ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-3
182
BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARDA EVRISTIK QOBILIYATLARNI
SHAKLLANTIRISH MUAMMOLARI
Xo‘jayeva Gulyora Atabek qizi
Fan va texnologiyalar universiteti Aniq fanlar kafedrasi katta o‘qituvchisi
Qurbonaliyeva Firuza Umidjon qizi
Fan va texnologiyalar universiteti Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi 1-kurs talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada kelajak o‘qituvchilarda evristik qobiliyatlarni
shakllantirishning dolzarbligi, mavjud muammolari va ularni bartaraf etish yo‘llari tahlil
qilingan. Evristik yondashuvning ta’limda qo‘llanilishi asoslangan.
Kalit so‘zlar:
evristik qobiliyat, pedagogik jarayon, kelajak o‘qituvchilari,
muammoli ta’lim, ijodiy fikrlash.
Hozirgi zamonaviy ta’lim tizimi oldida turgan eng dolzarb vazifalardan biri —
kelajak o‘qituvchilarini mustaqil va ijodiy fikrlovchi, muammolarni yechishda
noan’anaviy yondasha oladigan shaxs sifatida tayyorlashdir. Ta’lim tizimining
raqamlashtirilishi, yangi pedagogik texnologiyalar va o‘qitish metodlarining joriy etilishi
o‘qituvchilardan nafaqat an’anaviy bilim va ko‘nikmalarni, balki evristik (heuristik)
qobiliyatlarni ham talab qiladi. Shu nuqtayi nazardan, evristik qobiliyatlarni shakllantirish
— zamonaviy pedagogik tayyorgarlikda ustuvor yo‘nalishlardan biridir. Mazkur
maqolada kelajak o‘qituvchilarida evristik qobiliyatlarni shakllantirish zarurati, ularning
tarkibiy qismlari, mavjud muammolari va ularni bartaraf etish yo‘llari ilmiy-nazariy
jihatdan tahlil qilinadi.
Evristik qobiliyat tushunchasi va uning pedagogik ahamiyati
“Evristika” (yunoncha “heurisko” — “topaman”, “kashf qilaman”) tushunchasi inson
tafakkurining ijodiy, kashfiyotchilik xususiyatlarini ifodalaydi. Pedagogikada evristik
qobiliyatlar — bu o‘qituvchining ta’lim jarayonida mustaqil qarorlar qabul qilishi,
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-3
183
noan’anaviy yechimlar topishi, muammoni ijodiy hal etishi ko‘nikmalarini o‘z ichiga
oladi.
Evristik qobiliyatlar quyidagi tarkibiy qismlardan iborat:
➢
Muammoli vaziyatni aniqlash va tahlil qilish ko‘nikmasi;
➢
Ijodiy fikrlash va innovatsion yechimlar topish qobiliyati;
➢
Noan’anaviy savollar qo‘ya olish va ularga javob izlash ko‘nikmasi;
➢
Refleksiya va natijalarni baholash malakasi.
Evristik yondashuv orqali o‘qituvchi o‘quvchilarda ham mustaqil va ijodiy fikrlash
ko‘nikmalarini shakllantirish imkoniga ega bo‘ladi.
Kelajak o‘qituvchilarida evristik qobiliyatlarni shakllantirish zarurati
Zamonaviy maktab va oliy ta’lim tizimi tez o‘zgarayotgan ijtimoiy-iqtisodiy va
texnologik muhitga moslasha oladigan, yangiliklarga ochiq bo‘lgan o‘qituvchilarni talab
qiladi. Shuning uchun ham, pedagogik ta’limda evristik yondashuv va evristik
qobiliyatlarni shakllantirish zarurati quyidagi omillar bilan bog‘liq:
➢
Raqamli ta’lim texnologiyalari va ularning ta’lim jarayoniga integratsiyalashuvi;
➢
Talabalarning mustaqil o‘qish va tadqiqot olib borish ko‘nikmalarini rivojlantirish
talabi;
➢
Muammoli va ijodiy fikrlashga asoslangan o‘qitish metodlarining ahamiyati ortib
borishi;
➢
Ta’lim mazmunining yangilanishi va kompetensiyaviy yondashuvning joriy
etilishi.
Evristik qobiliyatlarni shakllantirishda mavjud muammolar
Tahlil natijasida aniqlanishicha, kelajak o‘qituvchilarida evristik qobiliyatlarni
shakllantirishda bir qator muammolar mavjud:
1.
An’anaviy, reproduktiv yondashuvning ustunligi — dars jarayonlarida ijodiy va
muammoli vaziyatlar yetarlicha qo‘llanilmaydi.
2.
Innovatsion metodlardan foydalanish bo‘yicha pedagoglarning tayyorgarligi pastligi.
3.
Evristik faoliyatga yo‘naltirilgan metodik ta’minot va darsliklarning yetishmasligi.
4.
Talabalarda mustaqil va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarining sustligi.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-3
184
5.
Raqamli ta’lim muhitida evristik usullarni qo‘llash bo‘yicha tajribaning
yetishmasligi.
Muammolarni bartaraf etish yo‘llari
Kelajak o‘qituvchilarida evristik qobiliyatlarni shakllantirish uchun quyidagi
yo‘nalishlarda ish olib borish zarur:
1.
Pedagogik ta’limda muammoli va ijodiy yondashuvlar asosida o‘qitish tizimini
shakllantirish.
2.
Evristik mashqlar, keys-stadi (case-study), muammoli vaziyatlar asosida o‘qitish
metodlarini joriy etish.
3.
O‘qituvchilarning raqamli va pedagogik kompetensiyalarini oshirish uchun maxsus
kurslar tashkil etish.
4.
Innovatsion va evristik o‘qitish texnologiyalarini qo‘llash bo‘yicha o‘quv
qo‘llanmalarini ishlab chiqish.
5.
Talabalarning mustaqil ilmiy izlanishlari, kichik tadqiqotlar, loyiha ishlari orqali
evristik fikrlashini rivojlantirish.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, kelajak o‘qituvchilarida evristik qobiliyatlarni shakllantirish —
zamonaviy pedagogik ta’limning muhim va dolzarb yo‘nalishlaridan biridir. Evristik
qobiliyatlarning rivoji o‘qituvchilarga innovatsion va muammoli vaziyatlarda samarali
faoliyat yuritish, shuningdek, o‘quvchilarda ham mustaqil va tanqidiy fikrlash
ko‘nikmalarini shakllantirish imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Azizxo‘jaeva N.N. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – T.: Fan,
2020.
2.
Tojiboev Sh.T., Normurodov B.S. Innovatsion ta’lim texnologiyalari. – T.: TDPU,
2021.
3.
Xolboev X.X. va boshqalar. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar. – T.: Ilm Ziyo,
2019.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-3
185
4.
UNESCO. Future of education report. – 2022.
5.
Khojayeva G. A. O‘quvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish
//Educational Research in Universal Sciences. – 2023. – Т. 2. – №. 14. – С. 879-
882.
6.
Khojayeva G. A. Development of heurstic ability //Educational Research in
Universal Sciences. – 2023. – Т. 2. – №. 16. – С. 441-443.
