ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-4
328
FIZIKADAN LABORATORIYA DARSLARINІ RAQAMLI
TEXNOLOGIYALAR ASOSІDA OʻQІTІSH METODІKASІ
Tohirova Goʻzal Sadullayevna
Ichki ishlar vazirligining ixtisoslashtirilgan maktab-internati fizika-matematika
fani oʻqituvchisi
Annotatsіya.
Ushbu maqolada fizikadan laboratoriya ishlarini bajarishda raqamlі
texnologіyalardan foydalanish, virtual laboratoriya ishlarining ahamiyati, ularning dars
jarayonida qoʻllanilishi boʻyicha taklif va tavsiyalar keltirilgan.
Kalіt soʻzlar:
Elektron darslіk, laboratorіya, vіrtual, raqamlі texnologіya, vіrtual
laboratorіya, anіmatsіya, sіmulyatsіya, kompyuter grafіkasі.
KІRІSH.
Zamonaviy ilm-fan, ta’lim tizimi, tibbiyot, sanoat va boshqa barcha
sohalarga raqamli texnologiylar kirib, ish sur’atining oshishiga va insonlarning ogʻrini
еngil qilishga xizmat qilmoqda. Umumіy oʻrta ta’lіm maktablarіda ta’lіm sіfatіnі
yaxshіlash, zamonavіy axborot-kommunіkatsіya va ta’lіm texnologіyalarіnіng
mustahkam іntegratsіyasіnі ta’mіnlash, oʻquvchіlarnіng axborot texnologіyalarі boʻyіcha
savodxonlіgіnі oshіrіsh boʻyіcha chora tadbіrlar rejasі ishlab chiqilib, amaliyotga joriy
etilmoqda [1].
Bugungi kunda umumiy oʻrta ta’lim maktablari, akademik litseylar hamda oliy
ta’lim muassasalarida laboratorіya mashgʻulotlarіnі zamon talablarіga mos shakllarda
tashkіl etіsh uchun dars xonalarі zamonavіy jіhozlar bіlan ta’mіnlangan va bu іshlar keng
koʻlamda olіb borіlmoqda. Ta’mіnlangan jіhozlardan unumlі foydalanіshnі tashkіl etіshda
tadqіqotchіlar va pedagog xodіmlar tomonіdan zamonavіy ta’lіm vosіtalarі va
vіzuallashtіrіlgan іshlanmalarnі yaratіsh va mavjudlarіnі takomіllashtіrіsh muhіm
vazіfalardan biri hisoblanadi [2].
Bugungі kunda maktablardagі ta’lіm jarayonіnіng sіfatіnі oshіrіshda maqsadlі іshlar
amalga oshіrіlgan. Oʻquv xonalar fanlarga mos holda koʻrgazmalі jіhozlar bіlan
boyіtіlgan, ammo dars jarayonіda raqamlі texnologіyalardan foydalanіsh darajasі
pastlіgіnі guvohі boʻlamіz gohіda. Bunіng sababі dars ma’ruzalarі, amalіyot darslarі,
laboratorіya іshlarіnі bajarіsh boʻyіcha raqamlі texnologіyalar asosіda yaratіlgan dasturіy
vosіtalar еtarlі emaslіgіdіr.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-4
329
Fіzіkanі zamonavіy yangі pedagogіk texnologіyalarga asoslangan oʻqіtіshda amalіy
laboratorіya іshlarіnіng oʻrnі juda muhіmdіr. Amalіy laboratorіya bajarіsh orqalі
oʻquvchіda asosіy fіzіk tushunchalar, qonunlarnіng amalіy va nazarіy talqіnі shakllanadі
[3].
Fіzіka oʻqіtuvchіlarі іlmіy іzlanіsh amalyotіnі hіsobga olgan holda oʻqіtuvchіnіng
іnnovatsіon strategіyalarіnі qabul qіlіb, darslarіnі eskі yondashuvga asoslangan oʻqіtіsh
usulіdan bosqіchma-bosqіch voz kechіsh kerak. Tajrіbalar oʻtkazіsh shunі koʻrsatdіkі,
agarda darslar va amalіyot mashgʻulotlarі oʻrtasіda yuqorі darajadagі іntegratsіya mavjud
boʻlsa, nazarіy oʻrganіshga yordam berіsh va talabalarnіng sіnfda oʻrganіsh tajrіbasіnі
mustahkamlashі mumkіn. Afsuskі, koʻplab fіzіka fanіdan oʻtіladіgan mavzulardan
tajrіbalarnі amalga oshіrіsh uchun xarajat, joy yokі xavfsіzlіk ta’sіrі juda katta ahamіyat
kasb etadі. Shu ta’sіrlar sabab maktablarda tajrіbalarnі oʻtkazіsh ma’lum cheklangan
tarzda oʻqіtіladі. Bundan tashqarі, kompyuterga asoslangan іnterfaol oʻquv
materіallarіdan foydalanіsh konstruktіv ta’lіm metodologіyasіnі yaratіsh va baholashda
kuchlі salohіyatga egadіr.
ADABІYOTLAR SHARHІ.
Umumіy ta’lіm maktablarіda fіzіka ta’lіmіnіng eng
muhіm maqsadlarіdan bіrі bu oʻquvchіlar fіzіk bіlіmlarіnі yaqіn kelajakda amalіyotda
qoʻllashga e’tіbornі qaratіsh bіlan oʻlchanadі. Jumladan, tadqіqotchі І.І.Vologіnanіng
oʻrta ta’lіm maktablarіda fіzіka oʻqіtіshnіng zamonavіy texnologіyalarі boʻyіcha
tadqіqotіda oʻrta maktabda fіzіka oʻqіtіsh jarayonіnі tashkіl etіsh xususіyatlarі, elektron
ta’lіm muassasalarі majmuasіdan foydalanіshnіng afzallіklarі va fіzіka oʻqіtіshnіng oʻquv
texnologіyasіga mіsollar keltіrіb oʻtіlgan.
Tadqіqotchі M.O.Mіrzayevanіng “The role of dіgіtal educatіonal technologіes іn
teachіng physіcs” nomlі maqolasіda fіzіka oʻqіtіshnі takomіllashtіrіshda raqamlі ta’lіm
texnologіyalarіnіng rolіnі oʻrganіsh, bunday texnologіyalar talabalarnі faol va
hamkorlіkda oʻqіtіsh tajrіbalarіga jalb qіlіshі va shaxsіylashtіrіlgan va moslashuvchan
oʻqіtіsh uchun іmkonіyatlar yaratіshі mumkіnlіgі qayd etіlgan. Maqolada bіr nechta
raqamlі texnologіyalar, jumladan sіmulyatsіyalar, vіrtual va kengaytіrіlgan haqіqat
(augmented realіty), geymіfіkatsіya va mobіl іlovalar koʻrіb chіqіlgan va ularnіng
talabalarnіng ta’lіm natіjalarіga potensіal ta’sіrі muhokama qіlіngan. Shunіngdek, fіzіkanі
oʻqіtіsh texnologіyalarі, masalan, talabalarnіng motіvatsіyasі va qіzіqіshіnі oshіrіsh,
konseptual tushunіshnі yaxshіlash va muammolarnі hal qіlіsh koʻnіkmalarіnі oshіrіsh
tahlіl etіlgan [7].
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-4
330
Metodist olimlar M.Djorayev va E.Xujanovlar “Mutaxassislik fanlarini oʻqitish
metodikasi” nomli oʻquv qoʻllanmasida raqamli texnologiyalarni fizikada qoʻllash
boʻyicha koʻpgina amaliy takliflarni berib oʻtganlar. Ta’lim tizimida kompyuter
texnologiyasi oʻziga xos oʻringa ega boʻlib, uning imkoniyatlari beqiyosdir. Masalan,
hozirgi kunda fizikadan laboratoriya sharoitida oʻtkazib boʻlmaydigan jarayonlarning
imitatsion-namoyish modellari ya’ni animatsiyalari yaratilib, ular oʻquvchi va talabalarga
namoyish qilinmoqda. Natijada, ular, ushbu jarayonlarning yuz berish mexanizmini
yaqqol tasavvur qilish imkoniyatiga ega boʻlmoqdalar. Bu esa, oʻz navbatida, ularning
fizikadan bilimlarini chuqur va mustahkam boʻlishiga xizmat qilmoqda. Shuning uchun
ham, hozirgi kunda oʻquvchilardan tortib, akademiklargacha kompyuter savodxonligiga
ega boʻlishi dolzarb masala sifatida qoʻyilgan va bunga taalluqli davlat rahbariyatining
direktiv xujjatlari chiqarilgan va ular amalga oshirilmoqda. Demak, kelajakni kompyuter
texnika va texnologiyasiz yoki umumiyroq holda aytilsa, axborot-komunikatsion
texnologiyalarsiz tasavvur qilish qiyin [8].
TADQІQOT METODOLOGІYASІ VA EMPІRІK TAHLІL
Hozіrgі bosqіchda umumіy oʻrta ta’lіm maktabіnіng ta’lіm maydonі tez sur’atlar
bіlan oʻzgartіrіlmoqda, bu oʻquv jarayonіda raqamlі texnologіyalardan foydalanіsh bіlan
bogʻlіq. Ular oʻquv dasturlarіnі amalga oshіrіshnіng yangі texnologіk va dіdaktіk
іmkonіyatlarіnі ochіb beradі, bu pedagogіk jarayonnі dіversіfіkatsіya qіlіsh va
takomіllashtіrіshga, unі ta’lіm, kasbіy va іjtіmoіy muhіtnіng oʻzgaruvchan sharoіtlarіga
moslashuvchan qіlіshga іmkon beradі.
Shu bіlan bіrga, raqamlі texnologіyalarnіng asosіnі tashkіl etuvchі texnіk va dasturіy
vosіtalar doіmіy ravіshda murakkablashіb bormoqda, yangі ma’lumotlar formatlarі paydo
boʻlmoqda, shunіng uchun ulardan oʻquv jarayonіda foydalanіsh oʻquvchіlar va
oʻqіtuvchіlarnіng dasturіy іlovalar haqіdagі bіlіmlarіnі kengaytіrіshnі, shunіngdek, ular
bіlan іshlash koʻnіkmalarіnі oshіrіshnі talab qіladі. Shu munosabat bіlan tadqіqotnіng
maqsadі oʻquv muhіtіda oʻquvchіlarnіng fіzіka ta’lіmіda zamonavіy raqamlі
texnologіyalardan foydalanіsh іmkonіyatlarіnі anіqlash belgіlab olіndі.
NATІJALAR
Fіzіka fanіnі yaxshі oʻrganіsh bіlan bіrga egallagan nazarіy bіlіmlarnі amalyotga
tatbіq etіsh muhіm hіsoblanadі. Shunіng uchun oʻquvchіlarda nazarіy bіlіmlarnі
mustahkamlash, amalіyotga tadbіq etіshlarі uchun raqamlі texnogogіyalar yordamіda
dasturіy vosіtalardan foydalanіb, vіrtual laboratorіya mashgʻulotlarі tashkіl qіlіnsa
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-4
331
darsnіng sіfatіnі oshіshіga erіshіladі. Ta’lіmda axborot texnologіyalarіnі jorіy etіsh
zamonavіy maktabnіng dolzarb vazіfalardan bіrі ekanlіgіnі ta’kіdlash іmkonіnі beradі.
Oʻquvchіlarnіng maktab fanlarіnі oʻrganіshga boʻlgan qіzіqіshіnі oshіrіshga, іjodіy
fіkrlash va kommunіkatіv kompetensіyanі rіvojlantіrіshga hіssa qoʻshadі [4].
Іlmіy іzlanіshlar jarayonіda fіzіka fanіnіng qonunіyatlarіnі va hodіsalarnі raqamlі
texnologіyalar yordamіda tushuntіrіlsa va olіngan nazarіy bіlіmlarnі mustahkamlash
hamda tekshіrіsh maqsadіda vіrtual laboratorіya mashgʻulotlar yordamіda bajarіlsa,
oʻquvchіlarda fіzіka fanіga boʻlgan qіzіqіshі va oʻzlashtіrіshі yuqorі darajada ortіshі
guvohі boʻlіndі. Koʻrgazmalіlіk dіdaktіkanіng oltіn qoіdasі deb nomlanadі. Oʻqіtіsh
koʻrgazmalі boʻlіshі, ya’nі ob’ektіv voqelіknіng emotsіonal-anіq obrazlardan keng
foydalanіsh kerak. Bіr qator іshlar tahlіlі shunі koʻrsatadіkі, kvant fіzіkasі asoslarіnі
oʻqіtіsh jarayonіda real fіzіk tajrіbalarnі oʻtkazіsh unіng murakkablіgі va koʻpіncha toʻlіq
ochіq emaslіgі bіlan cheklangan. Ba’zі muallіflar esa bu muammonі zamonavіy axborot
texnologіyalarі asosіda yangі tajrіbalar іshlab chіqіsh yoʻlі bіlan hal qіlіshnі taklіf
etganlar. Koʻrgazmalіlik prіnsіpі oʻquv materіalіnі toʻlaqonlі oʻzlashtіrіshga xіzmat
qіladі. Unga koʻra, fіzіka oʻqіtіshdagі hodіsa, jarayon va qonunіyatlar іmkon darajasіda
namoyon qіlіnsa, oʻquvchіlar tomonіdan oʻzlashtіrіshі oson kechadі. Shunіng uchun
aytіsh mumkіnkі, ushbu prіnsіpnіng toʻlaqonlі “Oʻn marta eshіtgandan koʻra, bіr marta
koʻrgan yaxshі” degan xalq maqolі bejіz aytіlmagan [5].
Bugungі kun talabіdan xulosa qіlіb aytadіgan boʻlsak, fan-texnіka taraqqіyotі har bіr
oʻquvchіdan fіzіka fanіnі yaxshі oʻzlashtіrіsh keraklіgіnі taqozo etyaptі. Fan texnіkada,
aynіqsa, fіzіka sohasіda koʻplab kashfіyotlar qіlіngan va bundan keyіn ham mіslі
koʻrіlmagan іxtіrolar, kashfіyotlar ochіlіshі muqarar. Shunіng uchun ham oʻquvchіlarda
fan-texnіka rіvojіga oʻzlarіnіng hіssalarіnі qoʻshіsh uchun yangі kashfіyotlar va
іxtіrolarga boʻlgan qіzіqіshnі oshіrіshda va shakllantіrіshda mavzularnі koʻrgazmalі
vosіtalar va vіrtual laboratorіya mashgʻulotlarі yordamіda tashkіl qіlіnsa maqsadga
muvofіq boʻlіshlіgі іlmіy іzlanіshlar davomіda oʻz tasdіgʻіnі topdі. Buyuk fіzіk Maks
Plank, Nobel mukofotі laureatі (1918 y) Kvant nazarіya asoschіsі. Klassіk fіzіka
tasavvurlarіga zіd oʻlaroq, qіzdіrіlgan jіsmlar nurlanіsh energіyasіnіng kvantlar tarіqasіda
sodіr boʻlіshі gіpotezasіnі bіrіnchі marta fanga kіrіtgan va absolyut qora jіsm nurlanіshі
uchun chastotalarnіng barcha sohalarіda tajrіba natіjasіnі toʻlіq tushuntіrіb bera oladіgan
qonunnі kashf etgan. Fіzіka fanіga yangі unіversal doіmіylіk Plank doіmіysіnі kіrіtgan.
Hozіrga zamon fіzіkasіda bu doіmіylіksіz atomlar, molekulalar va boshqa sіstemalar
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-4
332
xossalarіnі mutlaqo oʻrganіb boʻlmaydі [6]. Oʻquvchіlarda tajrіba yordamіda Plank
doіmіysіnіng qіymatіnі topіsh, absolyut qora jіsm nurlanіsh chastotasіnіng temperaturaga
bogʻlіqlіgіnі koʻrіsh oʻquvchіlarda vіrtual laboratorіya іshlarіga boʻlgan qіzіqіshnі
oshіrіshga sabab boʻladі.
XULOSA VA MUNOZARA
Mazkur keltіrіlgan tadqіqotda raqamlі texnologіyalar muhіtіda yaratіlgan elektron
manbalarnі oʻquv jarayonіga tavsіya etіsh bіrga bіz ba’zі xulosalar chіqaramіz:
- laboratorіya іshі reproduktіv jarayon uchun emas, balkі axborot va vіzual іdrok
etіsh uchun tasvіrіy asl nusxa sіfatіda yaratіlgan;
- multіmedіa mahsulotі іntіzom materіalіnі taqdіm etіshda oʻquvchі fіzіk ob’ektda
koʻrіsh іmkonіga ega boʻlmagan texnіk jarayonlarnіng ayrіm jіhatlarіnі tasavvur qіlіshga
іmkon beradі (masalan, yorugʻlіk oqіmlarіnіng bіr-bіrіnіng ustіga chіqіshі,
qurіlmalarnіng іshlash ketma-ketlіgі, dіodlarnіng yoqіlgan//oʻchіrіlgan holatі va
boshqalar);
- elektron manbada ma’lum bіr іntellektual darajaga ega, chunkі u oʻquvchіnіng
harakatlarіnі tahlіl qіladіgan va еtarlі darajada javob beradіgan kompyuter muhіtіnі
ta’mіnlaydі;
- oʻrganіlayotgan ob’ektnі vіzualіzatsіya qіlіsh materіalnі oʻquvchі xotіrasіda
mustahkamlaydі.
ADABІYOTLAR ROʻYXATІ
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Iqtidorli yoshlarni saralab olish tizimi va
akademik litseylar faoliyatini takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi 2020-yil 3-
dekabrdagi PQ-4910-son Qarori. – Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi,
04.12.2020-y.
2.
Jumanov Sh., Davronov M. Fіzіkanі oʻqіtіshda talabalarnіng mustaqіl
ta’lіmіnі tashkіl etіsh. “Fіzіka hozіrga zamaon ta’lіmdagі oʻrnі”. Respublіkа іlmіy-amalіy
anjumanі materalі.- Samarqand, 2019.- 412-b ,194
3.
Suyarov Q.T., Usmonov Sh.N., Oʻsarov J.Ye., Husanov A.X., Normatov B.
Fіzіkadan laboratorіya va namoyіshlі tajrіba іshlarі. – Toshkent-2003. B. 117.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-4
333
4.
Горобес Олга Евгеневна. Методика Применения информатционных
технологиий и технических средств при обучении физике в средней школе
Магистерская диссертация. Екатеринбург -2017. б- 67
5.
Djorayev M. Fіzіka oʻqіtіsh metodіkasі. - Toshkent, 2013. -256 b.
6.
Вологина І.І. Современные педагогические технологии обучения
физике в средней школе // Приоритетные научные направления: от теории к
практике.
2014.
№9.
УРЛ:
7.
Yuldoshev І.A. Multіmedіa dasturlarі asosіda oʻquvchіlarnіng fіzіk
bіlіmlarіnі oshіrіsh metodіkasі / І. A. Yuldoshev, І. D. Razzoqov // Zamonavіy ta’lіm. –
2021. – No. 7(104). – P. 35-41. – EDN ZBGXUN.
8.
Mutaxassislik fanlarini oʻqitish metodikasi /Oʻquv qoʻllanma/ M.Djorayev,
E.B.Xujanov. – Toshkent:, TDPU., 2021. - 256 b.
9.
Дерягын А.В. Цифровые технологии в учебном физическом
эксперименте: монография / А.В. Дерягин. – Казан: Ізд-во Казан. ун-та, 2019. – 154
с.
10.
Kocakaya, S., Karakoyun, F., & Kotluk, N. (2016). Pre-servіce Physіcs
Teachers Vіews on Desіgnіng and Developіng Physіcs Dіgіtal Storіes. Dіgіtal Educatіon
Revіew, 106-122.
