XXI ASRDA INNOVATSION
TEXNOLOGIYALAR, FAN VA TA'LIM
TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB MUAMMOLAR
Volume 03, Issue 02, 2025
16
XXI ASRDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR, FAN VA TA'LIM TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB MUAMMOLAR
HARAKAT VA MUSIQANING UYG‘UNLIGI ORQALI TA’LIM
JARAYONIDA IJODKORLIKNI SHAKLLANTIRISH
Alayeva Zarnigor Maxmudovna
Buxoro davlat pedagogika instituti Musiqa va tasviriy san’at kafedrasi o’qituvchisi
ANNOTATSIYA
Mazkur maqola ta’lim jarayonida ijodkorlikni shakllantirishning samarali
usullaridan biri sifatida harakat va musiqaning uyg‘unligidan foydalanish masalalariga
bag‘ishlangan. Tadqiqotda musiqiy-harakatli faoliyatning o‘quvchilarning ijodiy
qobiliyatlarini rivojlantirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi tahlil qilinadi. Harakat va
musiqaning integratsiyasi orqali ta’lim ishtirokchilarining estetik didini shakllantirish,
ularning emotsional-intellektual salohiyatini oshirish imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan.
Maqolada muallif ijodkorlikni rivojlantirishda musiqiy kompozitsiyalar, ritmik
mashqlar va jismoniy harakatlarning o‘zaro ta’siridan samarali foydalanish bo‘yicha
amaliy tavsiyalarni ham taqdim etadi. Ushbu yondashuv ta’lim jarayonining nafaqat
samaradorligini oshirish, balki o‘quvchilarning har tomonlama rivojlanishiga
ko‘maklashish imkonini beradi.
Kalit so‘zlar:
ijodkorlik, ta’lim jarayoni, harakat, musiqa, uyg‘unlik, musiqiy-
harakatli faoliyat, estetik did, emotsional-intellektual rivojlanish, ritmik mashqlar,
ijodiy qobiliyatlar.
Hozirgi zamon ta’lim jarayonida ijodkorlikni rivojlantirish masalasi tobora
dolzarb bo‘lib bormoqda. Ta’lim tizimi nafaqat bilim va ko‘nikmalarni berish, balki
o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga, yangi g‘oyalarni yaratishga va o‘zini erkin ifoda
qilishga o‘rgatishni ham maqsad qilib qo‘yadi. Bunda san’atning turli tarmoqlari,
jumladan, musiqa va harakat kabi faoliyatlar alohida o‘rin tutadi. Chunki musiqa va
harakat o‘quvchilarni nafaqat hissiy jihatdan boyitadi, balki ularning ijodiy salohiyatini
rivojlantirishda ham samarali vosita hisoblanadi.
Musiqa o‘z mohiyatiga ko‘ra insonning ichki olami, hissiyotlari va obrazli
tafakkuriga ta’sir qiladi. Uning ohanglari va ritmik tuzilishi har qanday faoliyatni yangi
bosqichga olib chiqish, ularni yanada mazmunli va qiziqarli qilish imkoniyatini beradi.
Shu bilan birga, harakatlar musiqaning mazmuni bilan uyg‘unlashganda, ta’lim
jarayonida estetik did, o‘ziga bo‘lgan ishonch va ijodkorlik kabi qobiliyatlar
shakllanadi.
Hozirgi pedagogik tadqiqotlar musiqaning o‘quvchilarni rivojlantirishdagi
o‘rnini ilmiy jihatdan asoslab bermoqda. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, musiqa va
harakatning integratsiyasi bolalarda emotsional-intellektual rivojlanish, ijodiy
XXI ASRDA INNOVATSION
TEXNOLOGIYALAR, FAN VA TA'LIM
TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB MUAMMOLAR
Volume 03, Issue 02, 2025
17
XXI ASRDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR, FAN VA TA'LIM TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB MUAMMOLAR
qobiliyatlarni shakllantirish va muloqot ko‘nikmalarini yaxshilashga yordam beradi.
Ayniqsa, musiqa o‘quvchilarni ta’lim jarayoniga faolroq jalb qilishda samarali usuldir.
Musiqa va harakatni birlashtirish orqali ta’lim mazmunini boyitish nafaqat
o‘quvchilarning bilim olish jarayonini yaxshilaydi, balki ularning ijodkorligini
oshirishga ham xizmat qiladi.
Mazkur maqola musiqaning ta’lim jarayonidagi ijodiy imkoniyatlarini
o‘rganishga qaratilgan. Unda musiqiy faoliyatning o‘quvchilarning ijodkorligini
shakllantirishga bo‘lgan ta’siri, musiqaning ta’lim jarayonida qo‘llanilishi va uning
amaliy usullari haqida so‘z yuritiladi. Maqsad – musiqaning o‘quv jarayonidagi
imkoniyatlarini yanada samarali foydalanish orqali ijodiy rivojlanish uchun yangi
imkoniyatlar yaratishdan iborat.
Harakat va musiqaning uyg‘unligi
— bu musiqaning ritmi, ohangi va
mazmuni bilan mos keluvchi harakatlarni birlashtirish orqali ijodiy va hissiy
jarayonlarni rivojlantirishga asoslangan usuldir. Bu yondashuvda harakat (masalan,
jismoniy mashqlar, raqs, gestlar) musiqaning ichki tuzilishi bilan uyg‘unlashib, har ikki
elementning bir-birini to‘ldirishiga xizmat qiladi.
Harakat va musiqaning uyg‘unligi qanday amalga oshiriladi?
1.
Ritmga mos harakatlar
– Musiqa ritmiga mos ravishda tananing turli
qismlarini harakatlantirish (masalan, qo‘l qimirlatish, sakrash, yurish).
2.
Musiqiy obrazlarni harakat orqali ifodalash
– Musiqaning mazmuniga
mos obrazlarni harakatlar orqali tasvirlash (masalan, qushning uchishini, suvning
oqimini ko‘rsatish).
3.
Plastik harakatlar
– Musiqaning ohangini tana harakatlari bilan
uyg‘unlashtirish (masalan, raqslarda).
Harakat va musiqaning uyg‘unligi nimaga xizmat qiladi?
•
Ijodiy rivojlanish:
O‘quvchilar va ishtirokchilar musiqiy va harakatli
obrazlarni yaratish orqali ijodkorlik qobiliyatlarini rivojlantiradi.
•
Hissiy rivojlanish:
Musiqa va harakatning birligi emotsiyalarni
chuqurroq ifodalash imkonini beradi, bu esa o‘quvchilarning hissiy-intellektual
rivojlanishiga yordam beradi.
•
Estetik didni shakllantirish:
Musiqa va harakat uyg‘unligi orqali
go‘zallikni tushunish va qabul qilish qobiliyatini rivojlantirish mumkin.
•
Jismoniy faollik:
Harakat musiqiy uyg‘unlikda bo‘lganda, u tananing
moslashuvchanligi, muvofiqligi va umumiy jismoniy salomatlikni yaxshilashga xizmat
qiladi.
Ta’limda harakat va musiqaning uyg‘unligi
XXI ASRDA INNOVATSION
TEXNOLOGIYALAR, FAN VA TA'LIM
TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB MUAMMOLAR
Volume 03, Issue 02, 2025
18
XXI ASRDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR, FAN VA TA'LIM TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB MUAMMOLAR
Ta’lim jarayonida bu usul o‘quvchilarning bilim olish faoliyatiga hissiy va ijodiy
unsurlarni qo‘shadi. Bu:
•
Darslarni qiziqarli va samarali qiladi.
•
O‘quvchilarning ko‘p sezgilarini faollashtirib, o‘quv jarayoniga
chuqurroq jalb etadi.
•
O‘zini ifodalash va erkin fikrlash qobiliyatlarini oshiradi.
Shunday qilib,
harakat va musiqaning uyg‘unligi
nafaqat didaktik vosita, balki
ijodkorlik, hissiy rivojlanish va estetik ta’lim uchun samarali yondashuv hisoblanadi.
Harakat va musiqaning uyg‘unligi ta’lim jarayonida nafaqat didaktik
maqsadlarni amalga oshirishga, balki o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantirishga ham xizmat qiladi. Ushbu yondashuv ta’lim jarayonida turli yoshdagi
o‘quvchilarning ehtiyojlariga moslashuvchan bo‘lib, ularda estetik hissiyotlarni,
musiqiy eshituvni va harakatlarning plastikligini rivojlantirish imkonini beradi.
Tadqiqot
natijalari
shuni
ko‘rsatadiki,
musiqiy-harakatli
mashg‘ulotlar
o‘quvchilarning ijodiy tafakkurini va hissiy qabul qilish darajasini oshirishda samarali
vosita hisoblanadi.
Musiqa va harakatning uyg‘unligi o‘quvchilarda ritmik qobiliyatlarni
rivojlantirish orqali ularda ijodkorlikni shakllantirishga xizmat qiladi. Musiqa orqali
harakatlarni boshqarish, yangi obrazlar yaratish, harakatlar orqali musiqiy tuyg‘ularni
ifodalash o‘quvchilarda ijodiy tafakkur va emotsional sezgirlikni rivojlantiradi.
Misol uchun, bolalar bog‘chasi va boshlang‘ich sinflarda musiqaga mos holda
bajariladigan oddiy harakatlar (masalan, qo‘llarni silkitish, aylanish, sakrash) bolalarda
ritmik sezgirlikni oshiradi. Ushbu jarayonni murakkablashtirib, harakatlarga obrazli
elementlar qo‘shilganda (masalan, qushcha uchayotgani yoki baliq suzayotgani),
bolalarda musiqiy-mavzuli tafakkur rivojlanadi.
Ijodiy qobiliyatlarni shakllantirishda musiqiy-harakatli mashqlar
Ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirishda musiqiy-harakatli mashqlar alohida o‘rin
tutadi. Bu mashqlar quyidagi shakllarda amalga oshirilishi mumkin:
1.
Ritmik mashqlar – o‘quvchilar musiqa bilan mos ravishda harakatlarni
takrorlaydi. Bu nafaqat jismoniy faollikni, balki musiqiy sezgirlikni ham oshiradi.
2.
Imitatsion mashqlar – bolalar musiqaga mos ravishda turli obrazlarni
tasvirlaydi (masalan, hayvonlarning harakatlarini ko‘rsatish).
3.
Kompozitsion mashqlar – o‘quvchilarga musiqaga mos ravishda o‘z
harakatlarini yaratish vazifasi beriladi, bu esa ijodiy qobiliyatlarni rivojlantiradi.
Musiqa va harakat uyg‘unligining psixologik va pedagogik foydasi
Musiqa va harakatning uyg‘unligi o‘quvchilarning quyidagi jihatlarini
rivojlantirishda katta ahamiyatga ega:
XXI ASRDA INNOVATSION
TEXNOLOGIYALAR, FAN VA TA'LIM
TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB MUAMMOLAR
Volume 03, Issue 02, 2025
19
XXI ASRDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR, FAN VA TA'LIM TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB MUAMMOLAR
•
Hissiy-intellektual rivojlanish – musiqaga mos ravishda bajariladigan
harakatlar bolalarning emotsional barqarorligini ta’minlab, ijodiy salohiyatlarini
rag‘batlantiradi.
•
O‘ziga bo‘lgan ishonchni oshirish – jamoaviy harakatlar orqali
o‘quvchilar o‘ziga nisbatan ishonch hosil qiladi va bu ularning ijtimoiylashuv
darajasini oshiradi.
•
Estetik didni rivojlantirish – musiqaning go‘zalligi va harakatlarning
nafisligi birlashib, o‘quvchilarning estetik qabul qilish qobiliyatini rivojlantiradi.
O‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish uchun quyidagi amaliy
yondashuvlarni qo‘llash tavsiya etiladi:
1.
Harakat va musiqaning uyg‘unligini ta’minlovchi maxsus darslar tashkil
etish.
2.
Har bir darsda musiqiy ritmga mos harakatlar orqali mavzuni
mustahkamlash.
3.
O‘quvchilarga mustaqil ravishda musiqaga mos harakatlar yaratish
vazifalarini berish.
4.
Musiqa va harakatni boshqa fanlar bilan integratsiya qilish (masalan,
adabiyot yoki tarix darslarida musiqiy tasviriy harakatlarni qo‘llash).
Shunday qilib, harakat va musiqaning uyg‘unligi ta’lim jarayonini qiziqarli va samarali
qilishi bilan birga, o‘quvchilarda ijodkorlik va hissiy rivojlanishni shakllantirishga
xizmat qiladi. Ushbu yondashuv nafaqat estetik, balki pedagogik maqsadlarga
erishishda ham muhim vosita hisoblanadi.
Ta’lim jarayonida musiqadan ijodkorlikni shakllantirish vositasi sifatida
foydalanish o‘quvchilarning ko‘p qirrali rivojlanishiga xizmat qiladi. Musiqa nafaqat
estetik va emotsional hissiyotlarni rivojlantiradi, balki ularni har tomonlama ijodiy
shaxs sifatida shakllantiradi. Bu yondashuv ta’limni qiziqarli, samarali va ijodiy qiladi.
Musiqa va harakatning uyg‘unligi ta’lim jarayonida ijodkorlikni rivojlantirishning
samarali vositalaridan biri sifatida katta ahamiyatga ega. Ushbu yondashuv
o‘quvchilarning hissiy-intellektual rivojlanishi, estetik didini shakllantirish, ijodiy
tafakkurini rivojlantirish va muloqot ko‘nikmalarini yaxshilashga xizmat qiladi.
Musiqa orqali hissiy holatlarni boshqarish va harakatlar yordamida musiqiy obrazlarni
ifodalash o‘quvchilarning ijodiy salohiyatini kengaytiradi, bu esa ta’lim jarayonini
yanada qiziqarli va samarali qiladi. Maqolada keltirilgan ilmiy dalillar va amaliy
tavsiyalar musiqiy-harakatli faoliyatning ta’lim jarayonidagi o‘rnini yanada
kuchaytirish imkonini beradi. Musiqaning ritmik va emotsional xususiyatlari
o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi.
XXI ASRDA INNOVATSION
TEXNOLOGIYALAR, FAN VA TA'LIM
TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB MUAMMOLAR
Volume 03, Issue 02, 2025
20
XXI ASRDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR, FAN VA TA'LIM TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB MUAMMOLAR
Xulosa:
Musiqa va harakatni birlashtirish nafaqat o‘quvchilarning ijodkorligini
oshiradi, balki ularning umumiy rivojlanishiga ham ko‘maklashadi.
Kelgusida ta’lim jarayonida musiqiy-harakatli faoliyatni qo‘llashni kengaytirish,
musiqaga asoslangan innovatsion metodlarni joriy etish orqali ta’limning sifatini
oshirish maqsadga muvofiqdir. Ushbu yondashuv o‘quvchilarning nafaqat ta’lim
jarayonidagi muvaffaqiyatiga, balki ularning shaxs sifatida har tomonlama
rivojlanishiga ham xizmat qiladi. Shunday qilib, musiqa va harakat uyg‘unligidan
ta’lim jarayonida foydalanish pedagogik amaliyotda yangi imkoniyatlar yaratib, ijodiy
shaxslarni shakllantirish uchun muhim vosita hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Алаева, Зарнигор Махмудовна. "Педагогика как наука и искусство
воспитания."
Вестник науки и образования
21-2 (99) (2020): 78-81.
2.
Alayeva, Zarnigor. "Pedagogik mahorat: Pedagogik mahorat."
Buxoro davlat
pedagogika instituti jurnali
1.1 (2021).
3.
Алаева, Зарнигор Махмудовна. "Роль национальных инструментов в
музыкальном образовании начальных классов."
Проблемы науки
66 (2021).
4.
Alayeva, Zarnigor Maxmudovna, and Sadoqat Ruslanovna Shamsiyeva.
"Qo’shiq tushunchasi va uning inson hayotida tutgan o’rni hamda xonandalik
ijrochiligi tarixi."
Scientific progress
1.5 (2021): 336-342.
5.
Аллаева, Зарнигор Махмудовна. "Эстетическое воспитание
дошкольников с помощью песен и танцев."
Наука, техника и образование
2-1
(77) (2021): 69-72.
6.
Алаева, Зарнигор Махмудовна. "Интерпретация методов музыкального
воспитания и образования дошкольника."
Science and Education
3.4 (2022): 1253-
1258.
7.
Алаева, Зарнигор Махмудовна. "Регулирование и интерактивное
планирование музыкального воспитания и образования для начальных
классов."
Science and Education
3.4 (2022): 1259-1264.
8.
Алаева, Зарнигор Махмудовна. "Дискретность ритмических движений.
Ритмика в начальной школе хореография."
Science and Education
3.4 (2022):
1233-1238.
9.
Алаева, Зарнигор Махмудовна. "Методические рекомендации по
развитию ритмических навыков младших школьников."
Science
and
Education
3.4 (2022): 1246-1252.
XXI ASRDA INNOVATSION
TEXNOLOGIYALAR, FAN VA TA'LIM
TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB MUAMMOLAR
Volume 03, Issue 02, 2025
21
XXI ASRDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR, FAN VA TA'LIM TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB MUAMMOLAR
10.
Алаева, Зарнигор Махмудовна. "Шаг с подскоком в детском
хореографии. Методические трудности педагога хореографа при выполнении
шага с подскоком."
Science and Education
3.4 (2022): 1239-1245.
11.
Алаева, З. М. "Использование Арт-Педагогических Технологий В
Развитии Музыкальных Способностей Студентов."
Central Asian Journal of Arts
and Design
3.1 (2022): 6-9.
12.
Alayeva, Zarnigor Maxmudovna. "TALABALARNI MILLIY BADIIY
AN’ANALAR VOSITASIDA G’OYAVIY TARBIYALASH TIZIMI."
ZAMONAVIY
FAN, TA’LIM VA ISHLAB CHIQARISH MUAMMOLARINING INNOVATSION
YECHIMLARI
5 (2023): 12-15.
13.
Alayeva, Zarnigor Maxmudovna, and Malohat Hasan qizi Junaydova. "The
System of Ideological Education of Students through National Traditions."
Nexus:
Journal of Advances Studies of Engineering Science
2 (2023): 54-58.
14. Maxmudovna, Alayeva Zarnigor. "The System of Ideological Education of
Students through National Traditions."
European Journal of Innovation in Nonformal
Education
3.2 (2023): 47-51.
15. Maxmudovna, Alayeva Zarnigor. "BADIIY TO’GARAKLARDA
TALABALARNI G’OYAVIY-ESTETIK TARBIYALASHNING PEDAGOGIK-
PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI."
Journal of Innovation, Creativity and
Art
(2023): 108-112.
16.
Maxmudovna, Alayeva Zarnigоr. "THE ROLE OF MUSIC EDUCATION
IN THE DEVELOPMENT OF PERSONAL DEVELOPMENT."
Journal of
Innovation, Creativity and Art
(2023): 85-88.
17. Makhmudovna, Alayeva Zarnigor. "THE SINGING TECHNIQUE OF A
VARIETY SINGER."
Multidisciplinary Journal of Science and Technology
4.4
(2024): 178-182.
18. Алаева, Зарнигор Махмудовна. "ЭСТРАДА И НАЦИОНАЛЬНАЯ
ЭСТРАДА В УЗБЕКИСТАНЕ ФОРМИРОВАНИЕ."
International conference
on multidisciplinary science
. Vol. 2. No. 3. 2024.
APA
