SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
433
ILMDA SUN’IY INTELLEKT: IMKONIYATLAR KO‘LAMI, NOTO‘G‘RI
YONDASHUVLAR, ISTIQBOLDA RIVOJI
Qodirov Valijon Abdurahmonovich,
Andijon davlat pedagogika
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15357790
instituti professori, DSc
Annotatsiya
. Maqolada jamiyat hayotiga shiddat bilan kirib kelayotgan sun’iy intellektning
imkoniyatlari, ilmda unga nisbatan noto‘g‘ri yondashuvlar va buning zaralari to‘g‘risida so‘z
yuritiladi. Shuningdek, sun’iy intellektning istiqboldagi rivojlanishi borasida mulohazalar bayon
qilingan.
Kalit so‘zlar: s
un’iy intellekt (SI), ChatGPT,
noto‘g‘ri yondashuvlar,
ilm-fan, texnologiyalar,
istiqboldagi rivojlanish.
Annotation.
The article will talk about the possibilities of artificial intelligence, erroneous
approaches to it in science and the harms of this, which are rapidly entering the life of society.
Considerations on the future development of artificial intelligence have also been outlined.
Keywords:
artificial intelligence (SI), ChatGPT, wrong approaches, science, technology,
development in perspective.
Sun’iy intellekt (SI) zamonaviy ilm-fan va texnologiyalarning eng dinamik rivojlanayotgan
sohalaridan biridir. U tibbiyot, astronomiya, iqtisodiyot, lingvistika va boshqa ko‘plab fanlar sohasida
qo‘llanilib, yangi bilimlar olish imkoniyatlarini kengaytirmoqda. Biroq SI texnologiyalarining jadal
rivojlanishi bilan birga noto‘g‘ri talqinlar, etik muammolar va texnik cheklovlar ham kuzatilmoqda.
Ushbu maqolada sun’iy intellektning ilmdagi ahamiyati, uning qo‘llanish sohalari, keng tarqalgan
noto‘g‘ri tushunchalar va istiqboldagi rivojlanish yo‘nalishlari tahlil qilinadi.
1. Sun’iy intellektning ilmdagi imkoniyatlari.
Sun’iy intellekt ilmiy tadqiqotlarda quyidagi
yo‘nalishlarda muhim o‘rin egallaydi:
1.1. Ma’lumotlarni tahlil qilish va bashorat qilish.
·
Katta ma’lumotlar (Big Data) tahlili:
SI algoritmlari yordamida tibbiyot, meteorologiya va
sotsiologiyada millionlab ma’lumotlar tez va aniq tahlil qilinadi.
·
Eksperimentlarni optimallashtirish:
Masalan, CERNdagi yirik fizik tajribalarda SI zarralar
harakatini avtomatik tahlil qiladi.
1.2. Tabiiy tilni qayta ishlash (NLP).
·
Ilmiy adabiyotlarni avtomatik tahlil qilish:
ChatGPT, Gemini kabi modellar millionlab ilmiy
maqolalarni saralab, muhim xulosalar chiqaradi.
·
Tarjima va lingvistik tadqiqotlar:
SI tillar o‘rtasida aniq tarjima qilish va grammatik
qonuniyatlarni aniqlashda yordam beradi.
1.3. Robototexnika va avtonom tizimlar.
·
Mars roverlari va kosmik apparatlar:
NASAning Perseverance roveri SI yordamida tuproq
namunalarini o‘zi tahlil qiladi.
·
Laboratoriya avtomatizatsiyasi:
Kimyoviy va biologik tajribalarda robotlar SI bilan
boshqariladi.
2. Sun’iy intellektga bo‘lgan noto‘g‘ri yondashuvlar uni ayrim shaxslar tomondan
noto‘g‘ri talqin, xato tushunchalar qilishi bilan bog‘liq.
SI haqida keng tarqalgan bir qancha xato tushunchalar mavjud:
2.1. “SI inson miyasini to‘liq almashtiradi”.
·
Haqiqat:
SI ma’lumotlarni qayta ishlaydi, lekin insonning ijodiy va mantiqiy fikrlashini to‘liq
taklidlay olmaydi.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
434
·
Misollar:
Sun’iy intellekt yangi nazariyalar yaratish o‘rniga mavjud ma’lumotlar asosida
ishlaydi.
2.2. “SI mutlaqo xatosiz”.
·
Haqiqat:
SI tizimlari dasturiy ta’minotdagi xatolar, qisman ma’lumotlar yoki algoritmik
tarangliklar tufayli noto‘g‘ri natijalar berishi mumkin.
·
Misollar:
Tibbiy tashxis qo‘yishda SI ba’zi hollarda xato qilishi mumkin.
2.3. “SI insoniyat uchun xavfli”.
·
Haqiqat:
Hozirgi SI tizimlari inson nazoratisiz qaror qabul qila olmaydi. Asosiy xavf – etik
muammolar va ish bilan ta’minlashdagi o‘zgarishlar.
Sun’iy intellekt (SI) orqali yozilgan ilmiy ishlar ham noto‘g‘ri yondashuvlarning biri va
og‘riqli nuqtasiga aylanayotgani bor haqiqat.
So‘nggi yillarda sun’iy intellekt (SI)
texnologiyalarining tez sur’atlarda rivojlanishi nafaqat sanoat, axborot va xizmat ko‘rsatish
sohalarida, balki ta’lim va ilmiy izlanish jarayonlariga ham jadal kirib keldi. Bu – tabiiy jarayon.
Biroq, ayrim “tadqiqotchilar” yoki ilmiy ish bilan shug‘ullanayotgan shaxslarning SI yordamidan
noto‘g‘ri va zararli tarzda foydalanishi xavotirli holatga aylangan.
1. Ilmiy izlanish mohiyatining buzilishi.
Ilmiy tadqiqot — bu fikrlash, tahlil qilish, ma’lumotlarni solishtirish, xulosa chiqarish, yangilik
kiritish demakdir. Sun’iy intellekt esa, mavjud ma’lumotlarga tayanib, ilgari yozilganlar asosida matn
hosil qiladi. Agar biror shaxs o‘z ilmiy maqolasini to‘liq SI orqali yozdirsa, bu:
-yangi fikr emas,
balki mavjud bilimlarning jamlanmasi bo‘ladi;
-mualliflik mas’uliyati yo‘qoladi;
-ilmiy halollik (plagiat, yolg‘on ma’lumot) buziladi.
2. Ilm-fan obro‘sining tushishi.
Agar sun’iy intellekt orqali tayyorlangan yuzlab “maqolalar” ilmiy jurnallar va himoya
kengashlaridan o‘tadigan bo‘lsa:
-ilmiy ishlar sifati pasayadi;
-haqiqiy izlanish qilayotgan olimlar obro‘siga putur yetadi;
-“ilmiy daraja” mazmunini yo‘qota boshlaydi.
3. Talaba va yosh olimlar orasida noto‘g‘ri odat shakllanadi.
Sun’iy intellektga haddan tashqari tayanish yosh avlodda:
-mustaqil fikrlashga ehtiyoj kamayishiga;
-mantiqiy tahlil, yozish va izlanish ko‘nikmalarining so‘nishiga;
-“oson yo‘l” orqali maqsadga erishish odati shakllanishiga olib keladi.
Yechim nima?
SI — vosita, ammo
mualliflik, fikr va mas’uliyat insonda qolishi kerak
. Quyidagilar tavsiya
etiladi:
SI yordamidan faqat
axborot yig‘ish, tahlil qilish, g‘oya ishlab chiqish
bosqichida foydalanish;
har qanday ilmiy ishda
muallif o‘z fikrini, tahlilini va yondashuvini bildirishi
shart;
oliy ta’lim va ilmiy muassasalarda SI bilan bog‘liq
etika, shaffoflik va halollik qoidalarini
ishlab chiqish
.
Ilm-fan taraqqiyotini SI bilan birga olib borish mumkin, ammo
sun’iy intellekt hech qachon
inson tafakkurini, izlanishini va ruhini to‘liq almashtira olmaydi.
Tayyor maqola yozdirish – bu
nafaqat ilmiy odobsizlik, balki jamiyatning intellektual salohiyatiga nisbatan befarqlikdir. Chin ilmiy
yutuq – fikrda, mehnatda va halollikdadir.
3. Sun’iy intellektning istiqboldagi rivojlanishi.
3.1. Kuchli sun’iy intellekt (AGI) sari intilish.
Hozirgi SI (ANI – tor sun’iy intellekt) faqat muayyan vazifalarda yaxshi, lekin kelajakda AGI
(umumiy sun’iy intellekt) inson kabi har qanday masalani hal qila oladi.
3.2. Kvant hisoblash va SI integratsiyasi.
Kvant kompyuterlari SI algoritmlarini yanada tezroq ishlashiga yordam beradi.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
435
3.3. Etik va huquqiy tartibga solish.
Yevropaning AI Act, AQShdagi SI qonunlari kabi me’yoriy hujjatlar SI texnologiyalarining
xavfsiz qo‘llanishini ta’minlaydi.
Sun’iy intellekt ilm-fan sohasida yangi imkoniyatlar ochib berayotgan bo‘lsa-da, uning
qo‘llanishi tizimli, nazoratli va inson manfaatlarini hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak.
Kelajakda SI insoniyatning ilmiy taraqqiyotida muhim rol o‘ynashi aniq, lekin bu jarayonda inson
faoliyati asosiy o‘rinni egallashini unutmaslik lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Nosirov A.A., Xolmirzayev B.B.
Sun’iy intellekt asoslari.
T.: Toshkent Axborot
Texnologiyalari Universiteti (TATU) nashriyoti, 2020.
2.
Raximov S.S., Karimov I.T.
Ma
ʼ
lumotlar tahlili va sun’iy intellekt. T.:
O
ʻ
zbekiston
Milliy Universiteti nashriyoti, 2021.
3.
Abduraxmonov M.K., Yusupov Z.N.
Robototexnika va sun’iy intelekt. Farg‘ona:
arg
ʻ
ona Politexnika Instituti nashriyoti, 2019.
4.
Russell, S. & Norvig, P. (2021).
Artificial Intelligence: A Modern Approach
.
5.
Tegmark, M. (2017).
Life 3.0: Being Human in the Age of Artificial Intelligence
.
6.
European Commission. (2023).
EU Artificial Intelligence Act
.
