“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
653
YOSHLAR VA AXBOROT PSIXOLOGIK XAVFSIZLIGI MASALALARI
ADPI “Ijtimoiy fanlar“ kafedrasi
katta o‘qituvchisi M.D.Mahkamov
Andijon Davlat Pedagogika Instituti
Ijtimoiy gumanitar fanlar va san`at fakulteti
Tarix yo‘nalishi 2-bosqich talabasi
Mohinur Habibullayeva Umidjon qizi
Annotatsiya:
Maqolada o‘quvchilar hamda talabalarning ta'lim muhitidagi
psixologik xavfsizlik darajasi va ijtimoiy intellekt darajalari o‘rtasidagi bog‘liqlik bo‘yicha
bir qancha tadqiqot natijalari bilan tanishib chiqishingiz mumkin. Ushbu tadqiqotning asosiy
maqsadi mana shu munosabatlarni takror aniqlash hamda ta'lim tizimida turli darajadagi
psixologik xavfsizlik gipotezasini sinab ko‘rish. O‘smirlik hamda yoshlik davridagi ijtimoiy
intellekt darajasi va uning tarkibiy qismlarini o‘zgarishi bilan bog`liq.
Kalit so‘z:
ta`lim, yoshlar, axborot almashinuvi, ota-onalar, psixologik yordam,
fuqarolik jamiyati, psixologik xavfsizlik, maktab muhiti, depressiya, xulq-atvor.
Barcha ta'lim beruvchilar yoshlarning ehtiyojlari haqida zarur ma'lumotlarni
talab qiladi. Ta'lim muhitida ularning ehtiyojlarini hisobga olish hamda boshdan kechirishi
mumkin bo‘lgan qiyinchiliklarni baham ko‘rilishi kerak. Ta`kidlash joizki, bu, ayniqsa, ruhiy
sog`liq bilan bog‘liq bo‘lgan qiyinchiliklarning alomatlari darhol ko‘zga tashlanmasa, juda
muhim. Depressiya hamda tashvish kabi kasalliklar bilan bog‘liq xotira, konsentratsiya yoki
e`tibor muammolari ustozlar tomonidan xulq-atvor muammolari sifatida e'tibordan chetda
qolib ketishi yoki noto‘g‘ri talqin etilishi mumkin va maktabda o‘quvchi yoshlarga qanday
munosabatda bo‘lishiga bu juda katta ta'sir ko‘rsatadi. Bundan tashqari, o‘qituvchilar
o‘quvchining murakkab bo‘lgan qiyinchiliklari to‘g`risida cheklangan tushunchaga ega
ekanliklari sababli, ular qo‘rqitish hamda imtixon jarayonidagi stress kabi bir qancha maktab
bilan bog‘liq bo‘lgan zararli muammolarni faol tarzda boshqarishlari mumkin emas.
O‘quvchi yoshlarning salbiy his-tuyg‘ulari axborot almashinuvi sohasi uchun
anchagina qiyinchiliklar tug‘diradi. Ota-onalar o‘z farzandlarining xohish-istaklarga hurmat
bilan qarashlari hamda ma'lumot almashish ehtiyoji o‘rtasida ojizlik va keskinlikni his
qildilar. Yoshlar nuqtayi nazaridan qaydigan bo‘lsak, ota-onalarning ma'lumot almashishda
ishtiroki haqida qisman havotirlar ham bor edi. Masalan, ba'zi o‘quvchilarning ota-onalari
maktabdagi muammolarni
beixtiyor tarzda murakkablashtiradilar, ota-onalarning
maktabdagi qiyinchiliklarni bilishi uyda qo‘shimcha muammolarni keltirib chiqarishida
asosiy vosita bo‘lib xizmat qilishi mumkin yoki ota-onalarning maktab tashvishlari haqida
bilishlari kasalligi bo‘lgan ota-onalarning qo‘shimcha stresslarini keltirib chiqarishi ham
mumkin. Eng qiziq tarafi shundaki, yosh o‘quvchilar ota-onalarining maktab ishtiroki
masalasida taxminan yetti yoki sakkiz martalab murojaat qilishgan bo‘lsa, ularning ota-
onalari taxminan 364 va o‘qituvchilari 67 marta murojaat qilganliklari aytiladi.
Axborot almashinuvi aniq, murakkab hamda nozik ishlov berishingizni talab etadi,
ayniqsa ota-onalar va ustozlar o‘rtasida kelib chiqadigan kelishmovchiliklar bilan
ma'lumotlar qanday uzatilishi zarurligi to‘g`risida muammolar mavjud bo‘lganda . Ota-
onalar ham asosiy ma'lumotlarni o‘tkazib yubormaslikni hohlaganliklari uchun idoralararo
xodimlar bilan ko‘proq yuzma-yuz uchrashuvlar o‘tkazishni xohlashdi. Ustozlarning
ta'kidlashlaricha, yig‘ilishlarning asosiy kamchiligi vaqt va resurslarni talab qilishi.
Biz boshqa chet el davlatlarining o‘qituvchi va o‘quvchi yoshlar ongidagi psixologik
o‘zgarish hamda axborot xavflari yuzasidan olib borilgan bir qancha tadqiqot hamda
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
654
olimlarning izlanishlari bilan ham tanishib chiqdik, xususan Avstraliya va Rossiya olimlari
tadqiqotlari shular jumlasidandir.
Avstraliya davlatida ishlab chiqilgan " Ruhiy hamda psixologik salomatlik bo‘yicha
birinchi yordam" kabi ustozlarga qaratilgan bir qancha an'anaviy ruhiy salomatlik bo‘yicha
o‘quv seminarlari tashkil etildi bu o‘qituvchilarning ishonchini ta'limdan keyin
oshirganligini ko‘rsatuvchi baholashlar bilan va'da berdi. Amomo, turli xildagi dasturlar
baholashlari o‘rtasidagi takrorlanadigan mavzu, o‘rta maktabda tahsil beruvchi ustozlarining
ushbu turdagi faoliyatlarida qatnashishga vaqtlari yo‘qligi. Bu Buyuk Britaniyadan bo‘lgan
Karter tomonidan o‘qituvchilarning boshlang‘ich malakasini oshirilishini ko‘rib chiqish va
tavsiyalar berilishi ko‘proq talabalar va o‘qituvchilar boshlang‘ich treninglarini o‘tkazishda
ruhiy salomatlik to‘g`risida o‘rganishlari kerakligi haqida oqilona yo‘l ekanligini yaqqol
ko‘rsatib beradi. Bu borada juda ehtiyotkor bo‘lish zarur, chunki o‘qituvchilarni tayyorlash
bo‘yicha o‘quv dasturiga ruhiy salomatlikni tatbiq etish tezkor natijalarni keltira olmaydi.
Ota-onalar hamda yoshlarning ovozi bilan ta'kidlangan muhim masalalardan biri
ma'lumot almashish uchun asosiy to‘siq bu maxfiylik ekanligi edi. Izlanishlar, maxfiylik
psixologik yordam so‘ragan bolalar uchun qanday asosiy to‘siq ekanligini ta'kidladi. Shunga
qaramasdan, maktablarda ruhiy salomatlik masalalari maxfiyligini tekshirish bo‘yicha keng
ko‘lamli tatbiqot izlanish ishlari amalga oshirilmagan. Maxfiylikning noaniqligi esa buni
ayniqsa juda muhim qiladi. Bizning tadqiqot va izlanishlarimiz ishtirokchilari
konfidensiallik ustozlarni chalkashtirib yuborgan protokollarni himoya qilish bilan
murakkablashganini taklif qilishdi, shuning uchun ham bundan kelib chiqadigan narsa hissiy
zarar etkazish potentsiali sanaladi. Vanihoyat, yangi aniqlangan maxfiylik kodi maktab
xavfsizligini ta'minlashi hamda o‘quvchi yoshlarni ma'lumot almashishga undashi mumkin
deb bemalol ayta olamiz.
Xulosa
Xulosa o‘rnida shu aytishimiz mumkinki ruhiy salomatlik va psixologik o‘zgarishlarni
o‘rganish bir-biriga uzviy ravishda bog‘langan. Rivojlanish hamda ta`lim muassasalarida
muvaffaqiyatga erishish uchun avvalo murakkab ruhiyati bilan bog`liq muammolari bo‘lgan
yoshlar qo‘shimcha maktab yordamiga muhtoj. Biroq, hozirda ko‘pchilik o‘quvchilar
o‘qituvchilariga o‘z qiyinchiliklari haqida habar bermaslikni afzal ko‘rmoqdalar, chunki ular
shaxsiy ruhiy salomatlik ma'lumotlarini hamda psixologik ahvollarini almashishda
ishonchsizlik his qiladilar. Stigmaning murakkab bo‘lgan to‘siqlari, maktabda ishlovchi
xodimlar o‘rtasidagi ruhiy salomatlik bo‘yicha bilimlarning yetarli emasligi va
rasmiylashtirilgan jarayonlar axborot almashinuviga eng kuchli to‘sqinlik qilayotgan
sabablardan biridir. Shuning uchun ham ta`lim muassasalari axborot almashinuvini
kuchaytirish uchun birgalikda ishlanishi zarur deb o‘ylayman. Birinchi navbatda, maktablar
hissiy jihatdan qo‘llab-quvvatlovchi muhitga juda ham muhtoj, bu maktab xodimlaridan
psixologik holatlari haqida ko‘proq bilimga ega bo‘lishlarini talab etadi, shuning uchun ular
maxfiylikni boshqarish uchun yaxshi jihozlangan bo‘lishlari zarur.Shuningdek, o‘quvchi
yoshlar hamda ota-onalarni hamkorlikda qaror qabul qilishlari, qanday ma'lumotlar va
qanday almashishni hal qilishda ishtirok etishda rol o‘ynashi zarur. Eng muhimi, yoshlar
yangi axborot protokollarini shakllantirishda ishtirok etishlari zarur, buning boisi shundaki
ular ko‘pincha kattalar bilan deyarli bir xil fikrda emas va hozirda ularning hatti-harakatlariga
yetarlicha e'tibor berilmayapti.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi PF-4947-sonli
"O‘zbekistonRespublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida
"gi Farmoni. O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlar to‘plami.-2017.-6 (766)-son.
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
655
2. Umarov.B, Qodirov. U, Karimov.X. Ochiq axborot tizimlarida axborot-psixologik
xavfsizlik:darslik. T., 2012.
3. Safayev N.S., Ergashev P.S., Amirova N.A.,.Odilova N.G,.Rahimova I.I,
.Ziyavidtinova G. Z. Psixologik yutuklik asosiy mezonlarva rivojlanish qonuniyatlari.
Toshkent-2018.
4.
Грановская
Р
.
М
.,
Крижанская
й
,
С
.
Творчэство
И
перодоленда
стреотипов
.-
СПб
.:
ОМС
, 1994.-
С
.56.
5. Abdulmadjidova, M. (2021). Muloqot–Bola Psixik Rivojlanishining Muhim Omili.
BARQARORLIK VA YETAKCHI TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY JURNALI, 1(6),
614-617.
