MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
208
MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARGA AQLIY TARBIYA BERISH MAZMUNI
VA MOHIYATI
Andijon davlat pedagogika instituti
Maktabgacha ta'lim fakulteti
1-bosqich 101-guruh talabasi
Allayarova Mashhura Qamaraddin qizi
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15228182
Annotatsiya:
Ushbu maqolada aqliy tarbiya berishning maktab yoshidagi bolalar uchun
qanday ahamiyatga ega ekanligi ularning fikrlash qobilyatlarini qanday shakllantirish mantiqiy
tafakkur ijodkorlik va muommolarni hal qilish ko'nikmalarini rivojlantirish jarayonlari haqida so'z
yuritiladi.
Kalit so'zlar:
Maktabgacha ta'lim, tarbiya turlari, aqliy tarbiya, aqliy tarbiyaning
vazifalari, aqliy tarbiyaning mohiyati, aqliy tarbiyaning asosiy yo'nalishlari,
Aqliy tarbiya shaxsning bilim olish, tafakkur qilish va aql-idrokini rivojlantirish
jarayonidir. Bu tarbiya insonning dunyoqarashini shakllantirish, ilm-fan asoslarini o‘rganish va
mantiqiy fikrlash qobiliyatini oshirishga yo‘naltirilgan. Ushbu maqolada aqliy tarbiyaning
mazmuni, uning asosiy yo‘nalishlari va ahamiyati haqida fikr yuritamiz. Aqliy tarbiya - shaxsga
tabiat va jamiyat taraqqiyoti to'g'risidagi bilim asoslarini berish uning aqliy bilish qobiliyati,
tafakkurini shakllantirishga yo'naltirilgan jarayon bo'lib, shaxs tomonidan tabiat, jamiyat,
shuningdek, inson tafakkuri haqidagi bilimlarni o'zlashtirish, unda ilmiy dunyoqarashni
shakllantiradi.
1. Aqliy tarbiyaning mohiyati.
Aqliy tarbiyaning mohiyati, avvalo bolaning o'zini
anglashida, uning fikrlash va muloqot qilish qobilyatlarini rivojlantirishda aks etadi. Bola faqat
bilim olishdan tashqari uni qay tarzda ishlatishni, muammolarni qanday hal qilishni va tanqidiy
fikrlashni o'rganishi kerak. Bu o'z navbatida, bolaning shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishiga katta tasir
ko'rsatadi. Aqliy tarbiya – insonni har tomonlama rivojlantirishning muhim tarkibiy qismi bo‘lib,
quyidagi jihatlarni o'z ichiga oladi.
•
Bilimlarni egallash va ulardan amaliy hayotda foydalanish;
•
Tafakkurni rivojlantirish va mustaqil fikrlash qobiliyatini shakllantirish;
•
Ilmiy va ijodiy izlanishlarga qiziqish uyg‘otish;
•
Axborotni tahlil qilish, umumlashtirish va xulosa chiqarish ko‘nikmalarini
shakllantirish.
2. Aqliy tarbiyaning asosiy yo‘nalishlari.
Aqliy tarbiya quyidagi asosiy yo‘nalishlarda olib
boriladi:
•
Bilim olish va fanlarni o‘rganish
– maktab va oliy ta’lim muassasalarida o‘quv
dasturlarini o‘zlashtirish orqali amalga oshiriladi.
•
Mantiqiy tafakkurni rivojlantirish
– matematik, ilmiy va falsafiy bilimlar asosida
tanqidiy fikrlash qobiliyatini shakllantirish.
•
Ijodiy tafakkurni rivojlantirish
– talabalarda mustaqil fikrlash va muammolarga
innovatsion yechim topish ko‘nikmalarini rivojlantirish.
•
Axborotni qayta ishlash va tahlil qilish
– zamonaviy texnologiyalar yordamida
informatsiyani saralash, tahlil qilish va undan samarali foydalanish.
3. Aqliy tarbiyaning ahamiyati.
Aqliy tarbiya-bu aqlni rivojlantirish maqsadida yoshlarga
muntazam va maqsadga muvofiq pedogogik ta'sir ko'rsatish. U yosh avlodning insoniyat to'plagan
bilimlar, malaka va ko'nikmalarda, qoidalalarda o'z ifodasini topgan.Ijtimoiy-tarixiy tajribani
egallashning rejali jarayoni sifatida ro'y beradi.
Bu ta'sir kattalar tomonidan amalga oshiriladi va bolalarning aqliy rivojlanishini
ta'minlovchi xilma-xil vositalar, metodlar, sharoitlar yaratishni o'z ichiga oladi.
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
209
Aqliy tarbiya insonning intellektual salohiyatini oshirish va uni mustaqil
hayotga tayyorlashda muhim rol o‘ynaydi. Aqliy tarbiyaning vazifasi bolalar ular aqlining
sinchkovligini rivojlantirish va shular asosida bilishga qiziqish hosil qilishdan iborat.Pedogogika-
psixologiya fani aqliy tarbiya berish vazifalarini samarali xal etishda birinchidan bolaning
imkoniyatlaridan to'g'ri foydalanish, ikkinchidan bola organizmining umumiy charchashiga sabab
bo'lishi mumkin bo'lgan ortiqcha zo'riqish bo'lmasligi yo'llarini topish uchun maktabgacha tarbiya
yoshdagi bolalarning aqliy rivojlanishi qonunlari va imkoniyatlarini o'rganish bilan shug'ullanadi.
•
Ilmiy dunyoqarashni shakllantirish;
•
Mustaqil qaror qabul qilish qobiliyatini rivojlantirish;
•
Kasbiy mahoratni oshirish va mehnat samaradorligini yuksaltirish;
•
Jamiyat taraqqiyotiga hissa qo‘shish.
Maktab yoshidagi bolalarga aqliy tarbiya berish, bolalarning umumiy rivojlanishiga
katta ta'sir ko'rsatadi.Bu nafaqat akademik muvaffaqiyatga, balki ularda hayotga nisbatan to'g'ri
munosabatni shakllantirishga ham yordam beradi. Aqliy tarbiya berish orqali bolalar bilimlarni
samarali o'zlashtirish, o'z fikrini erkin ifodalash, atrofdagi voqealarni ongli ravishda qabul qilish
va tanqidiy nuqtai nazardan baholashni o'rganadilar. Bu esa ularni ijtimoiy va hissiy jihatdan
mustahkam shaxslar sifatida shakllantiradi.Aqliy tarbiya berish jarayonida ijtimoiy va hissiy
ko'nikmalarni ham rivojlantirish zarur. Bolalarga o'z his-tuyg'ularini anglash, boshqalar bilan
munosabatlarni o'rnatish va to'g'ri muloqot qilishni o'rgatish ham muhimdir. Masalan Kooperativ
o'yinlar: Bolalarga birgalikda ishlash, hamkorlik qilishni o'rgatish uchun guruhda o'ynaladigan
o'yinlar juda foydalidir. Bloklardan hamkorlikda uy qurish, birgalikda rasm chizish.
Hissiy o'yinlar: Bolalarni turli hissiy holatlarni tushunishga va boshqalar bilan hamdardlik
qilishga o'rgatish uchun turli simulyatsiyalar va o'yinlar yordamida hissiy ko'nikmalarini
rivojlantirish mumkin.
Xulosa o'rnida shuni aytib o'tish joizki, aqliy tarbiya insonning intellektual rivojlanishi
uchun asosiy omillardan biri hisoblanadi. U shaxsning bilimdonligi, tafakkurining o‘tkirligi va
mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu bois, ta’lim va tarbiya jarayonida
aqliy tarbiyaning mazmuniga alohida e’tibor qaratish lozim. Aqliy tarbiya, bolalarning nafaqat
bilim olishiga, balki hayotda muvaffaqiyatli va baxtli shaxs bo'lishlariga ham yordam beradi. Shu
sababli, ta'lim tizimida aqliy tarbiya jarayoniga katta e'tibor berilishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Axmadaliyeva F.
''Maktabgacha yoshdagi bolalarda aqliy rivojlanish.''
Toskent: O'qituvchi,2017 y.
2.
Toshpo'latovaM
''Maktabgacha ta'limda aqliy tarbiya usullari.''Toshkent:
TDTU nashriyoti, 2015 y
3.
Xudoyberdiyeva Z. ''Bolalar ta'limida kreativ fikrlashni rivojlantirish''
Toshkent: O'qituvchi,2018.
4.
Yusupova P.
Maktabgacha tarbiya pedogogikasi.T.:O'qituvchi, 1993
5.
Shamsiyeva G. ''
Aqliy tarbiya va uning o'ziga xosliklari.'' Toshkent:Fan,
2019 y.
6.
Sh.A.Sodiqova
''Maktabgacha
pedogogika''.''Tafakkur
sarchashmalari'',T.:2013 y.
