ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-1
0
227
«YUSIP-ZILIYXA» DÁSTANININDA ANTROPONIMLERDIŃ
QOLLANILIWI
Jumabaev Baxram
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti magistranti
Házirgi dáwirdegi túrkiy til biliminiń eń áhmiyetli wazıypalarınıń biri - milliy
ádebiy tillerdiń qáliplesiw hám rawajlanıw basqıshların ele de tereńirek izertlew bolıp
tabıladı. Túrkiy tilles xalıqlardıń ádebiy tilleriniń rawajlanıw tariyxın úyreniwde
xalıqtıń mádeniy turmısında ayrıqsha orın iyeleytuǵın kórkem sóz sheberleriniń
shıǵarmaların lingvistikalıq baǵdarda izertlew úlken áhmiyetke iye. Sebebi ádebiy til
ulıwma xalıqlıq tildiń kórkem sóz sheberleri tárepinen qayta islengen, dóretiwshilik
baǵdarında bayıtılǵan túri. Sol tilde sóylewshi xalıqtıń sóz mádeniyatınıń jetilisken
joqarǵı jemisi. Kórkem sóz sheberi usı dóretiwshilik processti basqarıp hám
rawajlandırıp baradı.
Xalıqtıń mádeniy qádiriyatları, ruwxıy miyrası -mıń jıllar dawamında Shıǵıs
xalıqları ushın qúdiretli ruwxıy azıq bolıp xizmet etken. Uzaq waqıt dawam etken qatań
sheklewlerge qaramastan xalqımız áwladtan-áwladqa ótip kelgen óz tariyxıy hám
mádeniy qádiriyatların hám de ózine tán dástúrlerin saqlap qalıwǵa eristi.
Folklor degen atamanıń ózi xalıqtıń kórkem awızeki dóretpesi, degen túsinikti
ańlatıp, onıń xalıqlıǵınıń belgisin kórsetip turadı. Folklor haqqında ilim payda bolmaǵan
bir dáwirlerde qaraqalpaq xalqı óziniń awızeki xalıq dóretpelerin -«dástanlar»,
«qıssalar», «ertekler», «naqıllar», «jumbaqlar», «qosıqlar», «aytıslar» «ańız -
áńgimeler» h.t.b degen terminler menen atap kelgen. Folklor dóretpeleriniń xalıqlıǵı
olardıń ideyalıq mazmunında kórinedi. Uzaq dáwirler dawamında xalıqtıń talabın
qanaatlandırıp, onıń mápine xızmet etetuǵın dóretpeler shın mánisindegi xalıqlıq
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-1
0
228
shıǵarmalar boladı. Folklor shıǵarmalarınıń ideyalıq mazmunı belgili bir tariyxıy
dáwirlerge say keledi. Hámme dáwir, hámme zamanlar ushın álbette say kele bermewi
múmkin. Al, folklordıń geypara janrlarındaǵı shıǵarmalardıń ideyalıq mazmunı adamzat
ómiriniń barlıq basqıshında da óz áhmiyetin joyıtpawı múmkin. Mısalı: dástanlardaǵı
patriotizmdi sóz etiw ideyaların usılay aytıwǵa boladı.
Qaraqalpaq folklorın ádebiyattanıw ilimi kóz qarasınan izertlew Nájim
Dawqaraevtıń atı menen baylanıslı. Onıń 1951-jılǵı «Qaraqalpaq ádebiyatınıń
ocherkleri» dep, atalǵan doktorlıq dissertaciyasınıń birinshi bóliminde dáslepki ret
qaraqalpaq folklorınıń úlgileri ilimiy kóz-qarastan úyreniledi. Keyingi dáwirde folklor
úlgileri, sonıń ishinde eposlıq shıǵarmaları izertlewshilerdiń qatarına I.Saǵitov[1],
Q.Maqsetov[2], Q.Ayımbetov[3] kelip qosıldı.
Qaraqalpaq til iliminde folklorlıq shıǵarmalardıń til ózgesheliklerin úyreniw ele
kóp izertlewlerdi talap etedi. Bul másele boyınsha dáslepkiler qatarında
O.Bekbaulovtıń «Qaharmanlıq epostıń arab-parsı leksikası hám onıń lingvistikalıq
xarakteristikası»[4],
O.Bekbaulov,
Q.Mámbetnazarovlardıń
«Qaharmalıq
dástanlardaǵı ózlestirme sózlerdiń túsinigi» kitapları, Sh.Ábdinazimovtıń «Qırıq qız
dástanınıń leksikası», A.Ábdievtıń ««Alpamıs» dástanı tiliniń leksika-semantikalıq
hám stilistikalı ózgeshelikleri»[5] degen temalarda kandidatlıq dissertaciyaları
jaqlandı.
Adam atları – xalıq tariyxınıń bir bólegi. Adam atlarında xalıqtın turmısı, árman-
tilekleri, arzıw-qıyalları, isenimleri, kórkem dóretpeleri, basqa xalıqlar menen tariyxıy
qatnasıqları sáwlelenedi. Sol sebepli kóp ǵana adam atlarında belgili bir dáwirdiń izleri
saqlanǵan. Hár bir dáwirdiń ism qoyıw dástúrleri hám túsinikleri bar. Soǵan kóre hár
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-1
0
229
bir dáwirge sáykes ismler payda boladı. Bunday ismlerdiń kópshiligi keyingi áwladlar
ushın menshikli atama sıpatında xizmet etedi.
Qaraqalpaq adam atların izertlew tarawında kóp ǵana aytarlıqtay jumıslar islendi.
«Qaraqalpaq adam atları sózligi»[6], «Qaraqalpaq ádebiyatı klassik shayırları
shıǵarmaları tilindegi antroponimler sózligi»[7], «Qaraqalpaq adam atlarınıń
túsindirme sózligi»[8], «Qaraqalpaqsha adam atları (qısqasha sózlik)» [9] menen bir
qatarda Q.Ábdimuratov[10], G.Álniyazova[11], O.Dospanov hám D.Dospanova[12],
O.Sayımbetovlardıń[13] kitapları bar. Sonday-aq, Yu.Xojalesepova[14] kandidatlıq
dissertaciya jaqladı.
Tikkeley lingvofolkloristika tarawında Sh.Ábdinazimov hám Z.Daniyarova[15],
G.Sadıqova[16], Z.Dániyarovalardı[17] atap ótsek boladı. Keyingi dáwirde de hayal
hám er adam atları boyınsha izertlewler alıp barılmaqta.
Biz bul maqalada Yusip-Ziliyxa dástanında ushırasatuǵın antroponimlerdi;
dizimin keltirip ótemiz. Yusip-Ziliyxa dástanınıń tilinde ushırasatuǵın adam atların er
hám hayal adam atları dep eki toparǵa bólip úyrengendi maqul kórdik.
1.
Er adam atları: Yaqıp, Yusip, Ibniyamin, Yahuwda, Shayxun, Ráwil,
Shaddat, Málik ibn Zigar, Rayan, Saka, Báshar.
Mısalı:
Yaqıptıń
on eki ulı boldı. (293). Hár eki ulı bir anadan tuwılǵan bolıp,
Yusip
penen
Ibniyamin
bir anadan tuwıldı. (293). Úlkeniniń atı
Yahuwda
bolıp, ol ah
urǵan waqta esitken jannıń júregi jarılıp óletuǵın bolıptı. (293). Jáne biriniń atı
Shayxun
, onıń qásiyeti – aldınan qansha láshker kelse de, jolbarıstay atılıp, mıljalap
taslaytuǵın boldı. (293). Jáne biriniń atı
Ráwil
, hár qansha láshker kelse de, qushaqlap
ketip, jerge urıp, mılja-mılja etip taslar edi. (293).
Shamun
menen basqa aǵaları bul
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-1
0
230
sawal-juwaptı tıńlap turıp,
Yusiptiń
tús kórgenin, onı atası jorıǵanın
Shamun
anasına
barıp birme-bir bayan etip aytıp berdi. (294). Áyyem zamanda
Shaddat
qazdırǵan bir
qudıq bar edi. (298). Álqıssa, Mısır sháhárinde
Málik ibn Zigar
degen bir sawdager bar
edi. (301). Kánizekleri bul awhaldı
Taymus
shahqa xabar etti. (304). Elshiler bir
neshshe kún jol júrip Mısırǵa jetisti, namanı
Málik Rayanǵa
usındı. (305).
2.
Hayal adam atları: Raxila, Ziliyxa.
Mısalı: Yusiptiń
anası
Raxila
Ibniyamin
tuwılǵan kúni dúnyadan ótip, bular
anasız jetim qaldı. (293).
Ziliyxa
Maǵrib zaminniń patshasınıń qızı edi. (304).
Juwmaq ornında sonı aytıw kerek, Yusip-Ziliyxa dástanınıń tilinde er adam atları
hayal adam atlarına qaraǵanda kóbirek jumsalǵan kóriwimizge boladı. Yusip-Ziliyxa
dástanınıń tilinde antroponimler ráńbáreń bolıp, onı óz aldına bólip alıp úyreniw talabı
joqarı. Sonlıqtan keleshekte qaraqalpaq til biliminde bul baǵdardaǵı izertlew
bolatuǵınlıǵına isenemiz.
Paydalanatuǵın ádebiyatlar
1. Saǵitov I. Qaraqalpaq xalqınıń qaharmanlıq eposı. Nókis, “Qaraqalpaqstan”
1986.
2. Maqsetov Q. Qaraqalpaq xalqınıń kórkem awızeki dóretpeleri. Nókis, “Bilim”
1996.
3. Ayımbetov Q. Qaraqalpaq folklorı. N.,1977.
4. Бекбаўлов О. Қаҳарманлық эпостың араб-парсы лексикасы ҳәм оның
тарихый лингвистикалық характеристикасы Н. 1979. –Б.190.
5. Абдиев А. «Алпамыс дәстаны тилиниң лексика-семантикалық ҳәм
стилистикалық өзгешеликлери Ф.И.К. илимий дәрежеси ушын усынылған
диссертация авторефераты. -Нукус. 2011. 23 б.
6. Paxratdinov Q. Ótemisov A. Qaraqalpaq adam atları sózligi. Nókis,
“Qaraqalpaqstan”, 2021
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-1
0
231
7. Sayımbetov O. Dospaanov O. Sayımbetova N. Qaraqalpaq ádebiyatı klassik
shayırları shıǵarmaları tilindegi antroponimler sózligi. Nókis, “Bilim”, 2013
8. Paxratdinov Q. Erjanova D. Qaraqalpaq adam atlarınıń túsindirme sózligi.
Nókis, “Qaraqalpaqstan”, 2022
9. Qanaatova G. Qaraqalpaqsha adam atları (qısqasha sózlik). Nókis, “Bilim”,
2019
10. Әбдимуратов Қ. Почему так названо. Нукус, "Каракалпакстан", 1970
11. Álniyazova G. Qaraqalpaq ismleri. Nókis, “Qaraqalpaqstan”, 2003
12. Dospanov O., Dospanova D. Ismińızdiń sırı nede? Nókis, “Qaraqalpaqstan”,
2009.
13. Sayımbetov O. Qaraqalpaq tilindegi menshikli adam atları. Nókis, “Bilim”,
2000
14. Хожалепесова Ю. Прозвиша в системе каракалпакской антропонимии.
Кан. дицц. Нукус, 1995
15. Ábdinazimov Sh, Daniyarova Z. Qaraqalpaq folklorındaǵı adam atları.
Nókis, 2016.
16. Sadıqova G. “Qoblan” dástanı tilinde antroponimlerdiń qollanılıwı. Вестник
Каракалпакского отделения АН Узбекистана, 2013, №4
17. Dániyarova Z. Qaraqalpaq folklorındaǵı antrotoponimlerdiń lingvomádeniy
analizi. PhD. diss. avtoref. N., 2023
18. Қарақалпақ фольклоры. Кѳп томлық. 43-56-томлар. Нѳкис, Илим, 2012
