ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-3
119
HUDUDNING DRAYVER TARMOQLARINI YASHIL IQTISODIYOT
TAMOYILLARI ASOSIDA RIVOJLANTIRISH – DAVR TALABI
Erdanayev Bunyod Abdumalikovich
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti iqtisodiyot kafedrasi o‘qituvchisi
Anotatsiya:
Ushbu maqolada hududning drayver tarmoqlarini yashil iqtisodiyot
tamoyillari asosida rivojlantirish strategiyalarini takomillashtirish yo’llari tahlil qilinadi.
Tadqiqot ekologik barqarorlik, iqtisodiy samaradorlik va ijtimoiy rivojlanish o’rtasidagi
muvozanatni ta'minlaydi.
Kalit so’zlar:
Yashil iqtisodiyot, drayver tarmoqlari, hududiy rivojlanish,
barqarorlik, ekologik samaradorlik, strategiyalar, iqtisodiy o’sish, ijtimoiy muvozanat,
innovatsiyalar.
Аннотация:
В данной статье анализируются пути совершенствования
стратегий развития драйверных отраслей региона на основе принципов зеленой
экономики. Исследование направлено на обеспечение баланса между
экологической устойчивостью, экономической эффективностью и социальным
развитием.
Ключевые слова:
Зеленая экономика, драйверные отрасли, региональное
развитие, устойчивость, экологическая эффективность, стратегии, экономический
рост, социальное равновесие, инновации.
Abstract:
This article analyzes ways to enhance development strategies for driver
sectors in regions based on green economy principles. The research aims to balance
ecological sustainability, economic efficiency, and social development for a holistic
approach to regional growth.
Keywords:
Green economy, driver sectors, regional development, sustainability,
ecological efficiency, strategies, economic growth, social balance, innovations.
Kirish
. Hududning drayver tarmoqlarini yashil iqtisodiyot tamoyillari asosida
rivojlantirish strategiyalarini takomillashtirish – zamonaviy iqtisodiy va ekologik
sharoitlarda juda dolzarb hisoblanadi. Yashil iqtisodiyot tamoyillari tabiiy resurslarni
muhofaza qilish, energiya samaradorligini oshirish va ijtimoiy barqarorlikni ta'minlashga
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-3
120
qaratilgan yondashuvdir. Hozirgi kunda global iqlim o’zgarishi, atrof-muhitning
ifloslanishi va resurslarning cheklanishi kabi masalalar jahon miqyosida dolzarb
muammolar sifatida ajralib turadi.
Hududiy rivojlanish, o’z navbatida, iqtisodiy o’sish, ijtimoiy barqarorlik va ekologik
muhofazani birlashtiradigan kompleks jarayon hisoblanadi. Drayver tarmoqlari – bu
iqtisodiy o’sishni tezlashtiruvchi va hududiy rivojlanishga ta'sir ko’rsatuvchi sohalardir.
Ularni yashil iqtisodiyot tamoyillari asosida rivojlantirish, nafaqat iqtisodiy
samaradorlikni oshirish, balki atrof-muhitni muhofaza qilish va ijtimoiy rivojlanishni
ta'minlash uchun ham zarurdir.
Ushbu tadqiqotning ahamiyati, regionlarda yashil iqtisodiyot tamoyillarini tatbiq
etish, drayver tarmoqlarini rivojlantirish va ularning barqarorligini oshirishga
yo’naltirilgan strategiyalarni ishlab chiqishdan iborat. Bu nafaqat mahalliy iqtisodiyotni
mustahkamlashga, balki global miqyosda barqaror rivojlanishga hissa qo’shishga ham
imkon beradi. Shunday qilib, tanlangan mavzu iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy jihatdan
muhim axborot va strategiyalarni taqdim etishi bilan birga, hududiy rivojlanishni yangi
bosqichga olib chiqishga xizmat qiladi.
Asosiy qism.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida yashil iqtisodiyotning amaliy vazifalari
maxsus, keng qamrovli va teran tadqiqotlar bilan shug‘ullanadigan, tabiatdan oqilona
foydalanishning nazariy asoslarini ishlab chiqadigan
“Yashil iqtisodiyot” fani shakllandi. Ushbu atama ilk bor adabiyotlarda 1989-yilda
Buyuk Britaniya hukumati uchun yetakchi qitisodchilar tomonidan “Yashil iqtisodiyot”
ni rivojlantirish rejasi deb nomlangan hisobotda foydalanilgan
1
.
Yashil iqtisod atrof-muhitni himoya qilish targ‘ibotchilari va yashil siyosatchilardan
ularning ehtiyoji tufayli paydo bo‘ldi. U pastdan yuqoriga va mavhum nazariyalardan
ko‘ra amalda barqaror iqtisodiyotni qurayotganlardan o‘sdi. Iqtisodiy o‘sish bilan bog‘liq
aniq muammolar olimlar tomonidan e’tibordan chetda qolmadi: ba’zi iqtisodchilar ularni
payqashdi va keyin bu tashvishlarni o‘z intizomiga kiritishga harakat qilishdi.
Bu atrof-muhit iqtisodiyotining rivojlanishiga, shuningdek, tabiiy resurslar asrab
avaylash yashil iqtisodiyotni o‘rganishga olib keldi. Atrof-muhit bo‘yicha iqtisodchilar
ushbu salbiy ta’sirlarni intizomga qaytarishni xohlashdi. Biroq, ular hali ham bu mavzuga
ilmiy va o‘lchovga asoslangan tarzda yondashdilar, masalan, odamlarning tabiatni
1
Blueprint for a Green Economy: David Pearce, Anil Markandya and Edward B. Barbier. Earthscan, London, Great Britain,
1989. 192 pp.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-3
121
ifloslanishi yoki yashash joyining yo‘qolishidan qanchalik tashvishlanayotganini o‘lchash
uchun tabiiy muhitni asrab avaylash va iqtisodiy baholash ham muhim ahamaiyatga ega
ekanligini fanning o‘zi kelajakda isotlab beradi.
Boshqacha qilib aytadigan bo‘lsak, iqtisodning an’anaviy ravishda baholanishi
mumkin bo‘lmagan narsani chetga surib qo‘yishi yoki e’tiborsiz qoldirishi hali ham amal
qilib kelindi, ammo javob hayotning qandaydir tarzda iqtisodiyot e’tiborsiz qoldirgan
jihatlarini baholashga urinish edi.
Yashil iqtisodchilar buni kategoriya xatosi deb hisoblashadi; boshqacha qilib
aytganda, ular hayotning ba’zi jihatlarini shunchaki o‘lchab bo‘lmaydigan ijtimoiy yoki
ma’naviy qiymatga ega ekanligini qabul qilish muhim deb hisoblashadi. Darhaqiqat,
ko‘plab yashil iqtisodchilar hisoblashning o‘zi muammoning bir qismi ekanligini taxmin
qilishgacha borishadi. Bitta misol uchun, har qanday narsani hisoblash uchun biz dunyoni
alohida toifalarga ajratishimiz kerak, masalan, yarim kunlik yoki to‘liq kunlik ishchilar,
erkaklar yoki ayollarning tabiiy muhitga e’tivor darajasini iqtisodiy aholash desak
maqsadga muvofiq o‘lar edi.
Bu iqtisodiyot va jamiyatga yashil yondoshuvning asosi bo‘lgan holizm tamoyiliga
qarshi chiqadi.
Yana bir misol
: O‘lchov jarayonining tabiati bizning tajribamizni chap qo‘l
o‘ng qo‘l qilayotgan zararni ko‘ra olmasligi uchun qismlarga ajratishdir. Garchi bu turdagi
“atrof-muhitni hisobga olish” foydali bo‘lishi mumkin bo‘lsa-da, u miqdorni sifatdan
ustun qo‘yish paradigmasi ichida qoladi. Atrof-muhit iqtisodiyoti iqtisodiy faoliyatning
ijtimoiy va atrof-muhitga ta’sirini kun tartibiga qat’iyroq kiritishda ko‘p yutuqlarga
erishgan bo‘lsa-da, bu muammolarni hal qilishda ierarxik yondashuvni qo‘llashda davom
etmoqda, bu esa yana yashil yondashuvga zid keladi.
Atrof-muhit iqtisodiyotiga oid eng mashhur kitoblardan birining nomi buni aniq
ko‘rsatib turibdi. Bu aniq raqamli yondashuvni talab qiladi, baholash va buxgalteriya
usullarini taklif qiladi. Yashil iqtisodchi uchun bunday umumlashtirilgan “loyiha”
tushunchasi muammoli, chunki ekologiya tabiati mahalliy muhitga moslashishni,
mahalliy sharoitni aks ettiruvchi iqtisodiy muammolarni hal qilishning xilma-xilligini
taklif qiladi. Falsafiy pozitsiyani tushunish haqida gap ketganda, ismda har doim ko‘p
narsa bor. Ekologik iqtisodchilar atrof-muhitni muhokama qilishlari mumkin; yashil
iqtisodchilar sayyora yoki Yer haqida ko‘proq gapirishadi. Bu faqat intellektual yoki
akademik falsafa emas, balki asosli falsafa ekanligidan dalolat beradi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-3
122
“Yashil iqtisodiyot”ni nazariy asoslashdan keyin uning ahamiyatini iqtisodiy
subyektlar o‘rtasida ommalashtirish zarurati paydo bo‘ldi. Ushbu darajada yashil
iqtisodiyotning bosh vazifasi jamiyatda ekologik toza ishlab chiqarishning zarurligi
va ahamiyati to‘g‘risida dunyoqarashni uyg‘otish hisoblanadi.
2
So‘nggi yillarda iqlim o‘zgarishi muammosi olimlar va ekologlarning periferik
tashvishidan global siyosatni ishlab chiqishda markaziy muammoga aylandi.
Iqtisodiyotimizda faoliyat ko‘rsatish usuli bizning omon qolishimizga tahdid soladigan
darajada ifloslanishni keltirib chiqarayotganini anglash birinchi navbatda iqtisodiyotga
yashil yondashuvni rivojlantirishga turtki bo‘ldi. Biz neft zaxiralari kamayib borayotgan
va qolganlari uchun raqobat kuchaygan davrdamiz.
Bu butunlay neftga bog‘liq bo‘lgan iqtisodiyotning kelajagi va cheklangan
resurslarimizdan oqilona foydalanish muhimligini yanada kengroq e’tirof etish borasida
xavotir uyg‘otadi. Bu yashil iqtisodiyotni rivojlantirish uchun yana bir turtki bo‘ldi.
Bundan tashqari, yashil iqtisodchilar raqobatga asoslangan iqtisodiy tizim boylar va
kambag‘allar o‘rtasidagi tengsizlikning global va milliy miqyosda kengayishiga olib
kelishi va bu tengsizlikning muqarrar keskinlik va to‘qnashuvlarga olib kelishidan
xavotirda. Yashil iqtisodiyot bu odamlar va sayyora uchun iqtisodning bardavom o‘sib
boruvchi asosiy eng muhim jihati demakdir.
“Shu bilan birga, iqtisodiyotning energiya samaradorligi yetarli darajada
emasligi, tabiiy resurslardan oqilona foydalana
olmaslik texnologiyalar
yangilanishining sustligi, “yashil” iqtisodiyotni rivojlantirish uchun innovatsion
yechimlarni joriy etishda kichik biznesning faol ishtirok etmayotgani milliy
iqtisodiyotni barqaror rivojlantirishning ustuvor maqsadlariga erishishga to‘sqinlik
qilmoqda”
3
.
Yashil iqtisodiyotni o‘sishi iqtisodiy kelajak bilan hamohanglikda iqtisodiy odamlar
bilan rivoj topadi. Iqtisodiy odam - sog‘lom, harakatchan, mehnatga layoqatli, uning
haqiqiy ijtimoiy, biologik va ekologik holatini ifodalaydi.
Yashil iqtisodiyot kontseptsiyasining o‘zi birinchi marta 1989 yilda “Yashil
iqtisodiyot uchun loyiha” hisobotida paydo bo‘lgan va u Yevropa mamlakatlari iqtisodiy
ahvolini yaxshilash bo‘yicha ekspertlarning fikrmulohazalarida yetakchi o‘rinni
2
A.Vahobov, S.Xajibakirov, Sh.Xo’jayorov “Yashil iqtisodiyot” Darslik. Toshkent. Unversitet. 12-bet
3
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 04.10.2019 yildagi PQ-4477-son 2019-2030-yillar davrida O’zbekiston
Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga o’tish strategiyasini tasdiqlash to’g’risida
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-3
123
egallagan. Keyinchalik tabiiy muhitga g‘amxo‘rlik qilish va jamiyatlarning hayot sifatini
yaxshilash ustuvor vazifa bo‘ldi.
Iqtisodiyotini rivojlantirishda yashil iqtisodiyotdan foydalanish tabiiy resurslardan
iste’mol mahsulotlar ishlab chiqarishda qayta tiklanadigan resurslarga asoslaniladi. Bu
resurslar inson omili yordamida rivojlanadi va batamom yakson bo‘lishi ham mumkin.
Shuningdek, bularga qishloq, o‘rmon, suv va boshqa xo‘jaliklari, issiqlik energetika
manbalarini ham tarmoq sifatida kiritish mumkin, chunki ushbu tarmoqlar
respublikamizning barcha hududlari kesimida rivojlanishga asos bo‘ladi. Bozor
iqtisodiyoti sharoitida yashil iqtisodiyotni rivojlantirishda mamlakatimiz viloyatlarinining
tashqi savdao aylanmasi ham eng muhim omillardan biri sanaladi. Chunki har bir
hududnning ijtimoiy kelib chiqishidan ham uning rivojlanish darajasini bilish mumkin.
Barqaror rivojlanishni ta’minlashdagi iqtisodiy nazorat, resurslaridan oqilona
foydalanish va nazariy bilimlarni mustahkamlab borishni nazarda tutadi. Ijtimoiy dunyo
global miqyosida ijtimoiy barqarorlik va madaniiy hilma-hillikni ta’minlashga erishildi.
Ekologik yaratish esa har turdagi ekologik tizimlarning normal faoliyat yuritishini
taminlashga hizmat qilishi zarur bo‘ladi.
Barqaror rivojlanish maqsadlari dasturi 17 ta global maqsadlarni vazifalarni o‘z
tarkibiga oladi:
4
Ularga quyidagilar kiradi:
1.
qashshoqlikni yo‘qotish;
2.
tugatishni chaqirish;
3.
sog‘lik va farovonlik;
4.
sifatli ta’lim;
5.
jins tengligi;
6.
toza suv va sanitariya;
7.
arzon va toza energiya;
8.
munosib ish o‘rinlari kerak va iqtisody o‘sish;
9.
sanoatlashtirish, innovatsiyalar, infratuzilma;
10.
tengsizlikni kamaytirish;
11.
barqaror shaharlar va qulay yashash joylarini egallash;
12.
masuliyatli istemol va ishlab chiqarish;
13.
iqlim o‘rgarishiga qarshi kurashish
4
A.Vahobov, S.Xajibakirov, Sh.Xo’jayorov “Yashil iqtisodiyot”. Darslik. Toshkent. Universitet
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-3
124
14.
dengiz ekotizimlarini asrash;
15.
turistik ekotizimlarni asrash;
16.
tinchlik, adolat va samarali boshqaruv;
17.
barqaror rivojlanish yo‘lida hamkorlik.
Barqaror rivojlanish maqsadlari dasturining 17 maqasadini O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi ma’lumotlariga tayangan holda
tahlil qilamiz.
Yashil iqtisodiyot rivojlantirishda tabiiy resurslardan samarali foydalanish
jarayonida atrof- muhitni muhofaza qilishning o‘ziga xos xususiyatlari hozirgi zamon
talablariga muvofiq tarkib topgan. U ko‘plab turli elementlardan iborat bo‘lib,
respublikamizning raqamli iqtisodiyoti sharoitida ushbu mexanizm borgan sari
takomillashib bormoqda.
Ushbu elementlarga quyidagilar kiradi:
✓
Yashil moliya,
✓
Xavfsiz energiya ta’minoti,
✓
Aqilli qishloq xo‘jaligi,
✓
Barqaror aqlli transport,
✓
Yashil innovatsiya,
✓
Iqlim o‘zgarishiga qarshi kurash.
Bizga ma’lumki, ushbu bir biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan iqtisodiy
elementlar
atrof- muhitni muhofaza qilishning eng ustuvor yo‘nalishlari sarasiga kiradi.
Chunki tizimli yo‘lga qo‘yilgan sohada rivojlanish barqaror bo‘ladi.
Yashil moliya - bizga ma’lumki moliya o‘zining vazifasida taqsimlash va qayta
taqsimlash funksiyasini bajarsa, yashil iqtisodiyotda ham resusrslarga bo‘lgan ehtiyoj va
moliyaviy mablag‘larni taqsimlash vazifasini oshkoralik asosida bajaradi.
Xavfsiz energiya ta’minoti – bu jarayonda ham tabiiy resurslarni rivojlantirishda
xavfsiz energiya masalasi birinchi o‘rinda turadi. Chunki tiklanadigan energiya
manbaalari xavfsiz holda ortib borishi kerak bo‘ladi. Aqilli qishloq xo‘jaligi - Qishloq
xo‘jaligi sohasida haligacha sobiq tuzum asoratlari saqlanib qolganligi barchamizga sir
emas.
Mavjud muammolarni hal etish uchun iqtisodiy rivojlanish jarayonlariga
iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida kam uglerod sarflagan holda rivojlanish va
resurslarni tejash, samarali va ekologik toza texnologiyalarni joriy etish,
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-3
125
shuningdek, barqaror qishloq xo‘jaligiga yo‘naltirilgan “yashil” iqtisodiyot
tamoyillarini integratsiya qilish orqali tabiiy va energiya resurslaridan foydalanish
usullarini tubdan o‘zgartirish talab etiladi
5
.
Ushbu jarayonlarda yashil iqtisodiyot va ekotizimlar o‘rtasidagi munosabatlarga
e’tibor qaratadi, va shu munosabatlar yig‘indisi tabiiy resurslardan oqilona foydalanish
iqtisodiy mexanizmini operativlashtirish uchun asos yaratadi. Yashil iqtisodiyot
kontseptsiyasining o‘zi birinchi marta 1989-yilda “Yashil iqtisodiyot uchun loyiha”
hisobotida paydo bo‘lgan va u Yevropa mamlakatlari iqtisodiy ahvolini yaxshilash
bo‘yicha ekspertlarning fikr-mulohazalarida etakchi o‘rinni egallagan.
hunday jarayonlarda qishloq xo‘jaligini yangitdan barpo etish, eng so‘ngi
texnologiyalar yordamida isloh qilish kerak bo‘ladi. Mamlakatizmizda esa so‘ngi yillarda
bu borada bir qancha davlat dasturlari ishlab chiqilmoqda.
Barqaror aqlli transport – yashil iqtisodiyotga eng katta xavf solayotgan sohalardan
biri bu albatta avtomobil transportdir. Elektromobillar ishlab chiqarish bunday sohani
yanada rivojlantiradi.
Dunyo bo‘ylab 771 mln.dan oshiq inson toza ichimlik suvidan foydalana olmaydi.
Yana shunday mamlakatlar borki insonlar o‘z daromadining 50%dan oshig‘ini toza
ichimlik suvi uchun sarflashadi. 1 m3 suvning narxi eng qimmat:
— Daniya $9,70;
— Belgiya $7,54;
— Norvegiya $7,09;
— Alyaskada oyiga $95;
— Germaniya $ 6,6;
Arzon: Mamlakatlar.
— Misr (Qohira) $0,05;
— Kuba (Gavana) $0, 04;
— O‘zbekiston $0,4;
— Pokiston (Karachi) $0,04;
— Indoneziya (Jakarta) $0,03;
5
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 04.10.2019-yildagi PQ-4477-son “2019-2030-yillar davrida O’zbekiston
Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga o’tish strategiyasini tasdiqlash to’g’risida”gi Qarori.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-3
126
— Saudiya Arabistoni (Riyod) $0,03.
Qo‘shnimiz Turkmanistonda 2017-yil 01-noyabr kuniga qadar bepul bo‘lgan. 2019-
yilgacha belgilangan limit bepul bo‘ldi. Undan so‘ng axoli uchun $0,14 bo‘ldi.
Qozog‘istonda hududga qarab narxlar o‘zgaradi va axoli uchun o‘rtacha narx $0,18
ni tashkil etadi. Suvga resurs sifatida haq to‘lash ham ijobiy ahamiyatga egadir. Sanoat
korxonalari sarflangan suv miqdoriga O‘zbekiston Respublikasining Vazirligi, suv
xo‘jaliklari tomonidan belgilangan ta’riflarda haq to‘laydilar.
Davlat rahbarinig joriy yil 19 fevral kuni energiya samaradorligini oshirish bo‘yicha
takliflar taqdimoti bilan tanishdi.
Bu haqda 28 yanvarda elektr energetikasini rivojlantirish bo‘yicha o‘tgan yig‘ilishda
topshiriq berilgan edi.
Mamlakatimizda energiya quvvatlari aholi va iqtisodiyot tarmoqlarining o‘suvchan
talabiga mos ravishda oshirib borilmoqda.
2035 yilga borib, elektr iste’moli hozirgidan 1,7 barobar oshishi hisob-kitob qilingan.
Bu talabni to‘liq qondirish uchun faqat ishlab chiqarish emas, tejamkorlik ham zarur.
Xususan, o‘tgan yili 50 milliard kub metr tabiiy gaz ta’minlandi, 81 milliard kilovatt soat
elektr ishlab chiqarildi.
Tahlillarga ko‘ra, O‘zbekistonda 1 dollarlik yalpi ichki mahsulot yaratish uchun
dunyodagi o‘rtacha ko‘rsatkichdan 2,5 barobar ko‘p energiya sarflanayapti. Elektr
tarmoqlaridagi yo‘qotishlar 14 foiz, tabiiy gazda esa 7 foizdan yuqori.
Shu bois olimlar jalb qilinib, joylarda energiyani tejash imkoniyatlari ilmiy asosda
o‘rganilmoqda. Hozirgacha 7 ta viloyatda 4,6 milliard kilovatt-soat elektr va 1 milliard
kub metr gazni iqtisod qilish imkoniyatlari aniqlangan.
Taqdimotda shu kabi o‘rganishlar asosida ishlab chiqilgan takliflar muhokama
qilindi.
Misol uchun, suv xo‘jaligidagi eski nasoslarni zamonaviysiga almashtirib, yiliga 1
milliard kilovatt-soat elektrni tejash mumkin. Ijtimoiy muassasalarda qozonxonalarni
yangilash, “yashil” energiyadan foydalanish orqali bu yil 5 million kub metr gaz, 15
million kilovatt-soat elektrni iqtisod qilsa bo‘ladi.
Umuman, bu yil 1,6 milliard kub metr gaz va 3,5 milliard kilovatt-soat elektrni tejash
mo‘ljallangan. Buning uchun har bir korxona va tashkilotga ilmiy asoslangan chora-
tadbirlar yetkaziladi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-3
127
Jumladan, yirik sanoat korxonalarida bir mahsulot birligi ishlab chiqarishga
ketadigan energiya me’yori belgilanadi. Shuning o‘zidan energiya sarfi 5-10 foizga
qisqaradi. Ijtimoiy ob’yektlarda energiya tejamkor uskunalarni o‘rnatish bo‘yicha
manzilli dastur tasdiqlanadi.
Ko‘p qavatli uylarda issiqlikni yaxshi saqlash uchun ularni izolyasiyalash
kengaytiriladi. Xonadonlarda geliokollektor va quyosh paneli o‘rnatishga arzon kreditlar
beriladi. Iste’molchilar Yaponiya tajribasi asosida energiya tejash savodxonligi bo‘yicha
o‘qitiladi.
6
Davlatimiz rahbari iqtisodiyotning barcha tarmoqlari, ijtimoiy soha va uy-joylarda
tejamkorlik muhimligini ta’kidladi. Hudud va tarmoqlar kesimida energiya isrofini
kamaytirish, talon-torojliklarning oldini olish bo‘yicha qat’iy ko‘rsatmalar berildi.
Ilmiy yangiligi va ahamiyati
. Yashil iqtisodiyot tamoyillari asosida hududning
drayver tarmoqlarini rivojlantirish mavzusi so’nggi yillarda iqtisodiy va ekologik
mutaxassislar orasida katta qiziqish uyg’otdi. Avvalgi tadqiqotlar, masalan, M. Porter va
K. van der Linde tomonidan olib borilgan ishlar, yashil iqtisodiyotning iqtisodiy
samaradorlikni oshirishdagi rolini va innovatsiyalarni rivojlantirishdagi ahamiyatini
ko’rsatdi. Ular, o’z navbatida, ekologik barqarorlikni ta'minlash va iqtisodiy o’sishni
birlashtirishda yangi yondashuvlar izlash zarurligini ta'kidladilar.
Bundan tashqari, BMTning Barqaror rivojlanish maqsadlari (SDGs) doirasida olib
borilgan tadqiqotlar, ijtimoiy va iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashda yashil
iqtisodiyotning ahamiyatini oshirib, hududiy rivojlanish strategiyalarini qayta ko’rib
chiqishga chaqirdi. Bu tadqiqotlar, asosan, energiya samaradorligi, qayta tiklanuvchi
energiya manbalari va atrof-muhitni muhofaza qilishga qaratilgan.
Yangi yondashuvlar sifatida, birinchi navbatda, “circular economy” (aylanma
iqtisodiyot) tamoyillari ko’rib chiqilishi kerak. Bu yondashuv resurslarni maksimal
darajada samarali ishlatish, chiqindilarni kamaytirish va qayta ishlashga qaratilgan.
Shuningdek, “smart specialization” (aqlli ixtisoslashuv) strategiyalari, hududiy
imkoniyatlarni hisobga olgan holda, dasturiy ta'minot va innovatsiyalarni rivojlantirishga
yordam beradi.
Mavzuning ilmiy ahamiyati, nazariy bilimlarni amaliyotga tatbiq etish va yangi
tadqiqotlar uchun yangi yo’nalishlar ochishdan iborat. Amaliy ahamiyati esa, hududiy
6
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining matbuot xizmati 19.02.2025-yil https://president.uz/uz/lists/view/7894
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-3
128
rivojlanish strategiyalarini takomillashtirish orqali iqtisodiy o’sishni rag’batlantirish,
barqarorlikni ta'minlash va ijtimoiy farovonlikni oshirishda namoyon bo’ladi. Yangi
yondashuvlar bilan birgalikda, bu tadqiqotlar hududiy iqtisodiyotning barqaror
rivojlanishini ta'minlash va ekologik muammolarni hal qilishda muhim ahamiyatga ega
bo’lishi kutilmoqda.
Tadqiqot maqsadi va vazifalari
. Tadqiqotning asosiy maqsadi hududning drayver
tarmoqlarini yashil iqtisodiyot tamoyillari asosida rivojlantirish strategiyalarini
takomillashtirish yo’llarini aniqlashdan iborat. Ushbu maqsadga erishish, nafaqat
iqtisodiy o’sishni, balki ekologik barqarorlikni va ijtimoiy farovonlikni ta'minlashga ham
yordam beradi. Yashil iqtisodiyot tamoyillarini tatbiq etish orqali, hududiy rivojlanishni
yangi bosqichga olib chiqish imkoniyati yaratiladi.
Tadqiqot maqsadlari quyidagilarni o’z ichiga oladi:
Hududning drayver tarmoqlarini aniqlash
: Bu vazifa doirasida, hududda mavjud
bo’lgan va iqtisodiy o’sishga ta'sir ko’rsatuvchi asosiy tarmoqlarni belgilash zarur. Bunga
qishloq xo’jaligi, sanoat, xizmatlar sektori va boshqa muhim sohalar kiradi.
Yashil iqtisodiyot tamoyillarini tahlil qilish
: Yashil iqtisodiyotning asosiy
tamoyillarini, jumladan, resurslardan samarali foydalanish, atrof-muhitni muhofaza qilish
va ijtimoiy barqarorlikni ta'minlash bo’yicha tadqiqotlar olib borish lozim.
Strategiyalarni ishlab chiqish
: Hududning drayver tarmoqlarini yashil iqtisodiyot
tamoyillari asosida rivojlantirish uchun yangi strategiyalarni ishlab chiqish va ularni
amalga oshirish yo’llarini aniqlash. Bu strategiyalar, ayniqsa, innovatsiyalar va
texnologiyalarni joriy etishga qaratilgan bo’lishi kerak.
Tahlil va baholash
: Yashil iqtisodiyotga asoslangan strategiyalarni joriy etishning
ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik ta'sirini baholash. Bu jarayon tadqiqot natijalarini
amaliyotga tatbiq etish imkonini beradi.
Tavsiya va takliflar berish
: Tadqiqot jarayonida olingan natijalar asosida, davlat va
mahalliy hokimiyatlarga, shuningdek, xususiy sektorga tavsiyalar ishlab chiqish va
takliflar taqdim etish.
Ushbu vazifalarni amalga oshirish orqali, tadqiqot hududiy rivojlanishning yangi
yondashuvlarini ko’rsatishi, ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarni barqarorlashtirishi va
ekologik muammolarni hal qilishda muhim ahamiyatga ega bo’lishi kutilmoqda. Bu esa,
nafaqat ilmiy, balki amaliy jihatdan ham muhimdir, chunki u hududiy siyosatni
shakllantirishda va iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashda ko’maklashadi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-3
129
Tadqiqot metodlari va yo’nalishlari
. Tadqiqot metodlari va yo’nalishlari, ilmiy
izlanishning muvaffaqiyatli o’tishi uchun zaruriy asosni tashkil etadi. Ushbu tadqiqot
“Hududning drayver tarmoqlarini yashil iqtisodiyot tamoyillari asosida rivojlantirish
strategiyalarini takomillashtirish yo’llari” mavzusida olib borilmoqda. Ushbu tadqiqotda
qo’llaniladigan uslubiyat bir qator metodologik yondashuvlarni o’z ichiga oladi,
jumladan, nazariy tahlil, empirik tadqiqot, so’rovnoma va holat tadqiqotlari.
1. Nazariy tahlil.
Nazariy tahlil, tadqiqotning dastlabki bosqichida, yashil
iqtisodiyot tamoyillari va hududiy rivojlanish jarayonlari bo’yicha mavjud ilmiy
adabiyotlarni o’rganishdan boshlanadi. Bu jarayon, avvalambor, mavjud nazariyalar,
tushunchalar va metodologiyalarni tahlil qilishni o’z ichiga oladi. O’qib chiqilgan
materiallar, iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy kontekstda yashil iqtisodiyotning muhimligini
ko’rsatadi. Ushbu tahlil, keyingi tadqiqotlar uchun nazariy asoslarni yaratadi va yangi
yondashuvlarni ishlab chiqishda yordam beradi.
2. Empirik tadqiqot.
Empirik tadqiqot, ma'lumotlarni yig’ish va tahlil qilishni o’z
ichiga oladi. Bu jarayon tajribalar va kuzatuvlar orqali amalga oshiriladi. Tadqiqot
davomida, hududiy drayver tarmoqlari bo’yicha mavjud statistik ma'lumotlar to’planadi.
Ushbu ma'lumotlar, mahalliy va davlat idoralaridan, iqtisodiy va ekologik tashkilotlardan
olingan hisobotlar, statistik ko’rsatkichlar va boshqa manbalardan yig’iladi. Maqsadli
tadqiqotlar orqali, hududiy iqtisodiyotning holati, drayver tarmoqlarining rivojlanish
darajasi va yashil iqtisodiyot tamoyillarining tatbiqi haqida aniq ma'lumotlar olish
mumkin. Ushbu ma'lumotlar, tadqiqotning keyingi bosqichlarida qo’llaniladi.
3. So’rovnoma.
So’rovnoma, tadqiqotda keng qamrovli ma'lumotlarni yig’ishning
samarali usulidir. Ushbu usul yordamida, hududdagi iqtisodiy faoliyatga, yashil
iqtisodiyot tamoyillariga va drayver tarmoqlariga oid fikr-mulohazalar to’planadi.
So’rovnoma savollari, iqtisodiy subyektlar, biznes egalari, davlat idoralari va jamoatchilik
vakillariga qaratilgan bo’ladi. So’rovnoma orqali olingan ma'lumotlar, statistika tahlili
orqali qayta ishlanadi va natijalar tahlil etiladi. Bu jarayon orqali, yashil iqtisodiyotning
hududiy iqtisodiyotga ta'siri, drayver tarmoqlarining rivojlanishida mavjud muammolar
va ularni hal qilish yo’llari aniqlandi.
4. Holat tadqiqotlari.
Holat tadqiqotlari, muayyan hudud yoki tarmoqning misolida
yashil iqtisodiyot tamoyillarini tatbiq etish jarayonini chuqur o’rganish imkonini beradi.
Ushbu metod, konkret misollarni tahlil qilish orqali, nazariy bilimlarni amaliyot bilan
bog’laydi. Holat tadqiqotlari, muvaffaqiyatli yashil iqtisodiyot strategiyalarini va ulardan
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-3
130
olingan tajribalarni o’rganish orqali, boshqa hududlar uchun foydali tavsiyalar berish
imkonini yaratadi.
5. Statistika va iqtisodiy tahlil.
Tadqiqot davomida statistik va iqtisodiy tahlil
usullari, olingan ma'lumotlarni qayta ishlashda qo’llaniladi. Ushbu jarayon, ma'lumotlar
to’plami va natijalar o’rtasidagi bog’liqliklarni aniqlashga yordam beradi. Iqtisodiy
ko’rsatkichlar, ekologik indikatorlar va ijtimoiy farovonlik darajasi o’rtasidagi
munosabatlarni tahlil qilish, tadqiqot natijalarini yanada chuqurroq anglash imkonini
beradi.
6. Mavjud muammolarni tahlil qilish.
Tadqiqot jarayonida, hududiy drayver
tarmoqlarining yashil iqtisodiyot tamoyillariga mos kelmasligi sababli yuzaga keladigan
muammolar o’rganiladi. Bu muammolar, iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy jihatdan tahlil
qilinadi. Muammolarni aniqlash, yangi strategiyalar ishlab chiqish va amaliy tavsiyalar
berishda muhim ahamiyatga ega. Umuman olganda, tadqiqot uslubiyati, turli metod va
yondashuvlar orqali, hududning drayver tarmoqlarini yashil iqtisodiyot tamoyillari
asosida rivojlantirish strategiyalarini takomillashtirishni o’z ichiga oladi. Nazariy tahlil,
empirik tadqiqot, so’rovnomalar, holat tadqiqotlari va statistik tahlil yordamida,
tadqiqotning maqsadlariga erishish uchun zaruriy ma'lumotlar yig’iladi, tahlil qilinadi va
natijalar ishlab chiqiladi. Ushbu yondashuv, nafaqat ilmiy, balki amaliy jihatdan ham
hududiy rivojlanishni yangi bosqichga olib chiqishga yordam beradi.
Muommolar tahlili
. Hududning drayver tarmoqlarini yashil iqtisodiyot tamoyillari
asosida rivojlantirish strategiyalarini takomillashtirish yo’llari – bir qator muhim ilmiy
muammolarni o’z ichiga oladi. Ushbu muammolarni aniqlash va ularni hal qilish
yondashuvlarini tahlil qilish, hududiy rivojlanishga yangi yondashuvlarni ishlab chiqishda
muhim ahamiyatga ega.
1. Ekologik muammolar. Birinchidan
, hududiy drayver tarmoqlari ko’pincha
ekologik muammolar bilan bog’liq. Tabiiy resurslarning haddan tashqari ishlatilishi,
ifloslanish va iqlim o’zgarishi kabi masalalar ko’p hollarda iqtisodiy faoliyatning natijasi
sifatida yuzaga keladi. Ekologik muammolarni hal qilish uchun yashil iqtisodiyot
tamoyillarini tatbiq etish zarur. Bu, resurslardan samarali foydalanish, chiqindilarni
kamaytirish va qayta ishlash jarayonlarini rivojlantirish orqali amalga oshirilishi mumkin.
2. Iqtisodiy muammolar. Ikkkinchidan
, iqtisodiy muammolar, ayniqsa, drayver
tarmoqlarining rivojlanish darajasi bilan bog’liq. Ko’plab hududlar, iqtisodiy o’sish uchun
zarur bo’lgan infratuzilma, investitsiyalar va innovatsiyalarni jalb qilishda muammolarga
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-3
131
duch kelmoqdalar. Ushbu muammolarni hal qilish uchun, davlat va xususiy sektor
o’rtasida hamkorlikni kuchaytirish, innovatsion texnologiyalarni tatbiq etish va hududiy
iqtisodiy strategiyalarni yangilash zarur.
3. Ijtimoiy muammolar. Uchinchidan
, ijtimoiy muammolar, xususan, ijtimoiy
tengsizlik va ish o’rinlarining etishmasligi masalalari ham muhimdir. Yashil iqtisodiyot
tamoyillarini tatbiq etish, ijtimoiy barqarorlikni ta'minlashga yordam beradi. Buning
uchun, ta'lim va malaka oshirish dasturlarini ishlab chiqish, mahalliy aholi uchun yangi
ish o’rinlari yaratish va ijtimoiy dasturlarni qo’llab-quvvatlash zarur. Yuqorida keltirilgan
muammolarni hal qilish uchun bir qator yondashuvlar mavjud:
Integratsiyalashgan yondashuv
: Ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy muammolarni
birgalikda hal etish zarur. Yashil iqtisodiyot tamoyillarini tatbiq etish, bu muammolarni
bir-biriga bog’lab, umumiy strategiyalar ishlab chiqish imkonini beradi.
Samarali resurslardan foydalanish
: Hududiy drayver tarmoqlarida resurslardan
samarali foydalanish va chiqindilarni kamaytirish uchun innovatsion texnologiyalarni
joriy etish zarur. Masalan, qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish va
energiya samaradorligini oshirish.
Ta`lim va malaka oshirish
: Ijtimoiy muammolarni hal qilishda ta`lim tizimini
rivojlantirish muhim ahamiyatga ega. Yashil iqtisodiyotning asoslarini o’rgatish va yangi
texnologiyalarni tatbiq etish orqali ishchi kuchining malakasini oshirish.
Jamoatchilik ishtiroki
: Mahalliy aholi va jamoatchilikning ishtirokini ta'minlash,
hududiy rivojlanish strategiyalarini ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega.
Jamoatchilikning fikrini inobatga olish, ijtimoiy barqarorlikni ta'minlash va hududiy
siyosatni shakllantirishda yordam beradi.
Hamkorlik va investitsiyalar
: Davlat va xususiy sektor o’rtasida hamkorlikni
kuchaytirish, investitsiyalarni jalb qilish va iqtisodiy o’sishni rag’batlantirish uchun zarur.
Bu, yangi drayver tarmoqlarini rivojlantirish va mavjudlarini takomillashtirishda muhim
rol o’ynaydi.
Umuman olganda, tadqiqot mavzusi doirasida aniqlangan muammolar, ekologik,
iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan bir-biri bilan bog’liqdir. Ushbu muammolarni hal qilish
uchun integratsiyalashgan yondashuvni qo’llash, innovatsion texnologiyalarni joriy etish,
ta'lim va ijtimoiy dasturlarni rivojlantirish, hamkorlikni kuchaytirish muhimdir. Bu
yondashuvlar, hududning drayver tarmoqlarini yashil iqtisodiyot tamoyillari asosida
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-3
132
rivojlantirish uchun zaruriy shart-sharoitlarni yaratadi va barqaror rivojlanishni
ta'minlaydi.
Erishilgan natijalar
. Tadqiqot natijalari, hududning drayver tarmoqlarini yashil
iqtisodiyot tamoyillari asosida rivojlantirish strategiyalarini takomillashtirish yo’llarini
aniqlashga qaratilgan. Ushbu natijalar, iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy jihatdan muhim
ahamiyatga ega bo’lib, ularning amaliy va ilmiy jihatlari quyida batafsil bayon etiladi.
Tadqiqot natijalari:
Yashil iqtisodiyot tamoyillarining tatbiqi
: Tadqiqot natijalari, yashil iqtisodiyot
tamoyillarini hududiy drayver tarmoqlarida tatbiq etishning zarurligini ko’rsatdi. Bu
tamoyillar, resurslardan samarali foydalanish, chiqindilarni kamaytirish va ekologik
muhofazani ta'minlashda muhim rol o’ynaydi. Yashil iqtisodiyot tamoyillari asosida
ishlab chiqilgan strategiyalar, hududiy iqtisodiyotning barqarorligini oshirishga imkon
beradi.
Iqtisodiy o’sishning yangi manbalari
: Tadqiqotda aniqlangan strategiyalar,
hududda yangi iqtisodiy o’sish manbalarini yaratishga qaratilgan. Masalan, qayta
tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish, innovatsion texnologiyalarni joriy etish
va yangi ish o’rinlarini yaratish orqali iqtisodiy o’sish sur'atlarini oshirish mumkin.
Ijtimoiy barqarorlik va tengsizlikni bartaraf etish
: Yashil iqtisodiyot
tamoyillarini tatbiq etish, ijtimoiy barqarorlikni ta'minlash va ijtimoiy tengsizlikni
kamaytirishga yordam beradi. Tadqiqot natijalari, ta'lim va malaka oshirish dasturlariga
e'tibor qaratish zarurligini ko’rsatdi. Bu, mahalliy aholi uchun yangi imkoniyatlar yaratadi
va ijtimoiy farovonlikni oshiradi.
Ekologik barqarorlikni ta'minlash
: Yashil iqtisodiyot tamoyillarining tatbiqi,
ekologik barqarorlikni ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. Tadqiqot natijalari, ekologik
muammolarni hal qilish uchun innovatsion yondashuvlarni qo’llash zarurligini ko’rsatdi.
Bu orqali atrof-muhitni muhofaza qilish va resurslardan samarali foydalanish mumkin.
Muhokama
Tadqiqot natijalari, hududiy drayver tarmoqlarini rivojlantirishda yashil iqtisodiyot
tamoyillarini tatbiq etishning muhimligini ko’rsatadi. Yashil iqtisodiyot, nafaqat iqtisodiy
samaradorlikni oshirish, balki ekologik va ijtimoiy barqarorlikni ta'minlashga qaratilgan
yondashuvdir. Tadqiqot natijalari, ushbu yondashuvni amaliyotga tatbiq etish uchun
zaruriy strategiyalarni ishlab chiqishga yordam beradi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-3
133
Tadqiqotda olingan natijalar, amaliy jihatdan hududiy siyosatni shakllantirishda va
iqtisodiy rivojlanishni rag’batlantirishda foydali bo’lishi kutilmoqda. Yashil iqtisodiyot
tamoyillarini tatbiq etish, mahalliy iqtisodiyotni mustahkamlash, yangi ish o’rinlarini
yaratish va ijtimoiy barqarorlikni ta'minlash uchun zarur bo’lgan shart-sharoitlarni
yaratadi. Shuningdek, ekologik muammolarni hal qilishda ham muhim ahamiyatga ega.
Tadqiqot natijalari, ilmiy jihatdan ham ahamiyatli bo’lib, yashil iqtisodiyot va
hududiy rivojlanish o’rtasidagi bog’liqlikni yanada chuqurroq o’rganishga imkon beradi.
Ushbu tadqiqot, nazariy bilimlarni amaliyotga tatbiq etish jarayonida yangi yondashuvlar
va strategiyalarni ishlab chiqishga yordam beradi. Yana bir muhim jihat, tadqiqot
natijalari ekologik va iqtisodiy tahlil usullarini birlashtirish orqali hududiy rivojlanishning
barqarorligini oshirishga qaratilgan.
Ushbu tadqiqot, nafaqat ilmiy, balki amaliy jihatdan ham hududiy siyosatni
takomillashtirish va iqtisodiy faoliyatni yanada barqarorlashtirishda o’z hissasini
qo’shishi kutilmoqda. Shuningdek, tadqiqot natijalari, boshqa hududlar va mamlakatlar
uchun ham foydali tavsiyalar berishi mumkin. Mavjud muammolarni hal qilishda, yashil
iqtisodiyot tamoyillarini tatbiq etish orqali erishilgan natijalar, kelajakdagi tadqiqotlar
uchun yangi yo’nalishlarni ochadi.
Umuman olganda, tadqiqot natijalari, hududning drayver tarmoqlarini yashil
iqtisodiyot tamoyillari asosida rivojlantirish strategiyalarini takomillashtirishda muhim
ahamiyatga ega. Iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy jihatlar o’rtasidagi bog’liqlikni ko’rsatish,
amaliy va ilmiy jihatdan yangi yondashuvlarni ishlab chiqishga yordam beradi. Ushbu
natijalar, kelgusida hududiy rivojlanish va barqaror iqtisodiy o’sish uchun zaruriy shart-
sharoitlarni yaratish imkonini beradi.
Hududning drayver tarmoqlarini yashil iqtisodiyot tamoyillari asosida
rivojlantirish strategiyalarini takomillashtirish uchun quyidagi yo’llarni ko’rib
chiqish mumkin:
1. Barqaror transport tizimini rivojlantirish
- Jamoat transportini rag‘batlantirish: Elektr avtobuslar, tramvaylar va metrolarni
kengaytirish, shuningdek, jamoat transportidan foydalanishni qulay va arzon qilish.
- Velosiped va piyoda yo’llarini kengaytirish: Shaharlarda velosiped va piyoda
yo’llarini ko’paytirish, shuningdek, ularni xavfsiz va qulay qilish.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-3
134
- Elektr va gibrid transport vositalarini qo’llab-quvvatlash: Elektr va gibrid
avtomobillarni rag‘batlantirish uchun soliq imtiyozlari, subsidiyalar va zaryadlash
stansiyalarini ko’paytirish.
2. Toza energiya manbalaridan foydalanish
- Qayta tiklanadigan energiya manbalarini joriy etish: Quyosh, shamol va boshqa
qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanishni rag‘batlantirish.
-
Energiya
samaradorligini
oshirish:
Transport
vositalarining
energiya
samaradorligini oshirish va energiya sarfini kamaytirish bo’yicha yangi texnologiyalarni
qo’llash.
3. Atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o’zgarishiga qarshi kurashish
- Karbon chiqindilarini kamaytirish: Transport tarmog‘idan chiqadigan karbon
chiqindilarini kamaytirish bo’yicha chora-tadbirlarni amalga oshirish.
- Yashil infratuzilmani rivojlantirish: Ko’katlantirish, parklar va yashil maydonlarni
ko’paytirish orqali shaharlarning iqlimini yaxshilash.
4. Innovatsiyalar va texnologiyalarni qo’llash
- Aqlli transport tizimlarini joriy etish: Aqlli transport tizimlari (ITS) orqali transport
oqimini optimallashtirish va yo’l xavfsizligini oshirish.
- Avtonom transport vositalarini rivojlantirish: Avtonom va yarim avtonom transport
vositalarini ishlab chiqish va ulardan foydalanishni kengaytirish.
5. Qonuniy va moliyaviy qo’llab-quvvatlash
- Yashil iqtisodiyotni qo’llab-quvvatlovchi qonunlar qabul qilish: Atrof-muhitni
muhofaza qilish va barqaror rivojlanishni rag‘batlantiruvchi qonunlar va qoidalarni ishlab
chiqish.
- Moliyaviy rag‘batlantirishlar: Yashil loyihalarni moliyalashtirish uchun grantlar,
subsidiyalar va kreditlarni taqdim etish.
6. Jamoatchilikni jalb qilish va xabardorlikni oshirish
- Atrof-muhitni muhofaza qilish bo’yicha xabardorlikni oshirish: Jamoatchilikni
yashil iqtisodiyot va barqaror transport tizimlari haqida ma’lumot berish.
- Hamkorlik va sherikliklar: Davlat, xususiy sektor va nodavlat tashkilotlar o’rtasida
hamkorlikni rivojlantirish.
7. Xalqaro tajribalardan foydalanish
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-3
135
- Muvaffaqiyatli amaliyotlarni o’rganish va qo’llash: Boshqa mamlakatlarda yashil
iqtisodiyot va barqaror transport tizimlarini joriy etish bo’yicha muvaffaqiyatli
amaliyotlarni o’rganish va ularni mahalliy sharoitga moslashtirish.
8. Monitoring va baholash
- Natijalarni muntazam ravishda baholash: Loyihalar va dasturlarning
samaradorligini muntazam ravishda baholash va zarur bo’lganda o’zgartirishlar kiritish.
Ushbu yo’llar orqali hududning drayver tarmoqlarini yashil iqtisodiyot tamoyillari
asosida rivojlantirish va barqaror transport tizimlarini yaratish mumkin.
XULOSA
Tadqiqot natijalari, hududning drayver tarmoqlarini yashil iqtisodiyot tamoyillari
asosida rivojlantirish strategiyalarini takomillashtirish jarayonida muhim ahamiyatga ega
ekanligini ko’rsatdi. Yashil iqtisodiyot tamoyillari, resurslardan samarali foydalanish,
ekologik barqarorlikni ta'minlash va ijtimoiy farovonlikni oshirishda muhim rol o’ynaydi.
Ushbu tamoyillarni hududiy drayver tarmoqlarida amalga oshirish orqali, iqtisodiy
o’sishni rag’batlantirish va atrof-muhitni muhofaza qilish mumkin.
Tadqiqotda aniqlangan strategiyalar, iqtisodiy o’sishning yangi manbalarini
yaratishga qaratilgan. Qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish, innovatsion
texnologiyalarni tatbiq etish va yangi ish o’rinlarini yaratish orqali hududiy
iqtisodiyotning barqarorligini oshirish imkonini beradi. Yashil iqtisodiyot tamoyillarini
tatbiq etish, shuningdek, mahalliy aholi uchun yangi imkoniyatlar yaratadi va ijtimoiy
tengsizlikni kamaytirishga yordam beradi. Ta'lim va malaka oshirish dasturlari, aholi
malakasini oshirib, ularni yangi iqtisodiy sharoitlarga tayyorlashda muhim ahamiyatga
ega.
Ekologik muammolarni hal qilish ham tadqiqot natijalarining muhim jihatlaridan
biridir. Yashil iqtisodiyot tamoyillarining tatbiqi orqali, atrof-muhitni muhofaza qilish va
resurslardan samarali foydalanish imkoniyatlari oshadi. Bu jarayon, hududda ekologik
barqarorlikni ta'minlashga, tabiiy resurslarni muhofaza qilishga va chiqindilarni
kamaytirishga yordam beradi. Bunda, innovatsion yondashuvlar va yangi texnologiyalarni
qo’llash orqali ekologik muammolarni hal qilishning samarali usullari ishlab chiqilishi
zarur.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-3
136
Tadqiqot natijalarining amaliy ahamiyati, hududiy siyosatni shakllantirish va
iqtisodiy rivojlanishni rag’batlantirishda ko’zga tashlanadi. Yashil iqtisodiyot
tamoyillarini tatbiq etish orqali, mahalliy iqtisodiyotni mustahkamlash va yangi ish
o’rinlarini yaratish imkoniyati paydo bo’ladi. Shuningdek, bu jarayon, ijtimoiy
barqarorlikni ta'minlash va aholi farovonligini oshirishda muhim rol o’ynaydi.
Tadqiqot natijalari, ilmiy jihatdan ham ahamiyatlidir. Yashil iqtisodiyot va hududiy
rivojlanish o’rtasidagi bog’liqlikni yanada chuqurroq o’rganishga imkon beruvchi yangi
yondashuvlar va strategiyalarni ishlab chiqishga yordam beradi. Ushbu tadqiqot, nazariy
bilimlarni amaliyotga tatbiq etish jarayonida yangi yo’nalishlar ochib berishi mumkin. Bu
esa, kelajakdagi tadqiqotlar uchun yangi imkoniyatlar yaratadi.
Umumiy xulosalar shuni ko’rsatadiki, hududning drayver tarmoqlarini yashil
iqtisodiyot tamoyillari asosida rivojlantirish strategiyalarini takomillashtirish, nafaqat
iqtisodiy samaradorlik, balki ekologik va ijtimoiy barqarorlikni ta'minlashga qaratilgan
muhim jarayondir. Ushbu tadqiqot natijalari, hududiy rivojlanishni yangi bosqichga olib
chiqishga yordam beradi, shuningdek, boshqa hududlar va mamlakatlar uchun ham
foydali tavsiyalar berishi mumkin. Yashil iqtisodiyot tamoyillarining tatbiqi orqali,
barqaror rivojlanishni ta'minlash va ekologik muammolarni hal qilishda muhim
ahamiyatga ega bo’lgan strategiyalar ishlab chiqilishi zarur. Bu jarayon, iqtisodiy o’sishni
rag’batlantirish, ijtimoiy barqarorlikni ta'minlash va atrof-muhitni muhofaza qilishda
katta ahamiyatga ega bo’ladi. Shunday qilib, tadqiqot natijalari, hududiy rivojlanish va
barqaror iqtisodiy o’sish uchun zaruriy shart-sharoitlarni yaratishga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Barbier, E. B. A Global Green New Deal: A Prosperous Path to a Sustainable
Future. Environmental Science & Policy, 2010. 13(4), 1-12.
2. Bocken, N. M. P., Short, S. W., Rana, P., & Evans, S. A literature and practice
review to develop sustainable business model archetypes. Journal of Cleaner Production,
2014. 65, 42-56.
3. Elkington, J. Cannibals with Forks: The Triple Bottom Line of 21st Century
Business. New Society Publishers. 1998.
4. Geng, Y., & Doberstein, B. Developing the circular economy in China: Challenges
and opportunities for achieving 'leapfrog development'. International Journal of
Sustainable Development & World Ecology, 2008. 15(3), 232-240.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-3
137
5. Kirchgeorg, M., & Arnold, M. Reconsidering the Role of Marketing in the
Sustainable Development Goals: The Need for a New Research Agenda. Journal of
Business Ethics, 2016. 149(4), 1-18.
6. OECD. Towards Green Growth. OECD Publishing. 2011.
7. Porter, M. E., & Kramer, M. R. Creating Shared Value. Harvard Business Review,
2011. 89(1-2), 62-77.
8. Sachs, J. D. The Age of Sustainable Development. Columbia University Press.
2015.
9. United Nations. Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable
Development. 2015.
10. WBCSD. Vision 2050: The New Agenda for Business. World Business Council
for Sustainable Development. 2010.
11. World Economic Forum. The Global Risks Report. 2020.
12. Zeng, S. X., & Zhao, H. The Role of Corporate Social Responsibility in the Green
Economy: A Review of the Literature. Corporate Social Responsibility and
Environmental Management, 2016. 23(5), 277-288.
13. Vahobov A., Xajibakirov S., Xo‘jayorov Sh. “Yashil iqtisodiyot”. Darslik.
Toshkent. Unversitet.
14. Berkinov B.B., Aynaqulov M.A. Kichik tadbirkorlik korxonalarining yirik
korxonalar bilan ishlab chiqarish kooperatsiyasi. – Jizzax, 2004.
15. Shodmonov Sh. Iqtisodiyot nazariyasi: Darslik - T. 2020. 788-bet.
16. Bekmurodov A.Sh., Sattorov S., Tо‘rayev J., Soliyev K., Rо‘ziyev S.
О‘zbekiston iqtisodiyotni liberallashtirish yillarida. Tadbirkorlik asoslari rivoji – davr
talabi. 3-qism. –T.: TDIU, 2005.
17. Qosimova M.S., Xodiyev B.Y., Samadov A.N., Muxitdinova U.S. Kichik
biznesni boshqarish. О‘quv qо‘llanma. –T.: О‘qituvchi, 2003.
18. Qosimova M.S., Ergashxо‘jayeva SH.J. Marketing. О‘quv qо‘llanma. –T.:
TDIU, 2004.
19. https://president.uz/uz/lists/view/7894
