“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
561
YOSHLAR VA AXBOROT PSIXOLOGIK XAVFSIZLIGI MASALALARI
ADPI “Ijtimoiy fanlar“ kafedrasi
katta o‘qituvchisi M.D.Mahkamov
Andijon Davlat Pedagogika Instituti
Ijtimoiy gumanitar fanlar va san`at fakulteti
Tarix yo‘nalishi 2-bosqich talabasi
Mohinur Habibullayeva Umidjon qizi
Annotatsiya:
Maqolada o‘quvchilar hamda talabalarning ta'lim muhitidagi psixologik
xavfsizlik darajasi va ijtimoiy intellekt darajalari o‘rtasidagi bog‘liqlik bo‘yicha bir qancha tadqiqot
natijalari bilan tanishib chiqishingiz mumkin. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi mana shu
munosabatlarni takror aniqlash hamda ta'lim tizimida turli darajadagi psixologik xavfsizlik
gipotezasini sinab ko‘rish. O‘smirlik hamda yoshlik davridagi ijtimoiy intellekt darajasi va uning
tarkibiy qismlarini o‘zgarishi bilan bog`liq.
Kalit so‘z:
ta`lim, yoshlar, axborot almashinuvi, ota-onalar, psixologik yordam, fuqarolik
jamiyati, psixologik xavfsizlik, maktab muhiti, depressiya, xulq-atvor.
Barcha ta'lim beruvchilar yoshlarning ehtiyojlari haqida zarur ma'lumotlarni talab qiladi.
Ta'lim muhitida ularning ehtiyojlarini hisobga olish hamda boshdan kechirishi mumkin bo‘lgan
qiyinchiliklarni baham ko‘rilishi kerak. Ta`kidlash joizki, bu, ayniqsa, ruhiy sog`liq bilan bog‘liq
bo‘lgan qiyinchiliklarning alomatlari darhol ko‘zga tashlanmasa, juda muhim. Depressiya hamda
tashvish kabi kasalliklar bilan bog‘liq xotira, konsentratsiya yoki e`tibor muammolari ustozlar
tomonidan xulq-atvor muammolari sifatida e'tibordan chetda qolib ketishi yoki noto‘g‘ri talqin etilishi
mumkin va maktabda o‘quvchi yoshlarga qanday munosabatda bo‘lishiga bu juda katta ta'sir
ko‘rsatadi. Bundan tashqari, o‘qituvchilar o‘quvchining murakkab bo‘lgan qiyinchiliklari to‘g`risida
cheklangan tushunchaga ega ekanliklari sababli, ular qo‘rqitish hamda imtixon jarayonidagi stress
kabi bir qancha maktab bilan bog‘liq bo‘lgan zararli muammolarni faol tarzda boshqarishlari mumkin
emas.
O‘quvchi yoshlarning salbiy his-tuyg‘ulari axborot almashinuvi sohasi uchun anchagina
qiyinchiliklar tug‘diradi. Ota-onalar o‘z farzandlarining xohish-istaklarga hurmat bilan qarashlari
hamda ma'lumot almashish ehtiyoji o‘rtasida ojizlik va keskinlikni his qildilar. Yoshlar nuqtayi
nazaridan qaydigan bo‘lsak, ota-onalarning ma'lumot almashishda ishtiroki haqida qisman havotirlar
ham bor edi. Masalan, ba'zi o‘quvchilarning ota-onalari maktabdagi muammolarni beixtiyor tarzda
murakkablashtiradilar, ota-onalarning maktabdagi qiyinchiliklarni bilishi uyda qo‘shimcha
muammolarni keltirib chiqarishida asosiy vosita bo‘lib xizmat qilishi mumkin yoki ota-onalarning
maktab tashvishlari haqida bilishlari kasalligi bo‘lgan ota-onalarning qo‘shimcha stresslarini keltirib
chiqarishi ham mumkin. Eng qiziq tarafi shundaki, yosh o‘quvchilar ota-onalarining maktab ishtiroki
masalasida taxminan yetti yoki sakkiz martalab murojaat qilishgan bo‘lsa, ularning ota-onalari
taxminan 364 va o‘qituvchilari 67 marta murojaat qilganliklari aytiladi.
Axborot almashinuvi aniq, murakkab hamda nozik ishlov berishingizni talab etadi, ayniqsa ota-
onalar va ustozlar o‘rtasida kelib chiqadigan kelishmovchiliklar bilan ma'lumotlar qanday uzatilishi
zarurligi to‘g`risida muammolar mavjud bo‘lganda . Ota-onalar ham asosiy ma'lumotlarni o‘tkazib
yubormaslikni hohlaganliklari uchun idoralararo xodimlar bilan ko‘proq yuzma-yuz uchrashuvlar
o‘tkazishni xohlashdi. Ustozlarning ta'kidlashlaricha, yig‘ilishlarning asosiy kamchiligi vaqt va
resurslarni talab qilishi.
Biz boshqa chet el davlatlarining o‘qituvchi va o‘quvchi yoshlar ongidagi psixologik o‘zgarish
hamda axborot xavflari yuzasidan olib borilgan bir qancha tadqiqot hamda olimlarning izlanishlari
bilan ham tanishib chiqdik, xususan Avstraliya va Rossiya olimlari tadqiqotlari shular jumlasidandir.
Avstraliya davlatida ishlab chiqilgan " Ruhiy hamda psixologik salomatlik bo‘yicha birinchi
yordam" kabi ustozlarga qaratilgan bir qancha an'anaviy ruhiy salomatlik bo‘yicha o‘quv seminarlari
tashkil etildi bu o‘qituvchilarning ishonchini ta'limdan keyin oshirganligini ko‘rsatuvchi baholashlar
bilan va'da berdi. Amomo, turli xildagi dasturlar baholashlari o‘rtasidagi takrorlanadigan mavzu, o‘rta
maktabda tahsil beruvchi ustozlarining ushbu turdagi faoliyatlarida qatnashishga vaqtlari yo‘qligi. Bu
Buyuk Britaniyadan bo‘lgan Karter tomonidan o‘qituvchilarning boshlang‘ich malakasini
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
562
oshirilishini ko‘rib chiqish va tavsiyalar berilishi ko‘proq talabalar va o‘qituvchilar boshlang‘ich
treninglarini o‘tkazishda ruhiy salomatlik to‘g`risida o‘rganishlari kerakligi haqida oqilona yo‘l
ekanligini yaqqol ko‘rsatib beradi. Bu borada juda ehtiyotkor bo‘lish zarur, chunki o‘qituvchilarni
tayyorlash bo‘yicha o‘quv dasturiga ruhiy salomatlikni tatbiq etish tezkor natijalarni keltira olmaydi.
Ota-onalar hamda yoshlarning ovozi bilan ta'kidlangan muhim masalalardan biri ma'lumot
almashish uchun asosiy to‘siq bu maxfiylik ekanligi edi. Izlanishlar, maxfiylik psixologik yordam
so‘ragan bolalar uchun qanday asosiy to‘siq ekanligini ta'kidladi. Shunga qaramasdan, maktablarda
ruhiy salomatlik masalalari maxfiyligini tekshirish bo‘yicha keng ko‘lamli tatbiqot izlanish ishlari
amalga oshirilmagan. Maxfiylikning noaniqligi esa buni ayniqsa juda muhim qiladi. Bizning tadqiqot
va izlanishlarimiz ishtirokchilari konfidensiallik ustozlarni chalkashtirib yuborgan protokollarni
himoya qilish bilan murakkablashganini taklif qilishdi, shuning uchun ham bundan kelib chiqadigan
narsa hissiy zarar etkazish potentsiali sanaladi. Vanihoyat, yangi aniqlangan maxfiylik kodi maktab
xavfsizligini ta'minlashi hamda o‘quvchi yoshlarni ma'lumot almashishga undashi mumkin deb
bemalol ayta olamiz.
Xulosa
Xulosa o‘rnida shu aytishimiz mumkinki ruhiy salomatlik va psixologik o‘zgarishlarni
o‘rganish bir-biriga uzviy ravishda bog‘langan. Rivojlanish hamda ta`lim muassasalarida
muvaffaqiyatga erishish uchun avvalo murakkab ruhiyati bilan bog`liq muammolari bo‘lgan yoshlar
qo‘shimcha maktab yordamiga muhtoj. Biroq, hozirda ko‘pchilik o‘quvchilar o‘qituvchilariga o‘z
qiyinchiliklari haqida habar bermaslikni afzal ko‘rmoqdalar, chunki ular shaxsiy ruhiy salomatlik
ma'lumotlarini hamda psixologik ahvollarini almashishda ishonchsizlik his qiladilar. Stigmaning
murakkab bo‘lgan to‘siqlari, maktabda ishlovchi xodimlar o‘rtasidagi ruhiy salomatlik bo‘yicha
bilimlarning yetarli emasligi va rasmiylashtirilgan jarayonlar axborot almashinuviga eng kuchli
to‘sqinlik qilayotgan sabablardan biridir. Shuning uchun ham ta`lim muassasalari axborot
almashinuvini kuchaytirish uchun birgalikda ishlanishi zarur deb o‘ylayman. Birinchi navbatda,
maktablar hissiy jihatdan qo‘llab-quvvatlovchi muhitga juda ham muhtoj, bu maktab xodimlaridan
psixologik holatlari haqida ko‘proq bilimga ega bo‘lishlarini talab etadi, shuning uchun ular
maxfiylikni boshqarish uchun yaxshi jihozlangan bo‘lishlari zarur.Shuningdek, o‘quvchi yoshlar
hamda ota-onalarni hamkorlikda qaror qabul qilishlari, qanday ma'lumotlar va qanday almashishni
hal qilishda ishtirok etishda rol o‘ynashi zarur. Eng muhimi, yoshlar yangi axborot protokollarini
shakllantirishda ishtirok etishlari zarur, buning boisi shundaki ular ko‘pincha kattalar bilan deyarli bir
xil fikrda emas va hozirda ularning hatti-harakatlariga yetarlicha e'tibor berilmayapti.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
2017-yil
7-fevraldagi
PF-4947-sonli
"O‘zbekistonRespublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida "gi
Farmoni. O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlar to‘plami.-2017.-6 (766)-son.
2. Umarov.B, Qodirov. U, Karimov.X. Ochiq axborot tizimlarida axborot-psixologik
xavfsizlik:darslik. T., 2012.
3. Safayev N.S., Ergashev P.S., Amirova N.A.,.Odilova N.G,.Rahimova I.I, .Ziyavidtinova G.
Z. Psixologik yutuklik asosiy mezonlarva rivojlanish qonuniyatlari. Toshkent-2018.
4.
Грановская
Р
.
М
.,
Крижанская
й
,
С
.
Творчэство
И
перодоленда
стреотипов
.-
СПб
.:
ОМС
, 1994.-
С
.56.
5. Sharopova S. Yoshlarda mafkuraviy immunitetni shakllantirishnining ijtimoiy-psixologik
asoslari. Monografiya. Guliston sh. 2020.
