628
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
TA`LIM TIZIMIDA INNOVASIYALARDAN FOYDALANISH.
NamDPI. Aniq fanlar kafedrasi
dotsenti Xudayqulov Shavkatbek Soyibjonovich
Magistir Mirzajonova Shaxnoza Muydinjon qizi
Texnologik ta’lim yo’nalishi - bosqich
talabasi Olimova Durdona Tursunboy qizi
O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha, umumiy o‘rta, professional va oliy
ta’lim tizimlarida texnologiya fanini o‘qitishni rivojlantirish konsepsiyasi
O‘zbekiston Respublikasining 2030-yilgacha rivojlanish Strategiyasining
konsepsiyasi, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-maydagi
“O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim tizimini 2030-yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PQ-4312-sonli Qarori,
2019-yil
29-apreldagi “O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-5712-sonli hamda 2019-
yil 6-sentyabrdagi “Professional ta’lim tizimini yanada takomillashtirishga doir
qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PF-5812-sonli va va 2019-yil
8-oktyabrdagi “O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’limi tizimini 2030-yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-5847-sonli Farmonlari,
2025-yilgacha O‘zbekiston sanoatining rivojlanishi konsepsiyasi hamda
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 24-yanvarda Oliy Majlisga
Murojaatnomasida belgilangan vazifalar ijrosi yuzasidan ishlab chiqilgan.
Davlatimiz rahbari innovatsiyaning ahamiyati tog‘risida quyidagilarni
ta’kidladi: «Innovatsiya bu kelajak degani. Biz buyuk kelajagimizni barpo etishni
bugundan boshlaydigan bo’lsak, uni aynan innovatsion g‘oyalar, innovatsion
yondashuv asosida
boshlashimiz
kerak».
2018-yilda
Respublikamizda
innovatsiyalarni rivojlantirishning asosiy vazifalari qatorida quyidagilar
belgilandi: «Kelgusi yilda ilmiy tadqiqot va innovatsion faoliyatni rivojlantirish,
buning uchun zarur moliyaviy resurslarni safarbar etish, ushbu jarayonda iqtidorli
yoshlar ishtirokini, ijodiy g‘oya va ishlanmalarni har tomonlama qo’llab
quvvatlash vazifasi e’tiborimiz markazida bo’ladi» [1].
Demak, bugungi kunda har bir soha va tizim faoliyatini innovatsion
g‘oyalar va texnologiyalar asosida olib borish muhim ahamiyat kasb etadi. Shu
jihatdan mavzuga kirishishdan oldin «innovatsiya» so’zining ma’nosiga biroz
to’xtalishni lozim topdik. Innovatsiya tushunchasi (lotincha novus yangi)
tadqiqotlarda va ilmiy ishlarda XIX asrlarda qo’llanila boshlagan. Avval u alohida
elementlarni bir sohadan boshqa sohaga kiritishni ifodalagan. Texnikaviy
yangiliklar kiritish qonuniyatlarini o’rganib firmalar foyda olish uchun
«innovatsion siyosatni» butun bir tizim sifatida o’zlashtirishdi. Mazkur faoliyat
jamiyat hayotining ixtiyoriy bo’g‘inini yangilash bo’yicha umumiy belgilarga,
qonuniyatlar, yangilik kiritish mexanizmiga ega.
Innovatsion texnologiyalar pedagogik jarayonda o’qituvchi va talaba
faoliyatiga yangilik, o’zgartirishlar kiritish bo’lib, uni amalga oshirishda interfaol
metodlardan foydalanishni taqozo etadi. Interfaol usullar ta’lim jarayonida
629
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
qatnashayotgan har bir o’quvchining faolligiga, erkin va mustaqil fikr yuritishga
asoslanadi. Bu usullardan foydalanganda bilim olish o’quvchi uchun qiziqarli
mashg‘ulotga aylanadi. Interfaol usullar qo’llanilganda o’quvchilar o’qituvchilar
yordami va hamkorligida mustaqil ishlash ko’nikma va malakalariga ega
bo’ladilar. O’quvchilar yangi bilimlarni ilmiy izlanish, tadqiqotchilik, tajriba
sinovlar o’tkazish asosida o’zlashtiradilar. Ilm orqali bilim olish tamoyiliga amal
qilinadi. Ta’lim jarayoni qatnashchilari kichik guruhlarga bo’lingan holda
ishlaydilar. O’quv topshiriqlari alohida bir o’quvchiga emas, balki kichik
guruhning barcha a’zolariga beriladi. O’qitish jarayonini tashkil etishning asosiy
shakli darsdir. Hozirgi paytda darsning xilma xil noan’anaviy shakllari joriy
etilmoqda. Bunday darslar o‘quvchining ijodiy qobiliyatini o’stirish, aqliy
salohiyatini kuchaytirish, ilmiy dunyoqarashini kengaytirish va har bir yangilikni
tez va to’la qabul qila olish ko’nikma va malakalarining shakllanishiga xizmat
qiladi. Dars jarayonida innovatsion texnologiyalarni qo’llash o‘quvchilarda ilmiy
izlanishga qiziqishni uyg‘otadi, ijodkorlik va bunyodkorlik qobiliyatini
rivojlantiradi. Natijada egallangan bilim, ko’nikma va malakalar amaliy faoliyatda
tatbiq etiladi, o’zlashtirish sifati oshadi. Buning uchun o’qituvchi mahoratli
bo’lishi va mavzularning mazmuniga qarab darsni to’g‘ri rejalashtirishi,
mashg‘ulot davomida barcha o‘quvchilarni faol va ongli ishlashlariga erishmog‘i
lozim. Zero, o‘qituvchi ta’lim islohotining bosh ijrochisidir. Bunda har bir
o‘qituvchini qisqa vaqt ichida juda katta miqdordagi axborot to’plamini
o’zlashtirish, qayta ishlash va amalda qo’llay olishga o‘rgatish muhim ahamiyatga
ega. Uni hal qilishda o‘qituvchiga o‘qitishning an’anaviy usullari bilan birga
zamonaviy axborot texnologiyalari, jumladan kompyuterlardan foydalanish
yordam beradi.
Pedagogik innovatsiya bu pedagogik g‘aoliyatdagi yangilik, o'qitish va
tarbiya mazmuni va texnologiyasidagi o'zgarishlar, ularning samaradorligini
oshirishga qaratilgan.Innovatsiya - innovatsiya natijasi sifatida tushuniladi va
innovatsion jarayon uchta asosiy bosqichning rivojlanishi sifatida qaraladi:
g'oyani yaratish (ma'lum bir holatda, ilmiy kashg‘iyot), amaliy jihatlarda
g'oyalarni rivojlantirish va yangiliklarni amaliyotga tatbiq etish. [2]
Pedagogik innovatsiyalab samaradorligining o’lchovi sifatida optimallik
o’qituvchi va o’quvchilarning kafolatlangan natijaga erishishi uchun kuch-quvvat
sarflashlarini taqozo etadi. Turli o’qituvchilar va o’quvchilar o’zlarining shaxsiy
pedagogik hamda o’quv faoliyatlari jarayonida turlicha darajadagi samaradorlikka
erishadilar. Xuddi mana shuning o’zi pedagogik innovatsiyalarning optimallik
darajasini belgilaydi. Innovatsion usullarning eng muhim belgisi sifatida
natijalanganlik o’qituvchi faoliyatida ijobiy yutuqlarga erishilgandagina namoyon
bo’ladi. O’lchovlardagi texnologiklik, kuzatuvchanlik, natijalarning qayd
etilganligi o’qitishning yangi usullari, metodlarini baholash orqali namoyon
bo’ladi. Mazkur o’lchovning ahamiyatli jihati shaxs, uning idroki va
tushunchalarini shakllantirishning bir butunligida namoyon bo’ladi. Shu
munosabat bilan innovatsion jarayonni ilmiy g'oyani amaliy foydalanish
bosqichiga olib chiqish va shu bilan bog'liq ijtimoiy pedagogik muhitdagi
630
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
o'zgarishlarni amalga oshirish jarayoni deb hisoblash mumkin. G'oyalarning
innovatsiyaga aylanishini ta'minlaydigan va bu jarayonni boshqarish tizimini
shakllantiradigan faoliyat bu innovatsion faoliyatdir. Innovatsiya jarayoni
rivojlanish bosqichlarining yana bir o'ziga xos xususiyati mavjud. Pedagogik
tajribada pedagogik innovatsiyalarni ijodiy qo’llash alohida o’qituvchilar ish
faoliyatining boshlang‘ich bosqichida namoyon bo’ladi. Mazkur innovatsiyalar
tajribasi sinovdan o’tkazilib, ob’ektiv baholangandan so’ng ommaviy tarzda
qo’llash uchun taqdim etiladi. Keng ommalashgan, ijobiy natijalarga erishish
imkonini beradigan innovatsion usullardan foydalangan holda o’qituvchilarning
kreativ funksiyalarini rivojlantirish maqsadga muvofiq hisoblanadi.Pedagogik
innovatsiyalarni baholash mezonlarini bilish o’qituvchining pedagogik ijodning
rangbarang shakllarini o’zlashtirishi uchun qulay sharoit yaratadi. Pedagogik
madaniyatning oddiy esda qolgan bilimlarni takrorlash shaklidan boshlab, ilmiy
pedagogik
jamoatchilikka
ma’lum
bo’lgan
g‘oyalar,
konsepsiyalar,
texnologiyalarni o’z shaxsiy faoliyatiga singdirishdan ularni evristik, kreativ
ishlab chiqish va amaliyotga joriy etishga qadar bo’lajak pedagoglarning kundalik
harakati mazmunini tashkil etishi lozim.
Pedagogik innovatsiyalarning mazmuni, uni qo’llash metodlarini bo’lajak
o’qituvchilar tajribasiga singdirish muhim ahamiyatga ega. Ta’lim muassasasi
hayotiga pedagogik innovatsiyalarni keng ko’lamda olib kirish uchun unda
yangilik muhitini yaratish, muayyan axloqiy psixologik holatni shakllantirish,
tashkiliy, metodik, psixologik xarakterdagi choratadbirlarni kullash talab etiladi.
Shu maksadda bulajak ukituvchilarning kreativ funksiyalarini rivojlantirish, ularni
pedagogik innovatsiyalar bilan izchil kurollantirib borish, innovatsion usullarni
tahlil va tatbiq qilishga o’rgatish vazifasini kuyish lozim.[2]
Pedagogika fanida ta'lim tizimidagi yangilik masalalari muttasil
mutaxassislar tomonidan o'rganilib kelinmoqda. Biroq, ijtimoiy-pedagogik
yangiliklar mintaqaviy ta'lim tizimini rivojlantirish omili sifatida, bir tomondan,
nisbatan yaqinda tez rivojlanayotgan ijtimoiy pedagogika fan va amaliy faoliyat
sohasi sifatida nisbatan yaqinda paydo bo'lganligi sababli, boshqa tomondan,
ta'limni markazsizlashtirish va mintaqalashtirishning ijtimoiy tendensiyasining
nisbiy yangiligi bilan bog'liq. Bundan tashqari, xususiy, to'g'ri pedagogik
(masalan, uslubiy) yangiliklarning samaradorligi, agar ular ijtimoiy- pedagogik
rejada qo'llab-quvvatlanmasa, qo'llab-quvvatlanmasa, ancha past bo'ladi. Shunday
qilib, xususiy innovatsiyalar va ijtimoiy-pedagogik yangiliklarni qo'llab-
quvvatlovchi ijtimoiy-pedagogik kontekstni yaratish ham, ma'lum hajm, miqyos
va daraja umuman mintaqaviy ta'lim tizimini rivojlanishini sezilarli darajada
kuchaytirishi mumkin.[3]
Xususan, turli xil innovatsion jarayonlarning hayotiy davrlarini o'rgangan
pedagogik innovatsiyalar sohasi mutaxassisi V.I.Zagvyazinskiy ta’kidlashicha
yangilikni rivojlantirish natijasida ijobiy natijalarga erishgan holda, o'qituvchilar
uni asossiz ravishda uni universallashtirishga, uni pedagogik amaliyotning barcha
sohalariga
tatbiq
etishga
intilayotganliklarini
ta'kidlaydilar.
Ko'pincha
muvaffaqiyatsizlik bilan tugaydi va umidsizlikka olib keladi, yangilikka
631
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
soviydi.Boshqa bir tuzilmani (hozir aytilganiga juda yaqin) aniqlash mumkin. Bu
moddiy ishlab chiqarish sohasidagi innovatsiyalar nazariyasidan olingan
innovatsiya genezisining tuzilishi. Ammo o'quvchi yetarlicha rivojlangan
tasavvurga ega bo'lsa, maktabdagi innovatsion jarayonlarga o'tish juda qulay:
g'oyaning paydo bo'lishi - rivojlanishi - dizayn (qog'ozda nima bor) - ishlab
chiqarish (ya'ni amaliy ishda o'zlashtirish) - boshqa odamlar tomonidan
foydalanish. [4]
Yuqoridagilardan tashqari har qanday innovatsion jarayonda yangiliklarni
yaratish va yangiliklardan g‘oydalanish (o'zlashtirish) kabi tuzilmalarni ko'rish
oson; bir-biri bilan bog'liq bo'lgan mikroinnovatsion jarayonlardan iborat bo'lgan
butun maktabning rivojlanishi asosida yotadigan murakkab innovatsion jarayon.
Umuman aytganda, o’qituvchilarda ijodkorlikni shakllantirishning muhim
pedagogik sharti uni mustaqil bilim olish va ijodiy fikirlashga yónaltirishdan
iborat. Shu bilan bir qatorda, o‘qituvchilar orasida ijodiy muhit, muayyan
ma‘naviy-ruhiy holat, tashkiliy, metodik, psixologik chora-tadbirlar qo‘llashga
ham alohida e`tibor qaratish lozim.
Ta'limdagi innovatsiyalar quyidagi maqsadlarga erishishga yordam beradi:
•
Ta’lim jarayonini insonparvarlashtirish, demokratlashtirish;
•
Talabalarning kognitiv faolligini faollashtirish;
•
Ta’lim va tarbiya ishlarini tashkil etish samaradorligini oshirish;
•
O'quv materialining metodika va didaktika nuqtai nazaridan
o'zgartirishlari.
Pedagogik jarayonga faol joriy etilayotgan yangi yondashuvlar belgilangan
maqsadlarga erishishga yordam beradi. Ular ta'lim muassasalarida ishning yangi
uslub va uslublarini ishlab chiqish uchun asos bo'lib xizmat qilad.
Hozirgi vaqtda savol faol muhokama qilinadi. zamonaviy o'qituvchi
Qanday bilim, qobiliyat, fazilatlar, vakolatlar bo'lishi kerak. Zamonaviy
o'qituvchining kasbiy faoliyatining zaruriy qismlari uchun zarur bo'lgan turli xil
xususiyatlar orasida ko'pincha pedagogik faoliyatga ijodiy yondashuv deb ataladi.
Buning uchun universitetda kelajakdagi o'qituvchilarni tayyorlash bosqichida,
turli xil o'ziga xos, namunaviy g'oyalar yaratishga imkon beradigan
moslashuvchan mahsuldorlik bilan o'ynagan ijodiy shaxsni tuzish kerak.
Ijodkorlik inson faoliyatining turli xil turlarining mohiyatidir, u odamga
ong, fikrlash, tasavvur va boshqalar kabi o'ziga xosdir. Bu shaxsning ko'p
tomonlama, o'zgaruvchan ko'rinishi uchun o'ziga xos xususiyatga ega bo'lgan
inson
Pedagogik faoliyatning umumiy xususiyatlari va san'at xodimlarining
faoliyati:
1) avtorizatsiya qilish uchun qulay bo'lmagan ish elementlarining doimiy
doimiy ishtirok etishi;
2) darsdan tashqari ishlarning mavjudligi (trening va mavzu bo'yicha);
3) ma'lum bir professional his-tuyg'ular;
4) xodimning psixofizik apparati talablarining sezilarli jihatlari;
5) ijodiy elementning mavjudligi.
632
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
2019-yil
8-maydagi
“O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim tizimini 2030-yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PQ-4312-sonli Qarori,
2. 2019-yil 29-apreldagi “O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi tizimini
2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-5712-
sonli hamda
3.O
ʻ
zbekiston Respublik
а
si V
а
zirl
а
r M
а
hk
а
m
а
sining 2017-yil 6-
а
preld
а
gi
“Umumiy o
ʻ
rt
а
t
а
’limining d
а
vl
а
t t
а
’lim st
а
nd
а
rtl
а
rini t
а
sdiql
а
sh to
ʻ
g
ʻ
risid
а
”gi
187-sonli q
а
rori
4.Sh.M. Mirziyoyev 2018-yil 5-senty
а
brd
а
gi “2018–2021 yill
а
rd
а
O‘zbekiston Respublik
а
si x
а
lq t
а
’limi tizimini y
а
n
а
d
а
t
а
komill
а
shtirish bo‘yich
а
chor
а
-t
а
dbirl
а
r d
а
sturi to‘g‘risid
а
”gi
№
PQ–3931-son Q
а
rori.
5.Q.T. Olimov. K
а
sb t
а
’limi uslubiy
а
ti. o‘quv qo‘ll
а
nm
а
. -T.: 2006.
6. SH. SHodmonov
а
, N.S. Mirs
а
g
а
tov
а
, G.N. Ibr
а
gimov
а
, M.T. Mirsoliev
а
.
Ped
а
gogik texnologiy
а
l
а
r. Metodik kull
а
nm
а
T.: “F
а
n v
а
texnologiy
а
l
а
r”, 2011
7.
Xomidova, R., & Xudayqulov, S. S. (2024, May). STEAM
TEXNOLOGIYALARI ASOSIDA TEXNOLOGIYA FANINI O'QITISH
SAMARADORLIGI. In
Past and Future of Medicine: International Scientific
and Practical Conference
(Vol. 5, pp. 14-16).
1. 8.
Ziyamova Gulbaxor To'laboyevna. Texnologiya fanidan amaliy
mashg’ulotlarni tashkil etish hamda samaradoligini oshirishda grafik
organayzer
texnologiyasidan
foydalanish.
Journal
of
Universal Science Research. ISSN (E): 2181-4570 SJIF 2024 =
5.073/Volume-2, Issue-11.
9. Juraev, N. N., & Djuraev, A. (2019). Khudaykulov Sh. Vertical
oscillationns of the working div installed on an elastic bearing
support.
International Journal of Advanced Research in Science, Engineering and
Technology (Indiya)
,
6
(12), 12135-12138.
