ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-10
254
URISTAN KEYINGI JILLARDAǴI QARAQALPAQSTANDA SUD
UYIMLARI TARIYXI
Kungratbaev Azamat Allambergenovich
Berdaq atındaǵı QMU, stajyor oqıtıwshısı
Annotaciya:
Urıstan keyingi jıllarda huqıqtı qorǵaw tarawında da mashqalalar
jeterli edi. Birinshi gezekte sudlardıń materiyallıq ahwalı tómen jaǵdayda bolıp, kerekli
uskeneler menen támiylenbegen. Urıstan keyingı jıllarda da Sovet húkimetiniń
repressiya siyasatı dawam etti. Avtor usı maqalada Qaraqalpaqstandaǵı sud
organlarınıń xızmeti haqqında sóz etedi.
Tayanısh sózler:
Qaraqalpaqstan, sud, huqıqtı qorǵaw, repressiya, urıstan keyingi
jıllar.
Qaraqalpaqstan mámleketshiligi tariyxi soniń ishinde huqıqti qorǵaw organları
tarıyxın úyreniw ele úyrenilmegen temalardan biri bolıp, Sovet húkimeti ornaǵannan
keyin qıyın bir dáwirdegi elimizde huqiqti qorǵaw organlarınıń mashaqatlı xizmetin
izertlew aktual esaplanadi. Totalitar Sovet dúzimi zulmınıń hádden ziyat kúsheyip
barıiwı tek ǵana patriot milliy kadrlar, pidayi zıyalilar hám dinshil ulamalar turmıs
tárizin, táǵdirin zawal taptirip qalmastan, soniń menen birge millionlap puxaralardıń
ápiwayi insanıy qadir-qımbatın, sonıń menen birge olardıń huqıqların qorǵaytuǵın
organ xızmetkerlerinińde ar-namisin uyatsizlarsha kemsitti. Totalitar dúzim
buyraqpazları óz nızamsız is-háreketlerin háwij aldırıp barar eken, bunda hár bir
insannıń júris-turısı, kúndelikli talabı, múnásibetinen baslap tap onıń qanday
pikirlewine shekem bolǵan hámme processlerdi óz baqlawına aliwǵa umtıldi. Bunnan
gózlengen tiykarǵı maqseti bolsa insanlar erki, erkin jılawlaw, onı belgili shegara
sheńberinde uslap turıw hám sol jol menen byurokratiyaliq dúzim abirayina daǵ
túsirmew, oniń jasalma abirayin saqlaw, abaylaw edi.
Sovet húkimetiniń repressiya siyasatı nátiyjesinde kemsitilgen insan huqiqların
qorǵaw organları xızmetkerleriniń, ayıpsız qamalǵan, atilǵan elimiz pidayılarınıń ismin
aqlaw wazıypalarımızdan biriesaplanadı.
Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoev ótmish tariyxımızda
xalqımız ushın pidayı xizmet etken insanlardıń xizmetine joqarı baha berip “Watan
ushın, xalıq ushın pútkil ómirin baǵıshlaǵan, ózin ayamay, pidayı xizmet etken ullı
insanlarǵa joqarı húrmet kórsetiw bizin elimizde bárqulla birinshi orında turıwı, kerek
bolsa, turmısımızdıń qaǵıydasına aylanıwı zárúr. Sonda gana biz óz qadir-qımbatın
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-10
255
teren ańlagan, basqalar da húrmet etetuǵın xalıq hám millet sıpatında ózligimizdi
kórsete alamız” dep joqarı baha bergen edi.
2019-jıl 6-yanvar kúni Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoevtiń
“Sudyaliq lawazımlarǵa dawagerlerdi tayarlaw, sudyalar hám sud apparatı
xizmetkerlerin qayta tayarlaw, olardıń tájriybesin arttırıw sistemasın túpten jetilistiriw
ilajları” haqqında biyligi qabıl etildi[1].
Tariyxtıń har bir basqıshında óz dáwirine layıq qaharman tulǵalar bar, olardıń
har biri óz zamanı j]zege kelgen mashqalalardı sheshiwde ayrıqsha háreketleri,
gúresleri menen kózge tuskeni ushın xalıq yadında óshpes iz qaldıradı. Sonıń ushında
ózinin perzentlerin xalqınıń keleshegi ushın tarbiyalawda ata-babalarınıń tariyxın
tiykarǵı qural retinde paylalanǵan.
Ruwxı kúshli hár bir adam watan seziminiń muqáddes ekenligin ańlaydı,
xalıqtıń, eldiń mápin óz ómirinen, óz janınan joqarı qoyadı. Qaraqalpaqstanda sonday
xalıq perzentleri, jamiyetlik, mámleketlik iskerler, respublikamızdıń social-
ekonomikalıq, sıyasıy hám mádeniy turmısınıń bekkemleniwine hám rawajlanıwına
belgili úles qosqan insanlar kóp bolıp, olarda 1920-1950-jıllardaǵı repressiya qurbanı
bolıp ketken edi. Olardıń qatarında Allanazar Pirnazarov, Xalmurat Temirxanov,
Aymurzaev Qayip, Aytjan Bekmuratov siyaqli belgili huqıqtı qorǵaw xizmetkerleri
hám basqa da kóp sanlı insanlar boldı.
Urıstan keyingi jıllarda huqıqtı qorǵaw organları urıstan aldıńǵı dáwirdegi
jaǵdayına keliw ushın keń kólemdegi isler qilindi. Oraylıq qalalarda bilim aliw ushın
jaslar jiberilip turıldı. Qala berse urıstan keyin awıl-xojalıǵı hám sanattı tiklew ushın
qarjılar kóp talap etti.
1947 - jılı 4 - iyunde Nókis qalasında Qaraqalpaqstan sud, prokurtura uyımları
xızmetkerleriniń bas qospa májilisinde 16 xalıq sudyasınıń birewi joqarǵı, ekewi orta,
segizi yuridikalıq kurstı tamamlaǵanlardan bolsa Joqarǵı sudta bir adam joqarı, bir
adam orta yuridikalıq bilimge, bir adam joqarı yuridikalıq kursta bilim alǵan arnawlı
bilimge iye bolsa, eki adamnıń islep atırǵanın atap ótedi.
1948 - jılǵa shekem sud isleri haqqındaǵı nızam boyınsha jınayatlı isler
kollegiyası hám puxaralıq isler boyınsha sud kollegiyası háreket etip keldi. 1945 – 1951
- jılları Joqarǵı sud kollegiyasın tájriybeli yurist Kamal Pirjanov basqardı.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-10
256
1950 - jılǵı Ózbekstan Respublikası Ádillik Xalıq Komissariyatınıń maǵlıwmatı
boyınsha Qaraqalpaqstan ASSR ında 13 xalıq sudyası, 14 rayonlıq hám 3 qala -
uchastkalıq sudyalar óz wazıypaların atqardı[7:56].
1953 - jıldan baslap SSSR Sud uyımları sistemasında hám olardıń is usılların da
jaqsılawǵa qaratılǵan tereń ózgerisler baslandı. Sud baqlawın ámelge asırıwda
respublika sud uyımlarınıń rolin kúsheytiw maqsetinde SSSR Joqarǵı Keńesi
Prezidiumı tárepinen 1954 - jılı 14 - avgustta Awqamlıq hám avtonomiyalıq
respublikalar, úlke, wálayat sudları hám de wálayat sudlarınıń prezidiumın dúziw
haqqında» pármanı járiyalandı, oǵan tiykarlanǵan Ózbekstan Joqarǵı Sudında islerdi
baqlaw tártibinde qurıw huqıqına iye bolǵan plenum prezidiumı dúzildi.
Qaraqalpaqstan ASSR ı Joqarǵı Keńesi 1954 - jıl 25 - avgusttaǵı qararı menen
QQASSR Joqarǵı Sud Prezidiumınıń baslıǵı onıń eki orınbasarı hám sudtıń aǵzası
quramında qayta dúzildi.
Bul dáwirde Qaraqalpaqstan Joqarǵı Sudı prezidiumı hám onıń úsh: puxaralıq,
jınayatlı isler boyınsha hám tártip saqlaw isleri boyınsha jaza kollegiyaları quramında
jumıs isledi. Jınayatlı isler boyınsha sud kollegiyası birinshi instansiyada
kontrrevolyaciyalıq jınayatlardı mámleketlik basqarıwǵa qarsı qaratılǵan ayrıqsha
qáwipli jınayatlardı, socialistlik menshikti talan - taraj etiw, áhmiyetli lawazımlı hám
xojalıq jınayatların, er jetpegenlerdi jınısıy jaqtan zorlaw, bir topar adamlar tárepinen
hám t.b. jınayatlardı qaradı.
SSSR dıń siyasiy adamlardı Sibirge súrgin etiwden tiykarǵı maqsetlerinen biri bul
– biypul jumıs kúshinen paydalanıw bolǵan, sonıń menen birge Sibirge barǵan
adamlardıń qayta óz eline orala almawın sol dáwirde hámme bilgen, sonlıqtan báribir
ólip ketedi degen maqsette ólim jazasına húkim etilgenlerdi de Sibirde jumıs kúshi
retinde paydalanǵan. Haqıyqatta súrginde júdá kópshilik adamlar dúnyadan ótken.
Sonday súrgin etilgenlerden biri Qálimbet axunnıń bul súrginlerde aman qalıwına
Allah taalanıń Ózi yar bolǵan desek asıra aytqan bolmaymız. Din ǵamı bar, qálbi
jaqsılıqqa tolı adam ushın, qay jerde bolıwına qaramastan adamlarǵa jaqsılıqtı úyretiwi
haqıyqat gáp. Qálimbet axun súrginge ushırap Sibirge barǵan kúnlerinde Sheshen
milletindegi bir azamat ol kisige shákirtlikke túsedi hám Quranı káriymdi yadlay
baslaydı. Súrginde júrgen waqtında Qálimbet axundı sol Sheshen milletindegi kisi
qorǵap júrgen eken. Sheshen jigit bes jıl dawamında Qálimbet axunnan Quranı
káriymdi tolıq yadlap alǵan[2].
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-10
257
1957 - jılı fevralda 4 - shaqırıq SSSR Joqarǵı Keńesiniń altınshı sessiyasında
sudlar instansiyasınıń dúzilisi haqqında nızam qabıl etiledi. Bul nızam boyınsha
Awqam Respublikaları Jınayat Processuallıq Kodeksine jańa ózgerisler kirgizildi. GK.
GPK hám basqa da kodeksler qabıl etiw huqıqına wákillik berildi. 1957 - jılı fevralda
“SSSR Joqarǵı Sudı haqqında”ǵı ayrıqsha nızamnıń qabıl etiliwi menen SSSR Joqarǵı
Sudınıń wazıypaları anıqlanıp, awqamlıq respublikalar Joqarǵı Sudlarınıń huqıqları
keńeytirildi. Ózbekstan SSR Joqarǵı Keńesi prezidiumınıń 1959 - jıl 23 - marttaǵı
pármanı menen Ózbekstan SSR Ádillik Ministrligi saplastırılıp hám onıń sudlar ústinen
baqlaw júrgiziw, sud uyımların basqarıw hám de basqa wazıypaları Ózbekstan SSR
Joqarǵı Sudına berildi. Sol jıldıń ózinde Ózbekstan SSR Joqarǵı Keńesi tárepinen hám
jańa kodeksler Jınayat Processuallıq Kodeksi hám de Ózbekstan SSR sud sisteması
tuwralı da nızam qabıl etildi. Bul nızamlar 1960 - jıldıń 1 - yanvarında kúshke kirdi.
Puxaralıq Processuallıq Jınayat kodeksi 1963 - jılı qabıl etilgen 1964 - jıldıń 1 -
yanvarında kúshke kirdi. 1965 - jılı Ózbekstan SSR Joqarǵı Sudınıń belgilengen
apparatları qayta dúzildi.
Ózbekstan SSR Joqarǵı Keńesi prezidiumınıń 1970 - jılı oktyabrdegi pármanı
menen Ózbekstan Respublikasında Ádillik Ministrligi qayta shólkemlestirildi.
Joqarıdaǵı qabıl etilgen nızam boyınsha sol waqıttan baslap Ózbekstan Ádillik
ministrligine sudlarǵa basshılıq etiwdi Ózbekstan Joqarǵı Sudınan jáne qaytarılıp alıp
berildi.
1981 - jılı Ózbekstan Respublikası Joqarǵı Keńesi tárepinen Ózbekstan SSR (Sud
sisteması tuwralı) nızamı jańa redaksiyalanıp qabıl etildi. Nızam Ózbekstan SSR
Joqarǵı Sud uyımı ekenligi hám de Ózbekstan SSR Sudı plenumı sudlar ústinen baqlaw
alıp barıw júrgiziletuǵını kórsetilgen.
Ózbekstan Respublikası Joqarǵı Keńesi tárepinen Joqarǵı Sudtıń baslıǵı,
baslıǵınıń orınbasarları, Joqarǵı Sudtıń aǵzaları, xalıq keńesgóyleri tártibinde 5 jıl
múddetke saylandı.
Birinshi ret respublika sud-medicinaliq ekspertiza byurosı 1956-jıl aqırında
shólkemlestirildi, byuro baslıǵı wazıypasına A.I.Volegov tayınlanǵan. Ol usı
lawazımda 6 ay islegen. Organ dáslep respublika emlewxanası imaratındaǵı 2 xanada
jaylasqan, meyit ekspertizaları bolsa emlewxana morgında ótkerilgen.
1956-jıl dekabrinde byuro baslıǵınıń buyrıǵına muwapıq on bir rayonda sud-
medicinalıq ekspertiza bólmeleri ashılıp, orınlardaǵı vrachlarǵa jergiliklik tiykarda sud-
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-10
258
medicinalıq ekspert wazıypaları júklengen. Usı vrachlar buǵan shekem de sud-
medicinalıq ekspertizaların ótkeriwge tartılǵan. 1957- jılı byuro baslıǵı lawazımına
P.S.Suyunov tayınlanǵan hám ol 1986-jılǵa shekem organǵa basshılıq qılǵan.
P.S.Suyunov Qaraqalpaqstanda sud-medicinalıq ekspertiza xizmetiniń jetilisiwi hám
rawajlanıwına úlken úles qosqan. Sonday-aq, byuro strukturaları ushın 1965 – 1972-
jıllar dawamında imaratlar qurılıp, xızmet ushın tájriybeli qániygeler tayarlanǵan.
Laboratoriya tekseriwlerin engiziw hám olardiń kólemin keńeytiriwge itibar berilgen.
Maselen, organ quramında 1970-jılı sud-gistologiyalıq, 1971- jılı sud-ximya, 1976-jılı
sud-biologiyaliq, 1986-jılı fizika-texnika bólimleri shólkemlestirildi. P. S. Suyunovtiń
xızmetlerin inabatqa alǵan halda Qaraqalpaqstan Respublikası sud-medicinalıq
ekspertiza byurosına onıń ati berilgen. Keyingi dawirde organǵa J. S. Abdiramanov
(1986 – 2004-jılları), E.A.Esimbetov (2004 – 2008-jılları) basshılıq qılǵan. 2008-jildan
byuro baslıǵı lawazımında B.M.Daljanov xızmet qıldı. 2010-jılı byuro ushın respublika
balalar juǵımlı kesellikler emlewxanası jaylasqan arnawlı bir qabatlı imaratlar átirap-
dógeregi menen ajıratılǵan. Usı imaratlar kapital remontlanǵannan soń 2011-jılı organ
strukturaları usı imaratlarǵa kóship ótken. Házirde Qaraqalpaqstan sud-medicinaliq
ekspertiza xızmeti byuro hám onıń 6 rayon hám 4 rayonlar aralıq bólimlerinen
quralǵan[5:41-42].
1960-jılı 4-iyulde Resprokurordıń baqlaw tártibindegi protesti tiykarında
QQASSRR Joqarǵı sudı Aqbulatov Qazı, Tlepov Iman, Orazımbetov Ishimbet,
Aytmuratov Berdibay hám Aymurzaev Xudaybergenlerdi atıw tuwralı Ózbekstan SSR
NKVD janındaǵı «Úshlik»tiń qararın tiykarsız dep tawıp, olardı ayıpsız dep tawıp
aqladı. Xalqına xızmeti menen tanılǵan, nızamshılıqtı tiklewde belsendilik etken xalıq
sudyası, Bas sud aǵzası Aqbulatov Qazı hám basqalardıń da atı qayta tiklendi hám
birotala aqlandı.
Adamlardıń júreklerinde awır iz qaldırǵan qızıl imperiya ústemlik etken jıllarda
insan huqıqın qorǵawshı xalıq sudyaları da repressiyaǵa ushırap, awır jazalarǵa
duwshar boldı.
Bul háreketleri ushın olar 1951-jılı nızamsız jınayıy juwapkershiligine tartılǵan,
óytkeni tergew uyımlarında 1951-jılı antisovetlik xızmeti ushın jınayıy
juwapkershilikke tartıwǵa hesh qanday tiykar joq edi.
1989-jılı 11-mayda Ózbekstan prokurorı “SSSR prokuraturası haqqında”ǵı SSSR
Nızamınıń 35-statiyasıń basshılıqqa ala otırıp Ózbekstan SSR Joqarǵı Sudınıń jınayıy
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-10
259
isler boyınsha Sud Kollegiyasınıń 1957-jıl 19-sentyabrdegi Dilimov, Babaev, Tadjiev,
Insanbaev, Isabaev, Nurjanov, Raxmatullaev, Qulbaev, Ratov, Daumov, Qalenov,
Kiyikbaev, Yakubovlar boyınsha uyǵarıwdı ózgertiwińizdi hám yusticiya jınayat
quramınıń bolmawına baylanıslı qısqartıw tuwralı protesti boyınsha Ózbekstan Joqarǵı
Sudı Prezidiumınıń 1989-jıl 20-mayda Malikovtıń basqarıwında, Romanovtıń
qatnasıwında qarap shıǵadı. Bul is boyınsha 20 gúwadan soraw alınadı.
Ózbekstan SSR Joqarǵı Sudı Prezidiumı bul dábdebeli «jınayatlı is» boyınsha
“Ózbekstan SSR Joqarǵı Sudınıń jınayatlı isler boyınsha sud Kollegiyasınıń 13 adam
jónindegi 1957-jıl 19-sentyabrdegi uyǵarıwı ózgertilsin hám jınayat quramınıń
bolmawına baylanıslı is qısqartılsın” degen qarar qabıl etedi.
1949-jıl 12-noyabrde 141-sanlı Vapaevtıń jınayat isi SSSR MQM janındaǵı
“Ayrıqsha májilis”inde qaralıp musılman ruwxanıy antisovetlik kóterilisshiler
qatarında ayıplanıp múddeti kórsetilmey Qazaqstan SSR Qostanay oblastına súrgin
etiledi. 1989-jıl 10-iyulda Ózbekstan SSR prokurorınıń orınbasarı D.L.Usatovtıń
tastıyıqlawında Vapaev Urun tuwralı SSSR MQM janındaǵı “Úshlik”tiń qararı biykar
etilip, ol aqlanadı[3:232].
1955-jıl 18-mayda Tashkent qalasında Ózbekstan SSR Joqarǵı sudınıń
Prezidiumında U. Ibragimovtıń basqarıwında PІrezidium aǵzaları Birkin, Gareev,
Alyjanovlardan ibarat quramda Ózbekstan SSR prokurorınıń orınbasarı Kopeykanıń
qatnasıwında sudlanǵan Turshumbetov Purxannıń jınayatlı isi ústinen shıǵarılǵan
QQASSR Joqarǵı sudınıń húkimi hám Ózbekstan SSR Joqarǵı sudınıń jınıyat isleri
boyınsha kollegiyasınıń uyǵarıwı ústinen Ózbekstan SSR prokurorı keltirgen protesti
korildi.
Ózbekstan SSR prokurorı keltirilgen protesinde sudlanǵan Turshumbetovke sud
tárepinen tayınlanǵan jazanı qısqa bayan etip oǵan on jıl miynet dúzetiw lagerinde
qamaq jazasın belgilewdi soraydı.
1989-jıl 24-apreldegi Ózbekstan Respublikası prokurorınıń birinshi orınbasarı
ádillik aǵa keńesshisi R.Raxmanovtıń SSSR Joqarǵı Sovetiniń “SSSR prokurorı
tuwralı” nızamınıń 35-statyasın basshılıqqa alıp Turshumbetov Purxan tuwralı
QQASSR Joqarǵı sudınıń jınayatlı isler boyınsha Sud kollegiyasınıń 1955-jıl 29-
avgusttaǵı húkimin onıń háreketinde jınayat quramı bolmaǵanı ushın isti óndiristen
qısqartıwdı soraǵan qarsılıǵın qarap Ózbekstan SSR Joqarǵı Sudınıń jınayatlı isler
boyınsha sud kollegiyası óz uyǵarıwında Turshumbetov Purxandı ayıpsız dep aqladı.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-10
260
Sonday-aq Turshumbetov Purxan menen bir qatarda Ózbekstan SSR -JKniń 66-
statya sı 1-bánti menen ayıplanıp Qaraqalpaqstan ASSR Joqarǵı sudınıń jınayatlı isler
boyınsha Sud kollegiyası 1952-jıl 18-dekabrde Pirjanov Saxi axundı 8 jıl qamaq hám 3
jıl siyasiy huqıqınan ayırıw jazasına húkim etedi. Pirjanov Saxi axun 1898-jıl
Taxtakópir rayonı 4-awılında tuwılǵan, milleti qazaq, burın sudlanbaǵan, sosiallıq
shıǵısı ruuxanıy-axun, qamaqqa alǵanǵa shekem diniy xızmet atqarǵan, Qaraózek
rayonı 6-awıl keńesi aymaǵında jasaǵan[4:232].
Urıstan keyingi jillarida totalitar dúzimniń aqibetlerin jáne diniy ulamalar zardabin
tarttı. Huqıqtı qorǵaw organları oraydıń tapsırması menen 80 jillarda da “Paxta isi” dep
atalǵan ayıpsız jazalawlarǵa aralastı. Ǵárezsizlikke eriskennen keyin repressiya
qurbanları aqlandı.
Joqarǵı Sud Prezidiumınıń jumısında stalinlik dáwirde jınayatlı juwapkershilikke
tartılıp, erkinen ayırılǵan 2536 (1306 is) adamnıń 923 iniń isi óndiristen qısqartılǵan,
onnan tısqarı 122 adam qamaqtan azat etilgen. Qamaqta múddetin ótep atırǵan 623
adamnıń sudlanǵanlıǵın alıp taslaw haqqında Ózbekstan SSR Oraylıq Atqarıw
Komitetine ótinish etiw máselesin qoyǵan.
Oraydıń tártibi hám tapsırması menen dizimge alıw arqalı ayıbın járiyalamay
jazalaw biziń respublikamızda da orın alǵanı málim. Mısalı, 1937-jıldıń úshinshi
toqsanında QQASSR NKVD tárepinen: respublikamızdan el basqarǵan 100 den aslam
azamatlar qamaqqa alınıw ushın dizimge alınıp, qamalǵannan keyin tiykarsız ayıp
járiyalap atılıp ketkenligiń arxiv derekleride tastıyıqlaydı.
QQASSR Joqarǵı sud hám Ishki isler xalıq komissarlıǵı is háreketleri ústinen
Respublika prokurorınıń jeterli dárejede baqlaw alıp barmaǵanlıǵınan insan huqıqına
biyparwalıq penen qaraw hám qamaqtaǵılarǵa shın mánisinde dálilsiz awır jazalar
qollanıw 30-40-j’llar hám 50-jıllarda da dawam etkenin kóremiz.
KPSS Oraylıq Komiteti Siyasiy byurosı komissiyasınıń anıqlaǵanınday, bul
jazalaw uyımlardıń alıp barǵan prosesslerdiń hámmesi zulımlılıqtıń hám nızamlılıqtı
buzıwdıń nátiyjesi bolıp tabıladı[6:56].
Joqarıdaǵılardan kelip shıǵıp juwmaq retinde aytatuǵın bolsaq, Sovet húkimeti
qataǵan siyasatınıń sonday bir qıyın dáwirinde elimizde xizmet etken huqıqtı qorǵaw
xizmetkerleriniń ómiri hám xizmetin úyreniw d’awir talaplarinan biri. Repressiya
qurbanlarin, soniń ishinde ekinshi jer júzilik urıs hám onnan keyingi jıllarda Sovet
hákimiyatınıń repressiya siyasati nátiyjesinde jaziqsiz jazalanǵan jerleslerimizdin
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-10
261
atların aniqlastırıw hám olardı aqlaw dáwir talabı esaplanadi. Gárezsizligimizdi qolǵa
kirgizgennen keyin tariyxımızdi úyreniw hám oǵan haqıqıy baha beriw imkaniyatı
payda boldi. Repressiyaǵa ushıraǵan jerleslerimiz ómiri hám olardıń keyingi ayanıshlı
taǵdiri tariyxımızda tereń izertlewdi talap etetuǵin áhmiyetli temalardan biri bolıp
tabıladi.
Sudyalardıń iskerligi eń awır, eń juwapkerli dáwirge dus kelip, ayrım basshılardıń
ómirine qáwip tuwıp turǵan kúnlerge tuwri keledi. Sonlıqtanda bul baǵdardaǵı alıp
barılıp atırǵan islerge dıqqattı kúsheyttirip, bunday insanlardıń xalqımız aldıńdaǵı
umıtılmas miynetleri tuwralı hár tárepleme ilimiy izertlew jumısların keńirek alıp
barıwlarımız kerek boladı. Sonıń menen birge tarıyxıy insanlardıń atların máńgilestiriw
maqsetinde qala hám rayonlarda, mekteplerde, olardıń atın úgit-násiyatlap barsaq, ósip
kiyatırǵan keleshek áwladlardı ata-babalarımızdıń mártlik ruwxında tárbiyalawda
úlken maqsetke erisemiz.
PAYDALANILǴAN ÁDEBIYATLAR:
1.
. Elektron resurs, qaralǵan waqtı: 20.10.2023.
21:50
2.
Абдимуратов Т. “Репрессияға ушыраған уламалар” . Нөкис: 1992.
3.
Бабашев Ш. Дөҳмет дегиши. Нөкис: “Қарақалпақстан”, 2009. – 348 б.
4.
Бабашев Ш. Репрессии. Депортация. Преступления против
человечества. Нукус: “Қарақалпақстан”, 2014. - С. 400
5.
Ғиёсов З. Ўзбекистанда суд-тиббий экспертиза хизматининг
шаклланиш тарихи, ҳолати ва ривожланиш йуналишлари. Тошкент:
“Академнашр”, 2016. – 104 б.
6.
Хожаниязов Ғ, Юсупов О. Қарақалпақстандағы мухаддес орынлар.
Нөкис. “Полиграфист” 1994. – 87 б.
7.
Хўжамурадов С, Собиров А. Қилич ва қалқон ораси. Урганч:
“Хоразм”, 2009.
