ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor:6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-10
118
BADIIY ASAR TAHLILIDA GENDERNING AHAMIYATI
Jumaqulova Nargiza Sunatulla qizi
nargizabonujumakulova@gmail.com
Adabiy ta’limga, bevosita adabiyot darslariga gender yondashuvining kiritilishi keng
qamrovli ilmiy ochiqliklarni ko‘rsatib berishi bilan ham ahamiyatlidir. Adabiyotni
o‘rganishda gender tushunchasining o‘rni va xususiyatlarini o‘rganish gender bilan bog‘liq
turli jihatlar, jinsning ijtimoiy tuzilishi va uning adabiy asarga ta’siri va uni idrok etishini
tahlil qilishni o‘z ichiga oladi. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining “2030-yilga
qadar O‘zbekiston Respulikasida gender tenglikka erishish strategiyasi”ning 4-bob 3-
bandida shunday deyilgan: “zamonaviy pedagogik texnologiyalar va uslublarni hisobga
olgan holda maktabgacha ta’lim, umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, oliy ta’lim muassasalarining
o‘quv dasturlariga gender mavzusini joriy etish orqali fuqarolarning genderga oid
savodxonligini yuksaltirish”
1
. Gender ustuvorligini ta’minlashning asosiy yo‘nalishi o‘laroq
kiritilgan ta’lim sohasida natija ko‘rish uchun, eng avvalo, gender savodxonlikni
shakllantirish lozim. Bu haqida tushunchaga ega bo‘lish-keyinchalik muqobil fikr bildira
olish demak. Gender - bu biologik omillar bilan bog‘liq ijtimoiy jihatdan belgilangan rollar,
xatti-harakatlar va o‘ziga xosliklarni aks ettiruvchi ijtimoiy-madaniy tuzilma. Adabiy tahlil
kontekstida gender tushunchasi xarakterlarning gender o‘ziga xosligi, stereotiplari, shaxsiy
hayot haqidagi g‘oyalar, gender nuqtai nazarining badiiy matn mavzusi, tuzilishi va tiliga
ta’siri kabi keng ko‘lamli masalalarni qamrab oladi.
Adabiyotda gender rolini o‘rganish
ijtimoiy konstruksiya
nazariyasiga asoslanadi, u
gender sotsializatsiya jarayoni va sotsial-madaniy muhit bilan o‘zaro ta’sir qilish orqali
shakllanadi, shuningdek, gender tengsizliklarini aniqlaydigan va tahlil qiluvchi feministik
adabiy tanqidga asoslanadi. Bu kontekstdagi asosiy tushunchalardan biri Judit Batler
tomonidan kiritilgan “gender ijrochiligi”dir. Uning ta’kidlashicha, gender rollari tug‘ma
emas, balki xatti-harakatlar, identifikatsiya qilish va ifoda etish orqali yaratiladi va
1
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor:6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-10
119
saqlanadi
2
. Adabiyotshunoslikda gender qarashlarining turli guruhlarini ko‘plab olimlar
asoslab o‘rganishgan:
2
https://lauragonzalez.com/TC/BUTLER_gender_trouble.pdf
Judit Butler
Gender muammosi
Butler qat'iy gender identifikatorlari va ikkilik me'yorlarga qarshi gender
ijrochiligi tushunchasini taqdim etadi.
• -
Revin Konnel
Jins va kuch
Konnel gender munosabatlarini shakllantirishda kuch dinamikasini tahlil
qilib, erkaklik roli va uning ijtimoiy ta'sirini ta'kidlaydi.
• -
Kate Bornshteyn
Gender qonunbuzarligi. Erkaklar, ayollar va boshqalar haqida
Bornshteyn an'anaviy gender me'yorlariga e'tiroz bildiradi, o'ziga
xoslikni yanada yumshoq va inklyuziv tushunishni targ'ib qiladi.
Maykl Kimmel
Gender jamiyati
Kimmel erkaklar hayotini shakllantirishda kuch va imtiyozlar
masalalarini hal qilib, erkaklikning ijtimoiy qurilishini o'rganadi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor:6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-10
120
Adabiyotda gender yondashuvlar tadqiqotning
konteksti va metodologiyasiga
qarab
ham farq qiladi. Ayrim tadqiqotchilar adabiy asarlarda gender stereotiplarini aniqlashga va
ularning jamiyatda gender haqidagi g‘oyalarning shakllanish ta’siriga e’tibor qaratadilar.
Adabiyotda genderni o‘rganishning muhim jihati, shuningdek, jins va sinf, irq, jinsiy
orientatsiya kabi boshqa toifalar o‘rtasidagi munosabatlarni tahlil qilish bo‘lib, adabiyot va
jamiyatdagi gender munosabatlarining murakkabligini to‘liqroq tushunishga imkon beradi.
Muayyan matn bilan ishlashda turli xil tahlil usullari va yondashuvlarni hisobga olish
kerak. Ana shunday usullardan biri
feministik adabiy tahlil
bo‘lib, u adabiyotdagi
ayollarning ovozi va qarashlarini topish va tahlil qilish, shuningdek, gender tengsizliklari va
stereotiplarni aniqlash va tanqid qilishga asoslangan. Feministik adabiy tahlil ayollik, ayol
qahramonlari va ularning roli xulq-atvori, gender g‘oyalarining matn tuzilishi va mazmuniga
ta’siri bilan bog‘liq mavzularni ta‘kidlashga qaratilgan. Ushbu yondashuv kamsitish va
tengsizlikning yashirin yoki bilvosita shakllarini aniqlashga, shuningdek, turli tarixiy davrlar
va adabiy harakatlarda gender haqidagi g‘oyalar evolyutsiyasini kuzatishga yordam beradi.
Feministik adabiy tahlilning muhim jihati, shuningdek, ijtimoiy-madaniy va tarixiy
kontekstlarda shakllangan matnlarni o‘qish va sharhlash amaliyotini o‘rganishdir. Bu
akademik va adabiy muhitda qaysi gender nuqtai nazarlari va mafkuralari keng
tarqalganligini va ular adabiy asarlarni qabul qilish va baholashga qanday ta’sir qilishini
tahlil qilishni o‘z ichiga oladi. Ta’kidlab o‘tilganidek, feministik adabiy tahlil adabiyotda
genderni o‘rganish va uning gender o‘ziga xosligi, ijtimoiy adolat va tenglik haqidagi keng
jamoatchilik muhokamasi uchun oqibatlarini ochib berish uchun kuchli vositadir. Bu usul
nafaqat gender tengsizliklari va stereotiplarni aniqlash va tahlil qilish, balki adabiyot va
jamiyatdagi gender muammolari bo‘yicha tanqidiy fikrlash va xabardorlikni
rag‘batlantiradi.
Adabiyotda gender jihatlarini tahlil qilishda e’tiborga olish kerak bo‘lgan yana bir jihat
- o‘rganilayotgan
matnlarning kontekstualizatsiyasi
. Bunda asar yaratilgan davrning
madaniy, tarixiy va ijtimoiy xususiyatlarini, shuningdek, janr xususiyatlari, muallif uslubi
va niyatlarini hisobga olish kiradi. Gender jihatlari turli adabiy janr va davrlarda turlicha
namoyon bo‘lishi mumkin. Shuningdek, turli madaniyat va jamiyatlarda gender
munosabatlarining xilma-xilligi va murakkabligini hisobga olish muhimdir. Gender rollari
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor:6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-10
121
va umidlari dunyoning turli qismlarida va turli tarixiy davrlarda sezilarli darajada farq qilishi
mumkin, bu esa o‘rganilayotgan matnlarning konteksti va o‘ziga xosligiga alohida e’tibor
berishni talab qiladi.
Tahlilning navbatdagi jihati –
gender ijrochilarining badiiy matnlar dizaynidagi roli
va ta’siridir
. Judit Butler tomonidan kiritilgan gender ijrochilari bu- jamiyatda gender
identifikatorlari va rollaridan ifodalanadigan va qo‘llab-quvvatlanadigan harakatlardir.
Adabiyotda gender ijrochilari til texnikasi, personajlar tavsifi, ularning xatti-harakati,
shuningdek, personajlar va syujet chiziqlarining o‘zaro ta’siri orqali namoyon bo‘lishi
mumkin. Adabiyotda gender ijrochilarini o‘rganish gender o‘ziga xosliklari va rollarini
ifodalash uchun tilning qanday o‘ziga xos usullari va tuzilmalaridan foydalanilishini,
shuningdek, ular o'quvchilarning matnni idrok etishi va talqiniga qanday ta’sir qilishini
ochib beradi. Misol tariqasida keltirish uchun, ma’lum gender rollari bilan bog‘liq lingvistik
belgilarni tahlil qilish erkak va ayolning xatti-harakatlari va atributlari haqidagi stereotipik
g‘oyalarni aniqlashga yordam beradi. Bu nafaqat adabiyot nuqtai nazaridan o‘rganilish
uchiun balki til xususiyatlarini ochib berish uchun ham kata ahamiyatga ega. “Dunyo
tilshunosligida yozma nutq muallifining lingvistik xususiyatlarini aniqlashda, gender nuqtai
nazaridan biologik farqlanishlarning namoyon bo‘lishida ijtimoiy omillarning ta’siri, ta’lim
va atrof-muhitning roli qay darajada ekanligi va jamiyatda turli jins vakillarini o‘zaro bir-
birining rolini bajarishga kirishganda, ya’ni gender rolini o‘zgartirgan vaziyatda nutqida
qanday o‘zgarishlar yuzaga kelishi , bu o‘zgarishlarning lingvistik ekspertizada noma’lum
matn muallifini aniqlashdagi o‘rni kabi masalalar zamonaviy tilshunoslikning dolzarb
muammolaridan biri bo‘lib qolmoqda”
3
.
Adabiyotda gender ijrochilari(mualliflar)ni o‘rganish matn va uning o‘quvchilari
o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirning murakkab dinamikasini ochib berishi mumkin. Gender
ijrochilari o‘zlarining gender tushunchalari, tajribalari va madaniy kontekstiga qarab
o‘quvchilarning turli shaklda emotsiyalarini ko‘rsatishi va talqinlarini keltirib chiqarishi
mumkin. Bu bizga jinsning turli auditoriyalar tomonidan adabiy asarlarni qabul qilish va
baholashga qanday ta’sir qilishini yaxshiroq tushunish imkonini beradi. Ushbu yondashuv
3
Xotamova G. O‘zbek tilidagi shaxsiy yozishmalarda ayollar nutqining xususiyatlari.Dissertatsiya: Qo‘qon, 2023 – 3 b.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor:6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-10
122
adabiy asarlar orqali gender va uning madaniy tasavvurlar va o'ziga xoslikni
shakllantirishdagi roli haqidagi bilimimizni kengaytirishga yordam beradi.
Adabiyotda gender jihatlarini tahlil qilishda e’tiborni talab qiladigan navabtdagi jihat
bu –
gender aspektlarining matnning ma’nosi va talqinini shakllantirishdagi roli
dir.
Gender nuqtai nazari jinslar o‘rtasidagi farqlar va tengsizliklarni tan olishni va adabiy
asarlarni tahlil qilishda ushbu farqlarni hisobga olishni o‘z ichiga oladi. Bu bizga matnlarni
nafaqat muallifning niyati prizmasidan, balki o‘quvchilarning gender filtrlari orqali ham
ko‘rish imkonini beradi, ular gender haqidagi o‘z g‘oyalarini talqin qilish jarayoniga olib
kelishi mumkin.
Gender yondashuvning keyingi muhim jihati, shuningdek,
o‘quvchilarning turli
gender o‘ziga xosliklari va tajribalarini hisobga olish
dir. Turli xil gender
identifikatorlariga ega bo'lgan o‘quvchilar o‘zlarining tajribalari va kontekstiga qarab
matnlarni boshqacha qabul qilishlari va talqin qilishlari mumkin. Shuning uchun ushbu
yondashuvning xilma-xilligini va adabiy asarning ma’nosini yoritishga ta’sir etuvchi tashqi
omillarni hisobga olish muhimdir.
Gender dinamikasining adabiy tahlildagi o‘rni haqidagi tadqiqotlardan ko‘rinib
turibdiki, gender matnlar mazmuni va talqinini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Til
texnikasi, xarakter xulq-atvori va ular o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlar orqali ifodalangan gender
ijro etuvchilari asarni o‘quvchilarning idrok etishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Matn tahlilini
kontekstuallashtirish zarurati adabiy asarni sharhlashda tarixiy, madaniy, abadabiy,
lingvistik jihatlar bilan birga gender omillarini hisobga olish muhimligini ta’kidlaydi. Shuni
inobatga olish lozimki, gender yondashuvning samarasini aniqlash, shunchaki mavjud
nazariyalarni ochiqlash bilan bo‘lib qolmaydi. Bunga auditoriyaning psixologiyasidan kelib
chiqib, o‘quv jarayonini o‘rgangan holda gender savodxonlikni targ‘ib qilish orqali
bosqichma-bosqich o‘tish mumkin.
Gender savodxonligi va empatiyani rivojlantirishda adabiy ta’limning rolini tahlil qilish
zamonaviy o'quv amaliyotining zarur yo'nalishidir. Adabiy asarlar, ayniqsa, gender
mavzulari va muammolariga bag‘ishlangan asarlar gender muammolari haqida xabardorlik
va tushunishni rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi, shuningdek, o‘quvchilarda empatiya va
ijtimoiy intellektni rivojlantirishga yordam beradi. Bundan tashqari, adabiy asarlar ko'pincha
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor:6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-10
123
gender bilan bog'liq ijtimoiy-madaniy me'yorlar va stereotiplarni aniqlaydi va tahlil qiladi,
bu esa talabalarga ularning mavjudligi va jamiyatga ta'sirini tushunishga yordam beradi.
Bunday asarlarni ta’lim jarayonining bir qismi sifatida o‘rganish va muhokama qilish orqali
o‘quvchilar gender me’yorlari va stereotiplarini, shuningdek, ularning individual va
jamoaviy xulq-atvorga ta’sirini tanqidiy baholay oladilar.
Ko‘rib chiqilishi kerak bo‘lgan birinchi jihat - adabiy asarlarni tanlash.
Ko‘pgina
tadqiqotlar (shu yerga birinchi shu paytgacha qilingan tajriba materiallari kiritiladi, keyin
esa shaxsiy tajriba ishim haqida yozilada)
shuni ko‘rsatadiki, erkaklar va ayollar adabiy janr
va mavzularni tanlashda turli xil afzalliklarga ega bo‘lishi mumkin. Misol uchun, tadqiqotlar
shuni ko‘rsatadiki, erkaklar ko‘proq fantastika, ilmiy fantastika va detektiv hikoyalarni afzal
ko‘radilar, ayollar esa romanlar, dramalar va ijtimoiy-psixologik asarlarga ko‘proq murojaat
qilishadi. Bu farqlar ham biologik omillar, ham har bir jinsning manfaatlari va afzalliklariga
nisbatan ijtimoiy kutishlarni belgilaydigan ijtimoiy-madaniy me’yorlarga bog‘liq bo‘lishi
mumkin.
Ikkinchi jihat matnlarning o‘zini talqin qilish bilan bog‘liq. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, bir xil asarlarni o‘qishda turli jinsdagi o‘quvchilar matnlarni turlicha idrok
etishlari va sharhlashlari mumkin. Masalan, erkaklar asarlarning syujet nuqtalarini,
qahramonlar harakatlarini va asosiy tematik jihatlarni tahlil qilish ehtimoli ko‘proq bo‘lsa,
ayollar esa asarning hissiy mazmuniga, qahramonlar o‘rtasidagi munosabatlarga, tafsilotlar
va kontekstual jihatlarga e’tibor berishadi. Matn talqin qilishdagi bu farqlar muloqot
uslublari, yondashuvlar va empatik qobiliyatlardagi kengroq gender farqlarini aks ettirishi
mumkin.
Turli jinsdagi talabalar o‘rtasidagi adabiy bog‘liqliklar va matnni talqin qilishdagi
farqlarni o‘rganish genderning adabiy idrok va tushunishga ta’siri haqidagi tushunchamizni
boyitib beradigan muhim tadqiqot yo‘nalishidir. Tahlil shuni ko‘rsatdiki, adabiy asarlarni
tanlash ham, ularning talqini ham o‘quvchi jinsi va yoshiga qarab sezilarli darajada
farqlanadi. Genderning yuqoridagi faqrlarni aniqlovchi va uni asosini tashkil etuvchi
birinchi qismi bu- o‘z-o‘zini anglashdir.
“Genderning o‘zini o‘zi anglash, - deydi V. Makarov, - bu tizim, uning elementlari
gender o‘ziga xosligidan tashqari, ayollik va erkaklik modellariga o‘z muvofiqligi haqidagi
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor:6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-10
124
g‘oyalar, bunday muvofiqlikni baholash va harakat qilishga tayyorlikdir. o‘ziga xos xulq-
atvor modelini yaratish shartlari. Qismlarni detallarga ajratib yoritish uchun Abdulla
Qodiriyning “O‘tkan kunlar ” romani va Aleksandr Sergeyevich Pushkinning “Yevgeniy
Onegin” she’riy romanini tahlil qilib ko‘ramiz. Shu o‘rinda asarlarning yozilgan davri ,
mualliflarning jinsi va subyektiv qarashlarning ham obrazni shakllanishida ahamiyatga ega
ekanligini inkor etib bo‘lmaydi. Chunki ongning gender stereotiplarining o‘zgarishi adabiy
shakl va kategoriyalarning tarixiy harakatida namoyon bo‘ladi. An’anaviy ravishda biz
gender identifikatsiyasining to‘rtta eng keng tarqalgan va barqaror turini ajratib
ko‘rsatishimiz mumkin:
Gender adabiyotining yana bir muhim toifasi - bu
muallifning nutq subyekti sifatidagi
individual xususiyatlari va personajlari
. Til o‘z tabiatiga ko‘ra nafaqat antropotsentrik,
balki androsentrik, ya’ni u, birinchi navbatda, dunyoga erkaklar nuqtai nazarini aks
ettirganligi sababli, bu borada erkaklar va ayollar o‘rtasidagi farq allaqachon til darajasida
1-arxaik (o'ziga
xoslik printsipi
asosida)
2-me'yoriy,
an'anaviy
(ierarxik);
3-modernist
(qayta qurish
printsipi asosida)
4-postmodernizm
(bu yerda
dekonstruksiya
printsipi ishlaydi)
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor:6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-10
125
namoyon bo‘ladi: lug‘at ( erkaklar va ayollar lug‘atini tashkil etish xususiyatlari), fonetika,
morfologiya, imlo, sintaksis.
Gender “o‘lchovlari” yordamida nafaqat biror badiiy asar, balki bosma qilinmagan
matnlarni ham tahlil qilish mumkin. Chunki bugungi kunda ijtimoiy tarmoqlarda
yozilayotgan postlar, xabarlar ham “gender” tushunchasi haqida turli talqinlarni
ommalashishiga katta hissa qo‘shadi. Shu jihatdan tahlil uchun manbalarni ikki guruhga
bo‘lib yoritish lozim:
-birinchi guruhda bosma matnlar, asosan, adabiy asarlar, ilmiy matnlar va tarixiy
qo‘lyozmalarni kiritish mumkin;
-ikkinchi guruhda esa elektron shakldagi hujjatlar, publitistik matnlar, jamiyat hayotiga
oid xabarlar va boshqalar kiradi.
Keltirilgan guruhlarni umumlashtirilgan holda quyidagi xulosalarni berish mumkin:
1.
Adabiy kontekstdagi gender tahlili adabiyotning gender munosabatlari va
o‘ziga xosliklarini qanday aks ettirishi va shakllantirishini tushunishda asosiy rol o‘ynaydi.
Bu bizga adabiy asarlarni tanqidiy baholash, ulardagi gender stereotiplari va noto‘g‘ri
qarashlarni aniqlash, adabiyotning gender haqidagi jamoatchilik g‘oyalariga qanday ta’sir
qilishini o‘rganish imkonini beradi.
2.
Gender yondashuvning “ayol obrazlarining taqdim etilishi”, “romanda aks
etgan gender normalari”, “munosabatlar dinamikasi”, “ijtimoiy-madaniy kontekst” kabi
guruhlari orqali tahlil badiiy matnlarni chuqurroq va har tomonlama tushunishga xizmat
qiladi.
3.
Gender yondashuvning eng asosiy nuqtasi hisoblangan “stereotiplarga qarshi
kurash” asarni umuman boshqa tomondan ochib berishga xizmat qiladi. Bu orqali esa
o‘quvchida inklyuziv va nozik baholashni rivojlantirishlari mumkin.
ADABIYOTLAR RO‘YHATI
1.
1
2.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor:6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-10
126
3.
Xotamova G. O‘zbek tilidagi shaxsiy yozishmalarda ayollar nutqining
xususiyatlari.Dissertatsiya: Qo‘qon, 2023 – 3 b.
4.
Mirzaeva N. Feminist Critique in Uzbek Literature: A Historical Perspective.
Central Asian Journal of Literature Studies, 15(2), 45-67.
5.
Petrov I. Masculinity and Power in Post-Soviet Uzbek Prose. – Journal of
Gender Studies in Central Asia, 7(1).: 2018, 89-104.
6.
Ivanova S. Women Writers in Uzbekistan: Challenges and Triumphs. –
Women’s Literary Review, 22(3): 2013, 112-130.
7.
Rahimov B. Cultural Change and Gender Roles in Uzbekistan: A Literary
Analysis. Eurasian Studies Quarterly, 41(4): 2019, 567-584.
8.
Ahmedova L. O‘zbek adabiyotida ayollar timsoli: sovet va postsovet davrini
qiyosiy o‘rganish.O‘zbek adabiyoti sharhi, 28(1): 2015.
9.
Ismoilov D. O‘zbek she’riyatida gender o‘ziga xosligi: yo‘nalish va
o‘zgarishlar. Central Asian Cultural Studies Journal, 12(2); 2017.
10.
Nazarova M. Hozirgi o‘zbek nasrida gender stereotiplarining tasviri. O‘zbek
adabiyoti fanlari, 18(4): 2011.
11.
Karimov U. O‘zbek adabiyotida feministik nutq: tanqidiy tahlil. Xalqaro
o‘zbekshunoslik jurnali, 5(3): 2016
12.
Tursunova G. O‘zbek adabiyoti shakllanishida yozuvchi ayollarning o‘rni:
tarixiy nuqtai nazar. Journal of Central Asian Women’s Studies, 8(2): 2020.
13.
Mirzaqulova A. O‘zbek adabiyotida ayollar ovozi: nasr va she’riyatning
qiyosiy tadqiqi. Gender va adabiyot sharhi, 29(2): 2014.
14.
Yusupov O. O‘zbek adabiyotida patriarxat va qarshilik: feministik yondashuv.
Markaziy Osiyo gender tadqiqotlari choraklik, 6(3).:2019.
15.
Sultonov E. Zamonaviy o‘zbek adabiyotida gender roli va o‘ziga xosligi:
yo‘nalish va muammolar. Gender va madaniyat tadqiqotlari jurnali, 12(3): 2013.
