MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
595
YOSHLARNING HUQUQIY MADANIYATI TUZILISHI
Andijon davlat pedagogika instituti tadqiqotchisi
Alimov Komiljon Yusupjonovich
+998934267575
https://doi.org/10.5281/zenodo.15255904
Annotatsiya:
ushbu maqolada huquqiy madaniyat tushunchasining mohiyati, uning
yoshlar ongida shakllanish jarayoni va jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni tahlil qilinadi. Huquqiy
madaniyat fuqarolarning huquqiy bilim, ong, qadriyat va xulq-atvorini qamrab oluvchi ko‘p qirrali
ijtimoiy hodisa sifatida ko‘rib chiqiladi.
Kalit so`zlar:
huquqiy madaniyat, huquqiy ong, huquqiy tarbiya, yoshlar, qonunga hurmat,
huquqiy bilim, huquqiy faollik, huquqiy qadriyatlar, ijtimoiy muhit, fuqarolik mas’uliyati.
Huquqiy madaniyat – jamiyat a’zolarining huquqni bilish darajasi, huquqqa munosabati,
huquqiy normalarga rioya qilishi va huquqiy faollik darajasini ifodalovchi ijtimoiy hodisadir. U
jamiyatda qonun ustuvorligini ta’minlash, huquqiy munosabatlarni tartibga solish va adolatni
qaror toptirish uchun muhim ahamiyatga ega. Huquqiy madaniyat bir necha tarkibiy qismlardan
iborat bo‘lib, ular inson va jamiyatning huquqiy munosabatlardagi ongli ishtirokini ta’minlaydi.
Birinchi navbatda, huquqiy bilim va ma’rifat jamiyat a’zolarining o‘z huquq va majburiyatlarini
tushunishini anglatadi. Har bir inson qonunlarning mazmunini bilishi va ularga amal qilishi
huquqiy madaniyatning shakllanishi uchun muhimdir. Huquqiy ong insonlarning huquq
normalariga, qonunga va sud tizimiga bo‘lgan munosabatini ifodalaydi. Odamlarda adolat va
qonunga hurmat hissini shakllantirish, huquqbuzarliklardan himoyalanishga intilish huquqiy
madaniyatning yuqori darajada rivojlanishini ta’minlaydi. Shuningdek, huquqiy faollik ham
muhim bo‘lib, u insonlarning huquqiy masalalarda faol ishtirok etishi, o‘z huquqlarini himoya qila
olishi va huquqbuzarliklarga qarshi chora ko‘rish qobiliyatini anglatadi.
Huquqiy madaniyat - bu odamlarning huquq bilan munosabatini shakllantiradigan umumiy
e’tiqodlar, his-tuyg‘ular va qadriyatlar kesishmasida paydo bo‘ladi. Bu jamiyatning umumiy
madaniyat darajasi, siyosiy va huquqiy institutlar faoliyati smaradorligi kabi masalalar bilan uzviy
ravishda bog‘liqdir. Zero, “Jamiyatda huquqiy ong va huquqiy madaniyatni yuksaltirib borish
qonun ustuvorligini ta’minlash va qonuniylikni mustahkamlashning eng muhim shartlaridan biri
hisoblanadi.”[1] Chunki bu ta’sir huquqiy madaniyat ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy jihatdan
yoshlarning huquqiy institutlarga bo‘lgan qarashlarini aks ettiradi.
Yoshlarning huquqiy madaniyati muhim ahamiyatga ega bo‘lib u bizga ularning huquqlar,
majburiyatlar va kundalik meyorlarni qanday anglashi haqida haqiqiy ma’lumot beradi, bu esa
oxir-oqibat ularning jamiyatda o‘zini tutish usulini shakllantiradi. Tadqiqotchilar ta’kidlaganidek,
“Zamonaviy fanda huquqiy madaniyat tushunchasi murakkab, ko‘p qirrali ijtimoiy va huquqiy
hodisa sifatida juda ko‘p talqin qilinmoqda. Bugungi kunda madaniyat va umuman huquqiy
madaniyatga oid barcha ilmiy yondashuvlarni uchta — antropologik, falsafiy va sotsiologik
jihatdan umumlashtirgan holda o‘rganish mumkin. Bundan tashqari huquqiy madaniyatga falsafiy,
yuridik, aksiologik, semiotik, kulturologik yondashuvlar ham mavjud. Huquqni bilish, huquqiy
bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lish, huquqiy ongning yuqori darajada rivojlanishi va eng muhimi,
shaxsning huquqiy xulq-atvori huquqiy madaniyat ko‘rsatkichi hisoblanadi.”[2] Ushbu nuqtai
nazardan kelib chiqadigan bo‘lsak yoshlarning huquqiy madaniyati murakkab va ko‘p qirrali
hodisa bo‘lib, uni fanlararo integratsiya doirasida o‘rganish mumkin.
Huquqiy madaniyat aslida odamlarning qonunlar qanday ishlashi haqidagi qarashlari,
qadriyatlari va e’tiqodlarining uyg‘unligidan iborat. Yoshlar bu g‘oyalarni kundalik hayotda -
oilaviy suhbatlar, maktab darslari va umumiy ijtimoiy muhit orqali o‘zlashtiradilar, bu esa asta-
sekin ularning huquq va mas’uliyatlarini shakllantiradi. Masalan, o‘smirlar zo‘ravonligi ko‘pincha
bizga sog‘lom huquqiy muhit kerakligini ko‘rsatadi - nizolar ko‘chalarda emas, balki sud zallarida
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
596
hal qilinadi. Bu g‘oya, shuningdek, ushbu o‘zaro bog‘liq ta’sirlarning barchasi
huquqiy muhitda yoshlar xulq-atvorini shakllantirishda qanday rol o‘ynashini tavsiflovchi
tadqiqotlarida ham o‘z aksini topgan. Huquqshunos olim M.Najimovning fikricha: “Huquqiy
madaniyat deganda, jamiyatning huquqiy hayoti, uning huquqiy voqeligi, normativ-huquqiy
hujjatlar, huquqiy ong rivojida erishilgan ma’naviy-axloqiy va huquqiy qadriyatlar tizimi hamda
unga muvofiq tarzda qaror topadigan qonunga itoatgo‘ylik va mamlakatda huquqiy-tartibot
muhitini o‘rnatish uchun ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishning amalga oshirilishi
tushuniladi.”[3]
Huquqiy madaniyat yoshlarning qonunni qanday ko‘rishi va unga qanday munosabatda
bo‘lishi haqida gap ketganda juda muhimdir. Aslida, bu madaniyat odamlarning huquqiy
masalalarga bo‘lgan e’tiqodi, qadriyati va his-tuyg‘ularining aralashmasidir - bu g‘oyalar aksariyat
hollarda yoshlarning kundalik hayotda huquqiy meyorlarga qanday munosabatda bo‘lishiga ta’sir
ko‘rsatadi. Akademik Sh.Z.O‘razayevning talqiniga ko‘ra, “huquqiy madaniyat huquqiy tizimning
yetukligini, rivojlanganligini, qonuniylikning holatini, kishilarning huquqiy talablarga, qonunga
munosabatini, aholi keng ommasining huquqiy savodxonlik darajasini, ularning huquq
buzilishlariga murosasizligini qamrab oluvchi keng tushuncha”dir.[4] Bu holatda ham e’tibordan
chetda qoldirib bo‘lmaydi, jamoatchilik an’analari va hatto ijtimoiy-iqtisodiy omillar ham
yoshlarda huquqiy ong va unga rioya qilishni shakllantiradi. Chunki, huquqiy madaniyat va
huquqiy tizimlar yoshlarning huquqni qanday his qilishini belgilaydi. Huquqiy madaniyat
shunchaki qonunlar to‘plami emas, u aslida kundalik hayotga, ayniqsa, yoshlar ongiga sngib
ketgan qadriyatlardir. Ko‘pincha, biz huquqiy madaniyat deb ataydigan narsa ham individual, ham
jamoaviy tajribalardan kelib chiqadigan umumiy fikrlar va shaxsiy munosabatlar yig‘indiisidan
namoyon bo‘ladi. Yoshlar turli ijtimoiy qatlamr bilan munosabtga kirishganda, ularning huquqiy
hokimiyat va adolat tuyg‘usini shakllantiruvchi turli xil signallarni oladilar. Ba’zida jamoaviy
muammolar yoki hatto kichik huquqiy muammolar bilan to‘qnashuvlar ularni uzoq vaqtdan beri
mavjud bo‘lgan ierarxiyalarni qabul qilish yoki shubha ostiga olishga undashi mumkin.
Yoshlar adolat va hokimiyat haqidagi g‘oyalarni bevosita atrof-muhitdan o‘zlashtirib,
huquqiy meyorlarga qarshi chiqqanlarida bu e’tiqodlarni o‘ziga xos shaxsiy kodga aylantiradilar.
U.Tadjixanov va A.Saidovlar ta’biricha, huquqiy tarbiya nafaqat qonunga itoatkor xulq - atvorni
ta’minlash, balki fuqarolarning huquqiy faolligini oshirishga ko‘maklashishi ham kerak.[5]
Aksariyat hollarda, ular his-tuyg‘ularini ba’zan ularni ko‘tarishi yoki vaqti-vaqti bilan ularni
ushlab turishi mumkin bo‘lgan kattaroq tizim tuzilmalari bilan aralashtiradilar. Mahalliy qo‘llab-
quvvatlash, pul masalalari va jamoalarda tarqaladigan kundalik hikoyalar bu qarashlarning
shakllanishida muhim rol o‘ynaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
https://president.uz/uz/lists/view/2338
-
Жамиятда
ҳуқуқий
онг
ва
ҳуқуқий
маданиятни
юксалтириш
тизимини
тубдан
такомиллаштириш
тўғрисида
Ўзбекистон
Республикаси
Президентининг
фармони
.
Мурожаат
этилган
сана
: 23.04.2022
й
.
2.
Турсунов
Л
.
Ёшларда
ҳуқуқий
ва
сиёсий
маданиятни
ривожлантиришнинг
ижтимоий
фалсафий
муаммолари
.
Фалсафа
фанлари
бўйича
фалсафа
доктори
диссертацияси
.
Самарқанд
, 2020
й
. –
Б
. 11.
3.
Нажимов
М
.
Ёшларнинг
ҳуқуқий
онги
ва
маданиятини
юксалтириш
масалалари
.
Монография
. –
Тошкент
.:
ТДЮУ
, 2019. – 27
б
.
4.
Уразаев
Ш
.
З
.
Перестройка
и
правовая
культура
. –
Ташкент
:
Фан
, 1988. –
С
.5-
6.
5.
Таджиханов
У
.,
Саидов
А
.
Ҳуқуқий
маданият
назарияси
.
Т
.2. –
Тошкент
:
Ўзбекистон
Республикаси
ИИВ
Академияси
, 1998. –
Б
.206
