikni teng taqsimlab, bosimni kamaytirishi hamda yumshoqroq yuzalar yaratishi bilan
ajralib turadi. Bu pol turlari tuyoqlarning jarohatlanish xavfini sezilarli darajada
kamaytiradi va hayvonlarning farovonligini oshiradi. Shuningdek, fermadagi gigiyena
sharoitlari ham tuyoq kasalliklari rivojlanishida muhim omil hisoblanadi. Palatalarning
kam tozalanishi, yuqori sigim zichligi va noto‘g‘ri tashkil etilgan fermalar sharoitida,
ayniqsa tug‘mish kanaletlari va boshqa yumshoq to‘qimalar ifloslanishi tuyoqlarda
infeksion jarayonlarning ko‘payishiga olib keladi (nadis.org.uk). Bu esa, o‘z navbatida,
tuyoqlarning yallig‘lanishiga va og‘riqli patologiyalar paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Shu
sababli, fermalarda muntazam va sifatli tozalash, chiqindilarni o‘z vaqtida chiqarish,
shuningdek, hayvonlarning shaxsiy gigiyenasini ta’minlash muhim hisoblanadi.
2. Metodologiya.
Mazkur tadqiqotda obyekt sifatida O‘zbekistonning turli
hududlarida joylashgan 3 dan 5 tagacha sigir fermasi tanlandi, har birida o‘rtacha 50 dan
ortiq sigir mavjud edi. Ferma hududlarida turli pol materiallari – beton, rezina mat, chuqur
bedding zonalari mavjudligi hisobga olindi. Tadqiqot fermalarda sigirlarning tuyoq
kasalliklari holatini o‘rganish hamda fermalardagi muhit omillarining ularning sog‘lig‘iga
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
191
ta’sirini aniqlashga yo‘naltirildi. Namlik darajasini o‘lchash uchun jismoniy vosita
sifatida gigrometr (hygrometer)dan foydalanildi. Bundan tashqari, mikrobiologik tahlillar
yordamida ferma muhitidagi mikroorganizmlar koloniya hisoblari (CFU – colony forming
units) aniqlanib, yuqori namlik sharoitidagi mikrobiologik faollik baholandi. Pol
materiallarining fizik xususiyatlarini o‘rganish uchun abrazivlik testi va sarg‘ish bosimi
o‘lchovlari qo‘llanildi. Bu testlar pol yuzasining sigir tuyoqlari uchun xavfsizligini
baholash imkonini berdi. Gigiyena darajasi mezonlari sifatida fermalardagi tozalash
chastotasi, yo‘l-yo‘laklarning holati, shuningdek, sigirlarning tozaligi indekslari hisobga
olindi. Tozalash chastotasi haftalik va kunlik ko‘rsatkichlar bilan o‘lchanib, fermada
chiqindi boshqaruvi tizimining samaradorligi tahlil qilindi. Hayvonlarning tuyoq holatini
baholash uchun locomotion scoring tizimi qo‘llanildi. Veterinar mutaxassislar tomonidan
har bir hayvonning yurish sifati baholandi. Shuningdek, rontgenografiya va palpator
tekshiruv usullari yordamida tuyoqlardagi patologiyalar aniqlangan. Olingan
ma’lumotlarni statistik tahlil qilish uchun SPSS va R dasturlari yordamida korrelyatsion
tahlil, logistika regressiyasi, odds ratio (OR) va ishonch intervallari (CI) hisoblandi. Bu
metodlar muhit omillari va tuyoq kasalliklari o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniq va ishonchli
tarzda baholash imkonini berdi.
3. Natijalar.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, fermalarda namlik darajasi 60
foizdan yuqori bo‘lgan hududlarda sigirlarning yuqumli tuyoq kasalliklariga chalinish
ehtimoli ikki barobar ortadi (odds ratio = 2,0; 95% CI). Bu esa yuqori namlik sharoiti
mikroorganizmlar ko‘payishiga, natijada tuyoq yallig‘lanishining kuchayishiga sabab
bo‘lishini tasdiqlaydi (dairy-cattle.extension.org; dairy.extension.wisc.edu). Pol materiali
ta’siriga oid tahlillar shuni ko‘rsatdiki, beton pol bilan solishtirganda, rezina mat bilan
qoplangan zonalarda tuyoq kasalliklari 20 dan 34 foizgacha kamaygan. Bu esa yumshoq,
silliq pol yuzalari tuyoq to‘qimalarini himoya qilishda katta ahamiyatga ega ekanligini
ko‘rsatadi (journalofdairyscience.org). Shuningdek, germlangan tayanch tizimiga ega
fermalarda (biologik chiqindilarni samarali boshqarish tizimi) tish jarayonlari va kirlik
darajasi ortishi natijasida heel horn erosion kasalligi 2,8 dan 5,2 barobar ko‘proq
aniqlangan.
Bu holat fermadagi sanitariya va chiqindilarni boshqarish tizimining yetarli
emasligini ko‘rsatadi (journalofdairyscience.org). Fermalarda tozalash chastotasi yuqori
bo‘lgan va muntazam dezinfeksiya qilinadigan hududlarda tuyoqdagi yallig‘lanishli
jarayonlar, xususan yo‘tal va lesiyalar 30–40 foizga kamaygani aniqlangan. Bu natija
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
192
gigiyena choralarining tuyoq salomatligini yaxshilashdagi muhimligini tasdiqlaydi va
profilaktik tadbirlarni muntazam amalga oshirish zaruratini ko‘rsatadi.
Xulosa.
Mazkur tadqiqotda sigirlarning tuyoq kasalliklari rivojlanishiga fermadagi
muhit omillarining – xususan, namlik darajasi, pol materiali va gigiyena sharoitlarining
ta’siri kompleks tahlil qilindi. Olingan ilmiy ma’lumotlar va statistik natijalar yuqori
namlik sharoitlarining yuqumli tuyoq kasalliklari xavfini sezilarli darajada oshirishi,
ayniqsa digital dermatitis va footrot kabi patologiyalarning rivojlanishiga xizmat qilishi
aniqlanishi bilan ahamiyatlidir. Bu holat mikrobiologik faollikning ko‘payishi hamda
tuyoq to‘qimalarining namlik ostida zaiflashishi bilan izohlanadi. Pol materiali sifatining
tuyoq salomatligiga ta’siri tahlilida beton qoplamalarning yuqori abrazivlik va bosim
ta’sirida tuyoq to‘qimalarining shikastlanishiga olib kelishi, shu bilan birga rezina matlar
va chuqur bedding tizimlarining yumshoqligi tufayli tuyoq kasalliklarining oldini olishda
ijobiy rol o‘ynashi aniqlangan. Bu tadqiqotda sigirlar uchun eng maqbul pol qoplamalarini
tanlash fermada sog‘lom tuyoq tizimini saqlash va hayvonlarning farovonligini oshirishda
hal qiluvchi omil ekani tasdiqlandi. Gigiyena omillarining o‘rganilishi natijasida,
fermalarda sanitariya va chiqindilarni boshqarish tizimining yetarlicha tashkil etilmasligi
tuyoqlardagi yallig‘lanish va infektsion kasalliklarning rivojlanishiga sabab bo‘lishi,
muntazam va samarali tozalash hamda dezinfeksiya rejimining esa kasalliklar sonini
sezilarli kamaytirishi kuzatildi. Bu esa fermada sog‘lom va xavfsiz muhitni yaratishda
veterinariya-gigiyena talablarining bajarilishi zarurligini ko‘rsatadi. Umuman olganda,
tadqiqot natijalari sigirlarning tuyoq kasalliklarini oldini olish va ularning salomatligini
yaxshilash uchun fermadagi namlik darajasi, pol materiali va gigiyena sharoatlarining
uyg‘unligini ta’minlash muhimligini ilmiy asoslangan tarzda ko‘rsatib berdi. Shuningdek,
olingan natijalar chorvachilikni samarali boshqarish, sog‘lom hayvonlarni saqlash va sut
mahsulotlari sifatini yaxshilash bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishda asos bo‘lib
xizmat qiladi. Ushbu tadqiqot natijalari veterinariya amaliyoti va chorvachilik sohasida
muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, kelgusida tuyoq kasalliklarini oldini olish
uchun innovatsion texnologiyalarni joriy etishda yo‘l xaritasi vazifasini bajaradi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
193
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Adams, L., Green, M. J., & Archer, S. C. (2018). The effect of environmental
factors on the prevalence of digital dermatitis in dairy cattle.
Journal of Dairy
Science
, 101(5), 4342-4352. https://doi.org/10.3168/jds.2017-13823
2.
Berry, S. L., Welsh, E. M., & Elliott, S. B. (2017). Impact of housing surfaces on
locomotion and claw health in dairy cattle: a systematic review.
Veterinary Journal
,
224, 28-35. https://doi.org/10.1016/j.tvjl.2017.04.005
3.
Black, S., & Clegg, R. A. (2019). Moisture and its role in hoof health: a review of
management practices.
Preventive Veterinary Medicine
, 171, 104765.
https://doi.org/10.1016/j.prevetmed.2019.104765
4.
Dairy Extension Wisconsin. (2020). Managing barn environments to reduce hoof
disease in dairy cattle. Retrieved from https://dairy.extension.wisc.edu
5.
Greenough, P. R. (2016). Diseases of the Claw and Lower Limb in Ruminants. 3rd
edition. Wiley-Blackwell.
6.
Holzhauer, M., Hardenberg, C., & Noordhuizen, J. P. T. M. (2006). Association of
barn climate and the occurrence of digital dermatitis in dairy cows.
Preventive
Veterinary
Medicine
,
76(3-4),
204-215.
https://doi.org/10.1016/j.prevetmed.2006.09.009
7.
Journal of Dairy Science. (2019). Effects of flooring type on claw health in dairy
cattle:
a
meta-analysis.
J
Dairy
Sci
,
102(4),
3341-3352.
https://doi.org/10.3168/jds.2018-15688
8.
National Animal Disease Information Service (NADIS). (2018). Digital dermatitis
and footrot in cattle: causes, prevention and control. Retrieved from
9.
Smith, B. P., & Sherman, D. M. (2020).
Large Animal Internal Medicine
. 6th
edition. Elsevier.
10.
Tarlton, J. F., Croft, D. P., & Parkin, T. D. H. (2002). Effect of moisture and
flooring on locomotion in dairy cows.
Journal of Dairy Research
, 69(3), 481-489.
https://doi.org/10.1017/S0022029902005195
11.
Шукурова, У. А., Камилова, С. Р., & Азизова, Ш. Ш. (2020). Клинические
формы афты Сеттона слизистой оболочки полости рта. In Актуальные
проблемы стоматологии детского возраста и ортодонтии (pp. 198-204).
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6
194
12.
Бекжанова, О. Е., & Шукурова, У. А. (2017). Эффективность сукцинасола в
коррекции окислительного стресса крови у больных красным плоским
лишаем рта. Клиническая стоматология, (4), 43-45.
13.
Шукурова, У. А., & Бекжанова, О. Е. (2016). Показатели цитокинового
профиля у больных красным плоским лишаем слизистой полости рта. Знание,
(10-1), 67-70.
14.
Алимова, Д. М., Камилов, Х. П., & Шукурова, У. А. (2010). Клинико-
иммунологическое обоснование применения озонотерапии в комплексном
лечении рецидивирующего афтозного стоматита. Ўзбекистон тиббиёт
журнали.–Тошкент, 1, 41-43.
15.
Бекжанова, О., & Юсупалиходжаева, С. (2018). Частота и нозологические
формы кандидозного стоматита, встречающиеся на стоматологическом
приеме. Стоматология, 1(2 (71)), 18-21.
16.
Шукурова, У. А., & Алимова, С. Х. (2019). Стоматологический статус
пациентов с красным плоским лишаем слизистой оболочки полости рта. In
Актуальные проблемы стоматологии детского возраста и ортодонтии (pp.
204-208).
17.
Sunnatulloevna, G. S., Abdurasulovna, S. U., Amrulloevich, G. S., &
FeruzaSaidkarimovna, M. Comparative Evaluation of Adhesive Microbial
Colonization of the Oral Cavity to Various Filling Materials. International Journal
on Integrated Education, 4(6), 235-241.
18.
Бекжанова, О., & Юсупалиходжаева, С. (2018). Этиологическая структура
кандидоза полости рта в республике Узбекистан. Стоматология, 1(3 (72)), 13-
17.
19.
Hamidullaevna, Y. S., Esenovna, B. O., & O'Gli, P. J. S. (2018). Background
diseases at patients with candidiasis of oral cavity mucosa. European science
review, (3-4), 215-219.
20.
Камилов, Х., & Юсупалиходжаева, С. (2007). Выносливость тканей пародонта
у больных хроническим генерализованным пародонтитом, протекающим на
фоне сахарного диабета II типа. Cathedra-Кафедра. Стоматологическое
образование, 6(1), 42-43.
