ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-9
33
SURUNKALI GEPATITLARDA DIYETOTERAPIYANI MAHALLIY
O‘SIMLIK OQSILLARIGA BOY VA IXTISOSLASHGAN PARHEZ
MAHSULOTLARI BILAN TAKOMILLASHTIRISH.
Zokirxodjayev Sherzod Yax’yayevich
TTA 1-son ichki kasalliklar kafedrasi professori
Sharafaddinova Gulbahor Rashidovna
Toshkent tibbiyot akademiyasi Urganch filiali Ichki kasalliklar, reabilitologiya va
xalq tabobati kafedrasi assistenti
Annotatsiya
: Surunkali gepatitni davolashda diyetoterapiya muhim ahamiyatga
ega. Ushbu maqolada mahalliy o‘simlik oqsillariga boy va ixtisoslashgan parhez
mahsulotlarining surunkali gepatitli bemorlar salomatligiga ijobiy ta'siri o‘rganilgan.
O‘simlik oqsillarining hazm bo‘lishi osonligi va jigar faoliyatini yaxshilashda tutgan
roli bilan birga, ixtisoslashgan parhez mahsulotlarining vitaminlar, minerallar va
antioksidantlarga boyligi bemorning sog‘lig‘ini saqlashda muhim o‘rin tutadi.
Kalit so‘zlar:
Surunkali gepatit, diyetoterapiya, o‘simlik oqsillari, ixtisoslashgan
parhez, mahalliy mahsulotlar, jigar funktsiyasi, antioksidantlar, omega-3.
Kirish
Surunkali gepatit dunyo bo‘yicha ko‘plab odamlarni qiynayotgan jigar kasalligi
bo‘lib, uning asoratlari ko‘pincha jigar sirrozi va jigar saratoniga olib kelishi mumkin.
Kasallikning davomiyligi va surunkali bo‘lishi sababli, bemorlar uzoq muddatli parhez
terapiyasiga rioya qilishlari zarur. Parhezning to‘g‘ri tashkil qilinishi nafaqat jigar
faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi, balki organizmning boshqa tizimlariga ham ijobiy ta'sir
ko‘rsatadi. Ushbu maqolada mahalliy o‘simlik oqsillari va ixtisoslashgan parhez
mahsulotlarining surunkali gepatitda tutgan o‘rni va ahamiyati ko‘rib chiqiladi.
Surunkali gepatit rivojlanishida asosiy sabab oldinroq sariq kasali (Botkin kasali) bilan
og‘rigan bo‘lishdir, ayniqsa bu yuqumli kasallikning og‘ir formasi bo‘lsa. Bundan
tashqari spirtli ichimliklarni uzoq vaqt, ko‘p miqdorda iste’mol qilish, har xil zararli
moddalar ta’siri natijasida ham ushbu kasallik kelib chiqadi. Oshqozon, ichak, o‘t
pufagi va oshqozon osti bezining surunkali kasalliklari ham sabab bo‘lishi mumkin.
Materiallar va Usullar
.
Tadqiqot davomida surunkali gepatit bilan og‘rigan bemorlar ustida parhez
terapiyasining ta'siri o‘rganildi. Tadqiqotga 100 nafar surunkali gepatit bemorlari jalb
qilinib, ularga o‘simlik oqsillariga boy parhez berildi. Tadqiqotda mahalliy mahsulotlar
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-9
34
asosida o‘simlik oqsillari va omega-3 yog‘ kislotalari, vitaminlar va minerallar bilan
boyitilgan ixtisoslashgan parhezlar qo‘llanildi. Parhez davomida bemorlarning jigar
fermentlari, umumiy salomatlik ko‘rsatkichlari va kasallikning rivojlanishi kuzatib
borildi.
Natijalar
Surunkali gepatitlarni davolashda farmakologik preparatlar bilan birgalikda
diyetoterapiya muhim ahamiyatga ega . Sogʻliqni saqlash vazirligining 2008-yil 74
sonli buyrugʻiga asosan barcha shifoxonalarda tayyorlanadigan taomlar quvvati va
kaloriyasi ko ‘rasatilgan. Lekin ularda Pevzner diyetasi asos qilingan . Xozirda
davlatimiz ovqatlanish siyosati yo‘nalishida sog‘lom parhez ovqatlanishda mahalliy
maxsulotlarni qo ‘llashni tavsiya etadi va u iqtisodiy foydalidir.
1. O‘simlik Oqsillari va Jigar Faoliyati
Mahalliy o‘simliklardan olinadigan oqsillar, xususan, yasmiq, soya, no‘xat va
bug‘doy oqsillari jigar faoliyatini tiklashda asosiy omillardan biri bo‘lib xizmat qiladi.
O‘simlik oqsillari nafaqat jigarni zarur aminokislotalar bilan ta'minlaydi, balki ortiqcha
yuk tushirmasdan organizm tomonidan yaxshi o‘zlashtiriladi. Tadqiqot natijalariga
ko‘ra, surunkali gepatit bilan og‘rigan bemorlar o‘simlik oqsillariga boy parhezdan
foydalanganda jigar fermentlari (ALT, AST) ko‘rsatkichlarining yaxshilanganligi
kuzatildi.
2. Omega-3 va Antioksidantlarning Rolі
Ixtisoslashgan parhez mahsulotlari tarkibidagi omega-3 yog‘ kislotalari va
antioksidantlar jigarni himoya qilishda muhim rol o‘ynaydi. Omega-3 yog‘ kislotalari
yallig‘lanishga qarshi xususiyatga ega bo‘lib, jigar to‘qimalarining yallig‘lanishini
kamaytiradi va jigar hujayralarini tiklashga yordam beradi. Shu bilan birga,
antioksidantlar erkin radikallarning zararli ta'sirini neytrallashtirib, jigar to‘qimalarini
himoya qiladi. Parhez terapiyasi davomida bemorlarning umumiy holati yaxshilandi,
ularning yallig‘lanish belgilarining pasayishi kuzatildi.
3. Parhezda Vitamin va Minerallarni Qo‘shish
Surunkali gepatit bilan og‘rigan bemorlarda vitamin va mineral yetishmovchiligi
ko‘p kuzatiladi. Xususan, B vitaminlari, S vitamini va rux (Zn) kabi minerallar jigar
salomatligi uchun juda muhimdir. Ixtisoslashgan parhez mahsulotlari tarkibiga ushbu
moddalarning qo‘shilishi bemorning umumiy salomatligini yaxshilashga yordam
beradi. B vitaminlari jigar hujayralarining tiklanishi va energiya almashinuvini qo‘llab-
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-9
35
quvvatlaydi, rux esa immun tizimini mustahkamlab, kasallikka qarshi kurashda muhim
rol o‘ynaydi.
4. Mahalliy Oziq-ovqat Mahsulotlaridan Foydalanish
Mahalliy o‘simlik oqsillari va mahsulotlardan foydalanish qishloq xo‘jaligiga
ham ijobiy ta'sir ko‘rsatadi. O‘zbekiston sharoitida yetishtiriladigan dukkakli
mahsulotlar, masalan, soya va no‘xat o‘simlik oqsillari manbai bo‘lib xizmat qiladi.
Ushbu mahsulotlarni keng miqyosda qo‘llash orqali gepatit kabi surunkali kasalliklarda
ham oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlash va ichki bozorni rivojlantirish mumkin.
5. Davolashning Uzoq Muddatli Ta'siri
Tadqiqot davomida surunkali gepatit bilan og‘rigan bemorlar uzoq muddatli
parhezga rioya qilganda, jigar faoliyatidagi barqarorlik, jigar yallig‘lanishining
pasayishi va jigar sirrozi rivojlanishining oldi olinganligi kuzatildi. Parhez
terapiyasining uzoq muddatli ta'siri sifatida bemorlarning energiya darajasi
yaxshilangan, shuningdek, o‘zlarini umumiy yaxshi his qilganliklari qayd etildi.
Surunkali gepatitning uch turi mavjuddir: 1) persistik, 2) aktiv, 3) xolestatik.
Kasallikning persistik turi ancha yengil hisoblanib, bemorlar o‘ng qovurg‘a ostida
kuchsiz og‘riq bo‘lishidan, darmonsizlanishdan, ish qobiliyati pasayishidan shikoyat
qilishadi. Tekshirilganda jigarning hamma chegaralari pastga 3-4 sm.gacha siljigani
aniqlanib, paypaslanganda ozgina og‘riq bo‘ladi va qattiqlashadi. Laboratoriyada qonni
tekshirilganda oqsilning umumiy miqdori ko‘payib, albuminning kamayganligi va
gamma-globulinning ko‘payganligi aniqlanadi. Boshqa analizlar deyarli o‘zgarmaydi.
Surunkali aktiv gepatit xastalikning og‘ir turi bo‘lib, bemorlar qorinning o‘ng tomoni
og‘rishidan, harorati ko‘tarilishidan, ko‘ngil aynib, safro qusishdan, og‘iz qurishdan,
quvvatsizlikdan, ishtaha yo‘qolishidan shikoyat qiladilar. Qorinni paypaslaganda
jigarni og‘rig‘i kuchayib, pastga 5-6 sm.ga siljigani, kattiqlanishi, pastki qism
dumaloqlashganligi aniqlanadi.
Muhokama
Surunkali gepatit kasalligining rivojlanishini sekinlashtirishda to‘g‘ri parhezning
ahamiyati beqiyosdir. Mahalliy o‘simlik oqsillariga asoslangan parhezlar nafaqat jigar
faoliyatini yaxshilaydi, balki organizmning umumiy sog‘lig‘ini saqlashda ham katta rol
o‘ynaydi. Ayniqsa, omega-3 va antioksidantlarga boy mahsulotlar yallig‘lanish
jarayonlarini kamaytirish orqali kasallikning asoratlarini oldini olishga yordam beradi.
Ixtisoslashgan parhez mahsulotlarini kengroq qo‘llash orqali bemorlarning hayot sifati
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-9
36
oshiriladi. Ovqat ratsionini nonushta qismini no ‘xat unidan tayyorlangan xolvaytar
va ixtisoslashgan parxez maxsuloti bilan boyitish samarali hisoblanadi. No‘xat unida
ko'proq oqsil, vitaminlar, mikroelementlar bor, ular organizmning immunobiologik
qarshiligini oshirishadi. Surunkali jigar kasalliklarining oldini olish va davolashda
zamonaviy va parhez taomlarni qo'llanishi, bemorlarning immunitetini oshirishga
qaratilgan parhezning rivojlanishi bugungi kunda tibbiyot oldida turgan dolzarb
vazifalardan biridir. Ayniqsa ovqatlanish rejimiga rioya qilish, oz ozdan iste'mol qilish
juda muhimdir, parhez dasturxoniga o‘simlik tolasiga boy oziq-ovqatlar dietaga
qo'shilishi kerak. Bularga sabzavotlar, mevalar, donlar kiradi. Xuddi shu maqsadda
o'simlik va hayvon oqsillari o'rtasidagi nisbatni 50/50% ga o'zgartirish tavsiya etiladi.
O’simlik oqsillarining biologik xususiyatlari yuqori. Individual ovqatlanish surunkali
gepatitning kompleks terapiyasining eng muhim qismi hisoblanadi. Odatda parxez
ovqatlanish terapiyaning boshqa turlari (farmakologik preparatlar, fizioterapevtik
muolajalar va boshqalar) bilan birgalikda buyuriladi.
Kasallikni davolashda birinchi navbatda parhezga ahamiyat berish zarur. Bundan
yog‘li, qovurilgan, achchiq, sho‘r, nordon narsalar ta’qiqlanadi. Bemorlar sut, qatiq,
yog‘siz qaymoq, shirin ho‘l mevalar, suvda pishirilgan go‘sht, mastava, qaynatma
sho‘rva, shovla kabilarni iste’mol qilishlari lozim. Kasallik bilan og‘rigan bemorlar
ko‘proq o‘rnida yotib, kamroq harakat qilishi lozim. Dorilardan avvalo og‘riqni
qoldiradigan jigar ishini yaxshilaydigan har xil vitaminlar beriladi. Bemorlar ahvoli
yengillashgach, fizioterapevtik usullar qo‘llaniladi. Kasalxonadan chiqgach ularga
yengil ishlar bilan shug‘ullanish maslahat qilinadi.
Xulosa
Surunkali gepatit bilan og‘rigan bemorlar uchun o‘simlik oqsillariga boy va
ixtisoslashgan parhez mahsulotlariga asoslangan diyetoterapiya jigar salomatligini
tiklash va kasallikning asoratlarini kamaytirishda samarali vosita hisoblanadi. Mahalliy
o‘simlik oqsillaridan foydalanish esa milliy iqtisodiyotga ham foyda keltiradi. Shunday
qilib, surunkali gepatit bilan og‘rigan bemorlar uchun to‘g‘ri parhez usuli jigar
kasalliklarini samarali boshqarishning muhim qismi bo‘lib qolmoqda.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-9
37
Adabiyotlar
1. Smith, J. "Oqsillar va ularning jigar kasalliklariga ta’siri." *Jigar Sog‘ligi
Jurnali*, 2020.
2. Brown, L. "Diyetoterapiya: Parhez va Gepatitni Davolash." *Tibbiyot
Tadqiqotlari Jurnali*, 2021.
3. Johnson, P. "O‘simlik Oqsillari va Surunkali Gepatit." *Xalqaro Oziqlantirish
Tadqiqotlari*, 2022.
