“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
37
SURXONDARYO VOHASIDA BUG‘DOY NEMATODAFAUNASINING
TAKSONOMIK TAHLILI
Xurramov Alisher Shukurovich
1
, Choriyev Siroj Hamzayevich
2
1
Termiz davlat universiteti, professori, b.f.d.
2
Termiz davlat universiteti, b.f.f.d.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15574328
Annatatsiya:
Maqolada bug’doy o‘simligi va uning ildizi atrofidagi tuproqda uchrovchi
fitonematodalarining turlar xilma-xilligi hamda tarqalishi to‘g’risida tadqiqotlar haqida ma’lumotlar
keltirilgan. Tadqiqotlar natijasida bug’doy o‘simligi va uning ildiz atrofidagi tuproqda 3 ta kenja sinf,
8 ta turkum, 9 ta kenja turkum, 23 ta oila, 44 ta avlod va 93 ta turga mansubdir.
Kalit so‘zlar
: bug’doy, turlar, fitonematodalar, tarqalish, ildiz parazit nematodalari, turlar
xilmaxilligi.
Аннотация
:
В
статье
приведены
сведения
об
исследованиях
видового
разнообразия
и
распространения
фитонематод
,
обнаруженных
в
органах
растений
и
прикорневой
почве
пшеницы
.
В
результате
исследований
в
органах
растений
и
прикорневой
почве
пшеницы
зарегистрировано
93
видов
фитонематод
,
относящихся
к
3
подклассам
, 8
родам
, 9
подродам
,
23
семействам
и
44
родам
.
Ключевые
слова
:
пшеница
,
виды
,
фитонематоды
,
распространение
,
корневые
паразитические
нематоды
,
видовое
разнообразие
.
Abstract:
The article provides information about the studies of species diversity and
distribution of phytonematodes found in plant organs and root soil of wheat. As a result of research,
93 species of plant nematodes belonging to 3 subclasses, 8 genera, 9 subgenera, 23 families and 44
genera were registered in plant organs and root soil of wheat.
Key words:
wheat, species, phytonematodes, distribution, root parasitic nematodes, species
diversity.
Dunyoda madaniy
о
‘simliklarni turli zararkunanda va kasalliklardan himoya qilish, ularga
ziyon keltiradigan organizmlarni aniqlash va ularga qarshi kurash chora-tadbirlarini ishlab chiqish
eng dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Bu borada kelajakda yangi yerlarni
о
‘zlashtirish orqali
ekin maydonlarini kengaytirilishi zararkunanda organizmlar xususan, parazit nematodalarni yangi
muhit sharoitiga moslashish xususiyatlarini identifikatsiya qilish muhimdir.
Bug‘doy o‘simligining hosildorligini oshirish uchun ularning o‘sishi, rivojlanishi va
hosildorligiga salbiy ta’sir qiluvchi turli kasalliklar, xilma-xil zararkunandalarning ta’sirini o‘rganish
bilan bir qatorda, ularda parazitlik qiluvchi fitonematodalarni aniqlash ilmiy va amaliy ahamiyat ham
kasb etadi.
Tadqiqot materiallari va metodlari
. Tadqiqot maqsadida bug‘doy
о
‘simligi ildizi va ildiz
atrofi tuproq fitonematodalari Surxondaryo viloyatining 8 ta tumani Sherobod, Angor, Termiz,
Muzrabot, Qiziriq, Boysun, Jarqo‘rg‘on va Bandixon tumanlaridagi bug’doy ekinlaridan tanlandi.
Ushbu tadqiqot 2023-2024 yillar oralig'ida o‘tkazildi.
Bug‘doy
о
‘simligi ildiz atrofidagi tuproqdan namunalar yig‘ishda fitogelmintologiyada
k
о
‘pchilik tadqiqotchilar tomonidan qabul qilingan va keng tarqalgan marshrut metodidan
foydalanildi [1,2].
Biz
о
‘z tadqiqotlarimizda
о
‘simlik organlari va ildiz atrofidagi tuproqdan fitonematodalarni
ajratib olishda Bermanning voronkali metodidan foydalandik[1,2].
Doimiy preparat tayyorlash ishlari Saynxorst metodi asosida amalga oshirildi.
Fitonematodalarni ravshanlashtirishda 2 xil eritmalardan, jumladan, birinchi tartibli (20% spirt, 1%
glitserin, 79 % distillangan suv) hamda ikkinchi tartibli (95% spirt, 5% glitserin) eritmalardan
tomizilib ravshanlantirildi.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
38
Fitonematodalarning turlarini, jinsini aniqlashda N-300M Trinokulyar (MD101,5,0M,11
ekranli) mikroskopidan, hamda A.N. Seversov nomidagi “Ekologiya va evolutsiya muammolari”
ilmiy tadqiqot inustitutida tayyorlangan fitonematodalarning atlaslaridan foydalanildi[3,4].
Fitonematodalarni
о
‘lchamlarini olishda De Man (1880) formulasidan foydalanildi [5].
Olingan natijalar va ularning tahlili
Tadqiqot natijasida bug‘doy
о
‘simligi va ildiz atrofidagi tuproqda uchrovchi fitonematodalar
3 ta kenja sinf, 8 ta turkum, 9 ta kenja turkum, 13 ta katta oila, 23 ta oila, 44 ta avlod, 93 ta turga
mansub.
Bizning materiallarimizda Enoplida turkumiga oid 2 ta tur, Mononchida turkumiga oid 3 ta tur,
Dorylaimida turkumiga oid 10 ta tur, Monhysterida turkumiga oid 1 ta tur, Plectida turkumiga oid 2
ta tur, Rhabditida turkumiga oid 28 ta tur, Aphelenchida turkumiga oid 18 ta tur va Tylenchida
turkumiga oid 29 ta turlar aniqlandi (jadval).
Jadval
Aniqlangan nematoda turlarining turkumlar b
о
‘yicha taqsimlanishi
№
Turkumlar
Turlar
soni
%
Individ-
lar soni
%
1. Enoplida
2
2,1
11
0,04
2. Mononchida
3
3,3
56
0,23
3. Dorylaimida
10
10,8
297
1,22
4. Monhysterida
1
1,07
37
0,15
5. Plectida
2
2,1
27
0,11
6. Rhabditida
28
30,2
14726
60,6
7. Aphelenchida
18
19,3
5489
22,6
8. Tylenchida
29
31,13
3627
15,5
Jami:
93
100
24270
100
Tadqiqotlar natijasida bug’doy o‘simligi ildiz sistemasi va ildiz atrofidagi tuproqda 3 ta kenja
sinf, 8 ta turkum, 9 ta kenja turkum, 13 ta katta oila, 23 ta oila, 44 ta avlod, 93 ta tur fitonematodalar
aniqlandi.
Bizning materiallarimizda Adenophorea kenja sinfi 3ta turkumi Tripyloidina, Mononchina,
Dorylaimida turkumlarini o‘z ichiga oladi. Enoplida turkumi o‘z navbatida 1 kenja turkum
(Tripyloidina), 1 ta katta oila (Tripyloidea), 1 oila (Tripylidae), 1 ta kenja oila (Tripylinae) 2 ta avlod
(Trischistoma, Tobrilus) va 1 turni (umumiy turlarning 2,1% ini) o‘z ichiga oladi.
Mononchida turkumi o‘z navbatida 1 kenja turkum (Mononchina), 1 ta katta oila
(Mononchoidea), 2 ta oila (Mononchidae), 2 ta kenja oila (Mononchinae, Mylonchulinae), 3 ta avlod
(
Clarcus, Mononchus Mylonchulus
) va 3 turni (umumiy turlarning 3,3% ini) o‘z ichiga oladi.
Dorylaimida turkumi o‘z navbatida 1 kenja turkum (Dorylaimina), 1 ta katta oila
(Dorylaimoidea), 4 oila (Dorylaimidae, Qudsianematidae, Aporcelaimidae, Xiphinemidae), 5 ta kenja
oila (Qudsianematinae, Mesodorylaiminae Dorylaimoinae, Aporcelaiminae, Xiphinematinae), 5 ta
avlod (
Mesodorylaimus, Dorylaimus, Eudorylaimus, Aporcelaimus, Xiphinema
) va 10 turni (umumiy
turlarning 10,8 % ini) o‘z ichiga oladi.
Chromadoria kenja sinfi 2 turkum ya’ni Monhysterida, Plectida turkumini o‘z ichiga oldi.
Monhysterida turkumi o‘z navbatida 1 kenja turkum (Monhysterina), 1 ta katta oila
(Monhysteroidea), 1 oila (Monhysteridae), 1 ta kenja oila (Monhysterinae,), 1 ta avlod (
Monhystera
)
va 1 turni (umumiy turlarning 1,07 % ini) o‘z ichiga oladi.
Plectida turkumi o‘z navbatida 1 kenja turkum (Plectoidna), 1 ta katta oila (Plectoidea), 1 oila
(Plectidae), 1 ta kenja oila (Plectinae), 2 ta avlod (
Plectus, Proteroplectus
) va 2 turni (umumiy
turlarning 2,1% ini) o‘z ichiga oladi.
Rhabditia kenja sinfi 3 turkum ya’ni Rhabditida, Aphelenchida, Tylenchida turkumini o‘z
ichiga oldi.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
39
Rhabditida turkumi o‘z navbatida 2 kenja turkum (Cephalobina, Rhabditina), 3 ta katta oila
(Rhabditoidea, Panagrolaimoidea, Cephalobidea), 3 oila (Cephalobidae, Panagrolaimidae,
Rhabditidae), 5 ta kenja oila (Rhabditinae, Mesorhabditinae, Panagrolaiminae, Acrobelinae,
Cephalobinae), 11 ta avlod (
Heterocephalobus, Cephalobus, Eusephalobus, Acrobeloides,
Chiloplacus, Acrobeles, Panagrolaimus, Xylorhabditis, Pelodera, Rhabditis, Cuticularia
) va 28 turni
(umumiy turlarning 30,2 % ini) o‘z ichiga oladi.
Aphelenchida turkumi o‘z navbatida 1 kenja turkum (Aphelenchina), 1 ta katta oila
(Aphelenchoidea), 4 oila (Aphelenchidae, Praphelenchidae, Aphelenchoididae, Seinuridae), 4 ta
kenja oila (Seinurinae, Aphelenchoidinae, Paraphelenchinae, Aphelenchinae), 4 ta avlod
(
Aphelenchus, Paraphelenchus, Aphelenchoides, Seinura
) va 18 turni (umumiy turlarning 19,3 % ini)
o‘z ichiga oladi.
Tylenchida turkumi o‘z navbatida 2 kenja turkum (Tylenchina, Criconematina), 4 ta katta oila
(Tylenchoidea,
Hoplolaimoidea,
Criconematoidea,
Anguinoidea),
6
oila
(Tylenchidae,
Dolichodoridae, Psilenchidae, Hoplolaimidae, Pratylenchidae, Anguinidae), 9 ta kenja oila
(Tylenchinae, Tylenchorhynchinae, Merliniinae, Psilenchinae, Rotylenchoidinae, Pratylenchinae,
Radopholinae, Anguininae, Nothotylenchinae), 16 ta avlod (
Tylenchus, Filenchus, Lelenchus,
Aglenchus, Tylenchorhynchus, Bitylenchus, Merlinius, Psilenchus, Helicotylenchus, Pratylenchus,
Pratylenchoides, Paratylenchus, Scytaleum, Neotylenchus, Ditylenchus, Nothotylenchus
) va 29 turni
(umumiy turlarning 31,13% ini) o‘z ichiga oladi.
Xulosa o‘rnida aytish lozimki aniqlangan turlar bo‘yicha Tylenchida turkumi dominantlik
qilib, Monhysterida turkumi eng kam turga ega bo‘lgan turkum xisoblanadi. Aniqlangan turlarning
individlar soni jihatdan eng ko‘p Rhabditida turkumiga oid bo‘lib, eng kam Dorylaimida va
Enoplida turkumlari xisoblandi.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Хуррамов
А
.
Ш
.,
Бобокелдиева
Ш
.
А
.
Фитопаразитические
нематоды
–
вредители
зерновых
культур
Узбекистана
//
Международный
научный
журнал
, -
№
10 (80), - 2020, -
С
.
8-12. [Uzbekistan]. http://scienceway.ru/f/the_way_of_science_no_10_80_october.pdf
2
.
Хуррамов
А
.
Ш
.,
Соатова
З
.
А
.
Обнаружение
и
видовое
разнообразие
корневых
экто
-
и
эндопаразитических
фитонематод
зерновых
культур
//
Вестник
Хорезмской
академии
Маъмуна
.
Хива
-2019
С
. 21-23.
3
. Paramonov A.A.
Опит
экологической
классификатсии
фитонематод
//
Тр
.
ГЕЛАИ
СССР
.1952.
Т
. 6. -
С
.338-369.
4
.Paramonov A.A. K
ревизии
системи
рабдитат
растений
//
Тр
.
Гелминтол
.
Лаб
.
АН
СССР
.-
М
., 1956.
№
8. -
С
.85-111.
5.
De Man J.G Dior einheimischen, frei in der reinen erde und im siissen wasser Lebenden
Nematoden.-Tijdschr// Nedrn. Dierk. Verun, 1880,-V. 5.- P. 1-104.
