Universal International Scientific Journal
11
R.Y. Latipova, N.R. Xamidullayeva,
L.K. Yunusova, D.S. To’ychiyeva
Andijon davlat universiteti
Uzbekistan
DORIVOR ROZMARIN (ROSMARINUS OFFICINALIS) O’SIMLIGINING
BIOEKOLOGIK XUSUSIYATLARI
Abstract:
This article discusses the botanical characteristics, distribution, chemical composition and
medicinal properties of the rosemary plant. It provides information on the unique essential oils of rosemary,
antioxidant compounds and therapeutic properties, and its widespread use in the food industry.
Keywords:
rosemary, essential oil, camphor, caryophyllene, antioxidant, pinene, camphene, cineole, camphor.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada rozmarin o’simligining botanik xususiyatlari, tarqalishi, kimyoviy tarkibi va
dorivor xususiyatlari haqida fikr yuritilgan. Unda rozmarinning o’ziga xos efir moylari, antioksidant birikmalari va
terapevtik xususiyatlari, oziq-ovqat sanoatida keng qo’llanilishi haqida ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
rozmarin, efir moyi, kamfora, kariofillen, antioksidant, pinen, kamfen, sineol, kamfora.
Аннотация:
В статье рассматриваются ботанические свойства, распространение, химический состав и
лечебные свойства растения розмарин. Он содержит информацию об уникальных эфирных маслах
розмарина, антиоксидантных соединениях и терапевтических свойствах, а также о его широком
использовании в пищевой промышленности.
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
Year: 2024 Issue: 1 Volume: 9
International indexes
Universal International Scientific Journal
12
Ключевые слова:
розмарин, эфирное масло, камфора, кариофиллен, антиоксидант, пинен, камфен,
цинеол, камфора.
Language:
Uzbek
Citation:
R.Y. Latipova, R. L., N.R. Xamidullayeva, N. X., L.K. Yunusova, L. Y., & D.S. To’ychiyeva, D. T.
BIOECOLOGICAL PROPERTIES OF THE MEDICINAL ROSEMARY (ROSMARINUS OFFICINALIS)
PLANT.
Universal
International
Scientific
Journal,
1(9),
11–14.
Retrieved
from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1200
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14293549
Dorivor rozmarin (Rosmarinus officinalis) -
Labguldoshlar oilasi rozmarin (Rosmarius)
turkumiga mansub o’simlik bo’lib, uning vatani
O‘rta yer dengizi atrofidagi davlatlardir.
Yevropa va Afrika davlatlarida qadimdan ekib
o‘stiriladi. Shimoliy Afrika (Jazoir, Liviya,
Marokash, Tunis), Turkiya, Kiprda yovvoyi
holda o'sadi; Evropaning janubiy qismida -
sobiq
Yugoslaviya,
Gretsiya,
Italiya,
Portugaliya, Ispaniya, Fransiyaning janubida
o'sadi. Aksariyat hollarda,tarkibida ohak ko‘p
bo‘lgan
tuproqlarda,
quruq
qoyalarda,
tog‘larning janubiy yonbag‘irlarida, quyosh
yaxshi tushadigan joylarda uchraydi.
O‘simlik Rossiyaga 1816 yilda Qrimdagi
Nikitskiy botanika bog‘iga keltirib ekilganligi
ma’lum. Endilikda bu o‘simlikni O‘zbekistonda
ham ekib o‘stirish va undan foydalanish
mumkinligi aniqlandi.
Rozmarindan qadim zamonlarda dorivor vosita
sifatida
foydalanishgan.
Uning
foydali
xususiyatlari to’g’risida har bir xalqda turlicha
qarashlar bo’lgan: rimliklar uni xotirani
yaxshilaydi deb hisoblashsa, greklar uning
yordamida yaralarni davolashgan, xitoyliklar
esa uning yordamida bosh og’rig’idan xalos
bo’lganlar.
Rozmarin efir moyli ekin hisoblanib, Oʻrta
dengiz havzasida 1-3 turi o’sadi. Doim yashil
buta bo’lib, boʻyi 1,5–2 metrgacha o’sadi. Bargi
va toʻpgulidan efir moyi olinadigan dorivor
Rozmarin (R. officinalis), asosan, Yevropa
mamlakatlarida,
shuningdek,
Qrim
va
Kavkazda oʻstiriladi. Qalamchasidan, kamdan-
kam urugʻidan koʻpaytiriladi. 2-3 yillik
koʻchatlari ekiladi. Ekilgandan keyin 2-3yildan
boshlab bargi va toʻpguli yigʻib olinadi.
Hosildorligi 40-120 s/ga. Bargi va toʻpguli
tarkibida
parfyumeriya
va
tibbiyotda
ishlatiladigan 1,5- 2,5% (quruq moddaga
nisbatan) efir moyi, 0,5% gacha rozmaritsin va
boshqa alkaloidlar, ursol va rozmarin kislotalari
bor. Butalari 7 - 9 yilda yoshartiriladi. O’simlik
20 - 25 yil hosil beradi.
Ko’p yillik o’simlik, ko’pincha butasimon
shaklda o’sadi, shox-shabbasi zich joylashgan.
Universal International Scientific Journal
1
3
Poyasi tik o‘suvchi, shoxlangan, yosh novdalari
to‘rt qirrali. Ildiz tizimi yaxshi taraqqiy etib,
tuproqqa 3-4 m gacha kirib boradi. Barglari
cho‘ziq, to‘mtoq uchli bargning ostki qismi
dag‘al tukchalar bilan qoplangan. Barglarining
uzunligi 4 sm, eni 0,3 sm, qalinligi 1,5 - 2 mm
bo‘lib, cho‘zinchoq qalami shaklda, bandsiz
yoki qisqa bandi bilan poyada qarama-qarshi
joylashgan. Ingichka, ignasimon, yashil va
o’ziga xos hidga ega.
Gullari ikki labli mayda, qisqa gulbandiga ega
bo‘lib binafsha, och binafsha, ko’k yoki oq
rangda, mayda gul shingillari hosil qiladi, bahor
va yoz faslida gullaydi. Urug‘i tuxumsimon,
jigarrang, usti silliq, uzunligi 2-2,5 mm, eni 1-
1,5 mm. Mevasi dumaloq-silliq, jigarrang
yong‘oq. 1000 dona urug‘ vazni 1,2-1,4 g ladi.
Rozmarin
novdalarining
yuqori
qismida,
gulida, bargida efir moyi saqlaydi. Efir moyi
tarkibida α-pinen (30%), kamfen (20%), sineol
(10%), borneol, L- kamfora, kariofillen,
bornilatsetat, limonen, smola va boshqa
moddalar mavjud.
O’simlik tarkibidagi mavjud rozmarin kislotasi,
karnosik kislota, ursolik kislota va flavonoidlar
kuchli antioksidantlik taʼsirini ko’rsatadi, tanani
erkin
radikallardan
himoya
qiladi.
Vitaminlardan Rozmarin barglari A, C va B6
vitaminlariga boydir. Minerallardan esa kalsiy,
temir va magniy mavjud bo’lib, ular asab va
mushak tizimlari uchun foydali hisoblanadi.
Rozmarinning shifobaxshlik xusussiyatlariga
kelsak, o‘simlikning yer ustki barglari va yosh
poyalaridan tayyorlangan damlama va spirtdagi
eritmalari (nastoykasi) qorin va muskullar
og‘rig‘ida
,
revmatizm,
radikulit
va
fibromialgiyada, spazmda, hamda oshqozon
buzilganida yordam beradi. Shuningdek qon
bosimi oshishini oldini oladi, mikrob va
zamburug’larga
qarshi
kurashadi,
antioksidantlik vazifasini bajarib, miyadagi
qarilik
belgilari
paydo
bo’lishini
sekinlashtiradi.
Rozmarin ziravor sifatida kam miqdorda
ovqatlarga, choy va limonadlarga solishga
yaxshi bo’lib, me’yoridan ortiq iste’mol
qilinganda
esa,
ovqat
hazm
qilish
muammolarining
kelib
chiqishiga,
bosh
og‘rig‘iga va qon bosimining ko’tarilishiga
sababchi bo’lishi mumkin. Homilador ayollar,
kron kasalligi, oshqozon yarasi va qorin
sanchishi kasalliklaridan aziyat chekuvchi
insonlarga, gipertoniya kasalligiga duchor
bo’lgan kishilarga rozmarindan juda kam
miqdorda iste’mol qilishlari kerak, o’simlik
moddalari bu insonlaga salbiy tasir ko’rsatadi.
Xulosa qilib shuni ayta olamanki, rozmarin
(Rosmarinus officinalis) o’simligi inson
salomatligi uchun foydali o’simlik bo’lib
tarkibidagi rozmarin kislota, karnosik kislota,
ursolik kislota va flavonoidlar insonning aqliy
faoliyatini kuchaytirish xususiyatiga ega,
Universal International Scientific Journal
14
bundan tashqari rozmarin tarkibidagi efir
moylari xotira va diqqatni yaxshilaydi, shu
qatorida taomlarga ziravor sifatida qo’shiladi.
Yangi va quritilgan barglari go’sht, baliq,
kartoshka va sabzavot taomlariga o’ziga xos
xushbo’y hid beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Ataboyeva X.N., Xudayqulov J.B., O‘simlikshunoslik,Toshkent, 2018 y.
2.
Xolmatov H.X, Ahmedov O‘.A. Farmakognoziya, Toshkent, 1995 y.
3.
Turdaliev, A. T., Darmonov, D. Y., Teshaboyev, N. I., Saminov, A. A., Abdurakhmonova, M. A.
Influence of irrigation with salty water on the composition of absorbed bases of hydromorphic structure of
soil. In IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 2022, July, vol. 1068, No. 1, p. 012047. IOP
Publishing.
4.
Karimov V., Shomahmudov A. Xalq tabobati va zamonaviy ilmi tibda qollaniladigan shifobaxsh
osimliklar, Toshkent, 1993 y.
5.
Pratov.O.P, Nabiyev.M.M. Ozbekiston yuksak o`simliklarning zamonaviy tizimi, Toshkent, 2007 y.
6.
Xusanovna, A.M., Qudratovna, A.M. Ridge distribution of species of the genus scutellaria
l.(lamiaceae) of the fergana valley. Finland International Scientific Journal of Education, Social Science &
Humanities, 2023, 11(5), p. 2532- 2542.
