“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
34
SURXONDARYO VILOYATI SHAROITIDA ANOPHELES CHIVINLARIGA
BEZGAK PLAZMODIUM VIVAX YUQISHINING MAVSUMI ELEMENTLARI
Xurramov Alisher Shukurovich
1
, Mardanova Gavhar Dobilovna
2
1
Termiz davlat universiteti professori, b.f.d.
E-mail: Khurramov10@mail.ru
2
Termiz davlat universiteti katta o‘qituvchisi, b.f.f.d.
E-mail: dilnuramuhamadiyeva@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15574308
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Surxondaryo viloyati iqlim sharoitida bezgak plazmodiumini
olib yuruvchi Anopheles urug’iga mansub chivinlarning mavsumiy faolligi va gonotrofik tsikllarning
qisqarishi yillik kuzatuvlar asosida mavsumiy o‘zgarishlar tahlil qilindi.
Kalit so‘zlar.
Anopheles, plasmodium, gonotrofik tsikl, bezgak, mavsumiy.
Аннотация
:
В
данной
статье
проанализирована
сезонная
активность
комаров
рода
Anopheles
,
переносящих
малярийный
плазмодий
,
а
также
сокращение
гонотрофических
циклов
в
климатических
условиях
Сурхандарьинской
области
.
Анализ
основан
на
ежегодных
наблюдениях
за
сезонными
изменениями
.
Ключевые
слова
.
Anopheles, plasmodium,
гонотрофический
цикл
,
малярия
,
сезонная
.
Annotation:
This article analyzes the seasonal activity of mosquitoes belonging to the
Anopheles
genus, which carry the malaria plasmodium, and the shortening of gonotrophic cycles
under the climatic conditions of Surkhandarya region. The analysis is based on annual observations
of seasonal changes.
Key words. Anopheles, Plasmodium, gonotrophic cycle, malaria, seasonal.
Surxondaryo viloyatida
Anopheles
urug’iga mansub
An. superpictus
va
An. pulcherrimus
chivinlari bezgakning asosiy tarqatuvchisi bo‘lib, ularni qat’iy hisobga olish va nazorat qilishni yo‘lga
qo‘yish, hamda bezgak mavsumi elementlarining vaqtini hisoblab chivinlarda sporogoniyning
samarali rivojlanishining boshlanishi va oxiri, birinchi va oxirgi sporogoniyaning davomiyligi,
bezgak yuqishining boshlanishi va tugash vaqtlari kunning o‘rtacha harorati bilan uzviy bog‘ligi
o‘rganib bezgak bilan zararlanish natijasida yuzaga keluvchi birinchi bezgakni paydo bo‘lish
muddatlarini davomiyligini avvaldan aniqlash va bezgak bilan zararlanish mavsumi yuza kelishi
mumkinligini tahlil qilib oldindan aniqlash imkonini beradi.
Material va metodlar.
Materialllar Surxondaryo viloyatining hududida (shimolda 37°10’ dan
39°02’ gacha va sharqda 66°32’ dan 68°25’ gacha bo‘lgan kenglikdagi nuqtalar oralig‘ida joyshgan)
umumiy qabul qilingan usullar yordamida yig‘ilgan hamda Sh.D. Moshkovckiy (1951) va A.V.
Gutsevich va boshq. (1970) tomonidan tavsiya etilgan metodlardan foydalanildi [1; 384-b., 2; 455-
b.].
Natijalar va muhokama.
Bezgakning odamlarga yuqishini hisoblash birinchi generatsiya
urg‘ochi chivinlari tomonidan bezgakni samarali yuqtirish mavsumining boshlanishini hisoblash
qo‘yidagicha amalga oshiriladi: fenologik kuzatuvlarga ko‘ra, birinchi generatsiyaning ommaviy
uchish sanasi belgilanadi va shu kundan boshlab ushbu haroratda sporogoniyani tugatish uchun
qancha vaqt kerakligini hisoblab chiqadi. Sporogoniyaning tugashi birinchi generatsiya vakillari
tomonidan bezgak yuqish mavsumining boshlanishini anglatadi. Mavsumning oxiri yoz va kuzning
oxirida har xil turdagi urg‘ochi bezgak chivinlarining xatti-harakatlariga bog‘liq. Bezgak tashuvchisi
sifatida eng katta epidemik ahamiyatga ega bo‘lgan urg‘ochi chivinlar odatda I va II avlodlardir,
chunki qishlagan urg‘ochilar bahorda issiqlik etishmasligi tufayli bezgak yuqishini ta’minlay
olmaydi. Tabiiy sharoitda faqat bitta urhochi
Anopheles
uchta gonotrofik tsikl o‘tadi va juda kamdan-
kam hollarda to‘rtta va bezgakning yuqishi mumkin bo‘lgan mavsumning aniqligi 3 oyni tashkil
qiladi.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
35
Iqlimning isishi tufayli bezgak mavsumi elementlarining vaqtida o‘zgarishlar mavjud. 1-
jadvaldan ko‘rinib turibdiki, chivinlarning samarali yuqishi yildan yilga kechroq boshlanganiga
qaramay, birinchi sporogoniyaning davomiyligi, aksincha, kamaydi, ya’ni, o‘rtacha kunlik harorat
o‘tgan yilga nisbatan yuqori edi. Shunga ko‘ra, bezgak yuqishining boshlanish vaqti o‘zgardi, ya’ni
2022-yilda plazmodium yuqishi 2021-yilga qaraganda erta, 2021-yilda esa 2020-yilga nisbatan erta
sodir bo‘lishi kerak edi. Bezgak plazmodiumi bilan chivinlarning samarali infeksiyasining tugashi
yoki yillar bo‘yicha oxirgi sporogoniyaning boshlanishi, shuningdek, oxirgi sporogoniyaning
davomiyligi ham o‘zgarib turdi, ammo uch yil ichida oxirgi sporogoniyaning oxiri amalda to‘g‘ri
keladi, ya’ni 2-3-noyabr. Uyda qishlaydigan va qon ichadigan endofil (
An. hyrcanus
va
An. claviger
)
chivinlarning biologik xususiyatlarini hisobga olgan holda, parazitning yuqish muddati 35-38 kun
davom etdi. Shuni hisobga olish takidlash kerakki,
An superpictus
uchun bezgakning odamlarga uy
ichlariida yuqishi mumkinligi tashvishli bu holat faqat
An. superpictus
uchun o‘ziga xosligi aniqlandi
(1-jadval).
jadval-1
Termiz shahri sharoitida Anopheles chivinlarga bezgak
Plazmodium vivax yuqishi va mavsumi elementlarining xususiyatlari
T/r
Ko‘rsatkichlar
2020 yil
2021
yil
2022
yil
1
Chivinlarni
Pl. vivax
samarali zaralanishining boshlanishi
birinchi sporogonii boshlanishi bilan tengligida
14 mart
18
mart
24
Mart
2
Birinchi sporogoniining davomiyligi
30 kun
25 kun
15 kun
3
Pl. vivax
yuqtirishini boshlanishi
12 aprel
11
aprel
8
Aprel
4
Chivinlarni
Pl. vivax
samarali zaralani-shining nihoyasi oxirgi
sporogoniining boshlanishi bilan tengligida
12
oktyabr
28 sentyabr
3
oktyabr
5
Oxirgi sporogoniining yakuni
2 noyabr
3
noyabr
2
Noyabr
6
Oxirgi sporogoniiningdavomiyligi
22 kun
33 kun
31 kun
7
An. pulcherrimus
chivinlari uchun
Pl. vivax
yuqtirishning
nihoyasi
17 noyabr
17 noyabr
16
Noyabr
8
An. superpictus
chivinlari uchun
Pl. vivax
yuqtirishning
nihoyasi
8 dekabr
8
dekabr
7
dekabr
2-jadvaldagi ma’lumotlardan iqlim o‘zgarishi (isish) chivinda (sporogoniya) parazit rivojlanish
vaqtiga qanday ta’sir qilishini ko‘rish mumkin. Shunday qilib, agar bahor sovuq va yomg‘irli bo‘lsa,
sporogoniya davrlari 7 kundan 15-29 kungacha uzaytiriladi; yozda, aksincha, yuqori harorat tufayli
muddatlar 4-10 kungacha kamayadi; kuzda sporogoniya davrlari 6 dan 21 kungacha va ma’lumki,
sporogoniya qanchalik tez tugasa, urg‘ochi chivin parazitning xavfli tarqatuvchisiga aylanadi va shu
bilan birga urg‘ochilarning katta foizi tirik qoldi (2-jadval).
jadval-2
Sporogoniyning yilning mavsumlari bo‘iycha davomiyligi, kunlar
T/r
Yid
Bir sporogoniydagi kunlar soni
Bahor
Yoz
Kuz
1
2020
11-29 kun
6-8 kun
11-21 kun
2
2021
8-23 kun
5-10 kun
7-8 kun
3
2022
7-15 kun
4-7 kun
6-15 kun
3-jadvaldagi ma’lumotlardan iqlim o‘zgarishi (isish) gonotrofik sikllarning davomiyligiga,
ya’ni chivinlarni oziqlanish va ko‘payish jarayoniga qanday ta’sir qilishini ko‘rish mumkin. Shunday
qilib, agar bahor sovuq va yomg‘irli bo‘lsa, unda gonotrofik sikllarning davomiyligi 3 kundan 11
kungacha uzaytiriladi; yozda, aksincha, yuqori harorat tufayli vaqt 3-4 kungacha kamayadi; kuzda
gonotrofik sikllarning davomiyligi 3 dan 11 kungacha. Ma’lumki, yepidemiologik xavfli urg‘ochilar
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
36
bir nechta gonotrofik sikllarni sodir yetgan deb hisoblanadi, chunki infeksiyalangan urg‘ochilar
bezgak plazmodiumini har safar odamni tishlaganida tupurik bilan qonga o‘tkazadilar (3-jadval).
jadval-3
Gonotrofik tsikllarning yil mavsumda davomiyligini aniqlash
T/r
Yil
Gonotrofik siklning davomiyligi, kunlar
Bahor
Yoz
Kuz
1
2020 yil
3-9 kun
3-4 kun
3-6 kun
2
2021 yil
3-11 kun
3-4 kun
3-11 kun
3
2022 yil
3-7 kun
3 kun
3-5 kun
Tadqiqotlardan ma’lum bo‘ldi-ki, iqlimning global o‘zgarishi (kunlarning isib ketishi)
gonotrofik sikllarning davomiyligiga, ya’ni chivinlarning oziqlanish va ko‘payish jarayonlariiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi aniqlandi. Tadqiqot natijalari 12-ilovada ko‘rish mumkin. Undan
qilib chiqib shuni taqidlash kerakki, agar yilning bahor vasli sovuq va yomg‘irli bo‘lsa, unda
gonotrofik sikllarning davomiyligi 3 kundan 11 kungacha uzayishi kuzatildi. Yozda esa, aksincha,
havoning yuqori harorati tufayli siklashish vaqti 3-4 kungacha kamayganligi aniqlandi. Kuzda
gonotrofik sikllarning davomiyligi 3 dan 11 kungacha bo‘lishligi aniqlandi. Shuni ham takidlash
kerakki,
Anopheles
chivinlarining urg‘ochilari epidemiologik jihatdan o‘ta xavfli bo‘lishi bilan birga
mavsum davomida bir nechta gonotrofik sikllarni sodir qilishiligi va shu davrda infeksiyalangan
urg‘ochilar bezgak plazmodiumini har safar odamni tishlaganida tupurik bilan qonga o‘tkazab
yuborish qobiliyati egaligi bilan kelgisi kelgan odamga yukumli kasaliklarni tarqati berishiligi bilan
xozirgacha xavfli bo‘lib qolmoqda.
Yuqoridagilardan ko‘rinib turibdiki,
An. superpictus
chivinlar urg‘ochisining samarali
zararlanish mavsumi bezgak qo‘zg‘atuvchisi butun uzunligi davomida bir xil bo‘lmasligi aniqlandi.
Ushbu mausumda bezgak plazmodiysi havoning yil davomida har sutkalik o‘rtacha +16 °C ga teng
yoki yukori haroratda pashshalarning birinchi generatsiyasi uchib chiqqon sana aniqlanib kasaallik
yukish ehtimolini oldini olinish choralari ko‘riladi.
Adabiyotlar
1.
Гуцевич
А
.
В
.,
Мончадский
А
.
С
.,
Штакельберг
А
.
А
.
Фауна
СССР
.
Насекомые
двукрылые
.
Комары
(
семейства
Culicidae).
Определители
. //
Ленинград
:
Наука
, 1970.
Т
.3
вып
.
№
4. 384
с
.
2.
Мошковский
Ш
.
Д
.,
Рашина
М
.
Г
.,
Демина
Н
.
А
.
Малярия
.
Эпидемиология
и
медицинская
паразитология
для
энтомологов
//
М
.:1951. 455
с
.
