Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 174
MASOFADAN BOSHQARILUVCHI SODDA MASHINA
QISMLARINI YIG‘ISH VA UNI DASTURLASH
Ro‘zaliyev Sherzodjon Avazjonovich
Farg’ona davlat universiteti,
Axborot texnologiyalari kafedrasi mudiri
Farg‘ona Davlat Unversiteti 3-kurs talabasi
Sobirova Saboxon Solijon qizi
Abstract
Annotatsiya (O‘zbekcha):
Ushbu maqola masofadan boshqariluvchi sodda mashina
qismlarini yig‘ish va uni dasturlash jarayonini batafsil yoritadi. Mashinaning asosiy
qismlari, ularning vazifalari, yig‘ish bosqichlari va dasturlash usullari tahlil
qilinadi. Maqola Arduino mikrokontrolleri asosida mobil ilova orqali
boshqariladigan robot yig‘ish bo‘yicha amaliy ko‘rsatmalar beradi. Talabalar va
muhandislikka qiziqqan o‘quvchilar uchun mo‘ljallangan ushbu maqola sodda
robototexnika loyihalarining ahamiyatini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar
: robot, masofadan boshqarish, Arduino, mikrokontroller, sensor,
Bluetooth, dasturlash, muhandislik, mobil ilova, PWM.
Abstract
Abstract (English):
This article provides a detailed guide on assembling and
programming a simple remote-controlled machine. The main compo- nents, their
functions, assembly steps, and programming techniques are an- alyzed. The article
offers practical instructions for building a mobile app- controlled robot based on an
Arduino microcontroller. Intended for stu- dents and those interested in engineering,
it highlights the significance of simple robotics projects.
Keywords
: robot, remote control, Arduino, microcontroller, sensor, Bluetooth,
programming, engineering, mobile app, PWM.
1
Kirish
Masofadan boshqariluvchi qurilmalar zamonaviy texnologiyalarning muhim
qismi sifatida kundalik hayotda keng qo‘llanilmoqda, ular avtomobilsozlik, uy
avtomatlashtirish, ta’lim va o‘yin-kulgida o‘z o‘rnini topdi, masalan, masofadan
boshqariladigan dronlar, robot changyutgichlar va aqlli uy tizimlari ushbu
texnologiyaning amaliy namunasidir, oddiy mobil robot yoki mashina loyihalashning
dolzarbligi talabalarga muhandislik va dasturlash ko‘nikmalarini o‘rgatishda
muhim ahamiyatga ega, bunday loyihalar orqali yoshlar elektronikani tushunish,
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 175
dasturiy ta’minot yozish va amaliy muammolarni hal qilishni o‘rganadi, ushbu
maqolaning maqsadi masofadan
boshqariluvchi sodda mashinani yig‘ish va
dasturlash bo‘yicha bosqichma-bosqich yo‘riqnoma taqdim etish, maqola shassi,
motorlar, sensorlar, mikrokontroller va masofaviy aloqa modullaridan
foydalangan holda Arduino asosidagi robot qurishni o‘z ichiga oladi, unda yig‘ish
jarayoni, dasturlash va sinov bosqichlari batafsil yoritiladi.
2
Asosiy qismlar va ularning vazifalari
2.1
Shassi (korpus) — mashinaning asosiy ramkasi
Shassi mashinaning asosiy tuzilishi bo‘lib, barcha qismlarni bir joyda ushlab
turadi, odatda plastmassa yoki metall materiallardan tayyorlanadi va g‘ildiraklar,
motorlar, sensorlar va mikrokontroller uchun maxsus joylarga ega, shassi mustahkam
va engil bo‘lishi kerak, chunki bu robotning harakat samaradorligiga ta’sir qiladi.
2.2
G‘ildiraklar va dvigatellar (motorlar)
G‘ildiraklar mashinaning harakatlanishini ta’minlaydi, dvigatellar esa ularni
aylantiradi, odatda DC motorlar ishlatiladi, chunki ular kichik, arzon va boshqarish
uchun qulay, motorlar L298N kabi motor drayverlari orqali mikrokontrollerga ulanadi,
bu esa harakat yo‘nalishi va tezligini sozlash imkonini beradi.
2.3
Mikrokontroller (masalan, Arduino, ESP32)
Mikrokontroller mashinaning miyasi bo‘lib, barcha harakatlar va qarorlarni
boshqaradi, Arduino Uno yoki ESP32 kabi mikrokontrollerlar keng tarqalgan,
chunki ular foydalanish uchun qulay va ko‘p sonli sensorlar bilan mos keladi,
ESP32 Wi-Fiva Bluetooth ulanishlarini qo‘llab-quvvatlaydi, bu masofaviy
boshqaruv uchun qulay.
2.4
Quvvat manbai (batareya, akkumulyator)
Quvvat manbai motorlar, mikrokontroller va sensorlarni energiya bilan
ta’minlaydi, odatda 9V batareya yoki 7.4V Li-Po akkumulyator ishlatiladi,
quvvat manbai barqaror bo‘lishi va yetarli quvvatga ega bo‘lishi kerak.
2.5
Sensorlar
Sensorlar mashinaga atrof-muhit haqida ma’lumot beradi, masalan,
ultratovush sensori (HC-SR04) masofani o‘lchaydi va to‘siqlardan qochishga
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 176
yordam beradi, chiziq sensori (IR) chiziq bo‘yicha harakatlanish uchun
ishlatiladi.
2.6
Masofaviy aloqa moduli
Masofaviy boshqaruv uchun Bluetooth (HC-05/HC-06) yoki Wi-Fi modullari
ishlatiladi, Bluetooth moduli mobil ilova orqali buyruqlar qabul qilish uchun
qulay va arzon yechimdir.
3
Qurilmani yig‘ish bosqichlari
3.1
Detallarni tayyorlash
Barcha qismlar (shassi, motorlar, g‘ildiraklar, mikrokontroller, sensorlar,
quvvat manbai, aloqa moduli) to‘planganligiga ishonch hosil qiling, ulanish uchun
simlar, lehimlash asboblari va tornavida kabi asboblar ham kerak bo‘ladi.
3.2
Motor va g‘ildiraklarni o‘rnatish
Motorlarni shassiga mahkamlang va g‘ildiraklarni ularga o‘rnating,
motorlar L298N
drayveri
orqali
mikrokontrollerga
ulanadi,
drayver
motorlarning aylanish yo‘nalishi va tezligini boshqaradi.
3.3
Elektr sxemasini to‘g‘ri ulash
Elektr sxemasi quyidagi tarzda ulanadi, mikrokontroller (Arduino) L298N
drayveriga PWM signallari orqali ulanadi, ultratovush sensori Arduino’ning
raqamli pinlariga ulanadi, Bluetooth moduli (HC-05) TX/RX pinlari orqali
ulanadi, quvvat manbai barcha qismlarga parallel ravishda taqsimlanadi.
Рис. 2: Elektr sxemasi
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 177
3.4
Sensorlar va aloqa modulini joylashtirish
Ultratovush sensori shassining old qismiga o‘rnatiladi, bu to‘siqlarni
aniqlashni osonlashtiradi, Bluetooth moduli mikrokontroller yaqinida
joylashadi va simlar tartibli ulanadi.
3.5
Mikrokontrollerga ulanish va test qilish
Barcha qismlar ulangandan so‘ng, mikrokontroller quvvat
manbaiga ulanadi, dastlabki sinovlar motorlar, sensorlar va Bluetooth
modulining to‘g‘ri ishlashini tekshirish uchun o‘tkaziladi.
4
Qurilmani dasturlash
4.1
Arduino IDE yoki boshqa muhit tanlash
Arduino IDE dasturlash uchun eng qulay muhit hisoblanadi, u C/C++ tilida
yozilgan kodlarni kompilyatsiya qiladi va mikrokontrollerga yuklaydi, ESP32
uchun PlatformIO muhiti ham ishlatilishi mumkin.
4.2
Harakat kodini yozish
Quyidagi kod motorlarning oldinga, orqaga, o‘ngga va chapga
harakatlanishini ta’minlaydi:
4.3
Sensorlardan ma’lumot olish
Ultratovush sensori — bu tovush to‘lqinlari yordamida ob'ektgacha bo‘lgan
masofani o‘lchaydigan elektron qurilmadir. U, odatda,
trig
(trigger) va
echo
(qaytuvchi signal) pinlariga ega bo‘ladi. Sensor qisqa muddatli ultratovush
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 178
impulsini yuboradi, bu impuls atrofdagi to‘siqqa urilib, qaytadi. Qaytgan signalni
qabul
qilish
orqali
qurilma
to‘siqqacha
bo‘lgan
masofani
aniqlaydi.Mikrokontroller (masalan,
Arduino
) yordamida bu sensor bilan masofa
o‘lchash funksiyasi amalga oshiriladi. Sensor tomonidan yuborilgan va qabul
qilingan signal o‘rtasidagi vaqt hisoblanadi va fizik formulaga asoslanib masofa
aniqlanadi:
masofa = vaqt × (tovush tezligi /
2)
.Quyidagi dasturiy kod yordamida mikrokontroller sensor orqali masofani
doimiy ravishda o‘lchab boradi. Agar mashina oldida to‘siq aniqlansa va bu to‘siq
oldindan belgilangan (masalan, 20 sm) masofaga yaqinlashsa, qurilma avtomatik
ravishda harakatni to‘xtatadi. Bu jarayon xavfsizlikni ta'minlash, to‘qnashuvning
oldini olish va atrof-muhitga mos moslashuvchan harakat qilish uchun muhim
hisoblanadi.Shunday yondashuv sodda mobil robotlar, avtomatlashtirilgan
mashinalar yoki to‘qnashuvdan saqlanish tizimlarida keng qo‘llaniladi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 179
4.4
Bluetooth orqali boshqaruv
4.5
Xatoliklarni aniqlash va tuzatish
Dasturlash jarayonida xatolar, masalan, noto‘g‘ri pin ulanishi yoki
aloqa uzilishi yuzaga kelishi mumkin, Arduino IDE’ning Serial Monitor
funksiyasi xatolarni aniqlash uchun ishlatiladi.
5
Amaliy misol
Yig‘ilgan mashinaning umumiy ko‘rinishi quyidagi rasmda
keltirilgan,
mashina
Bluetooth
orqali
mobil
ilova
yordamida
boshqariladi, u oldinga, orqaga, o‘ngga va chapga harakatlanadi,
shuningdek, ultratovush sensori yordamida to‘siqlardan qochadi, ishlash
jarayoni quyidagicha: mobil ilovadan buyruq yuboriladi, Bluetooth moduli
buyruqni qabul qilib, Arduino’ga uzatadi, Arduino motorlarni mos ravishda
boshqaradi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 180
6
Natija va tahlil
Yig‘ilgan mashina muvaffaqiyatli sinovdan o‘tdi, harakat aniqligi yuqori
bo‘lib, motorlar PWM signallari orqali silliq boshqarildi, Bluetooth aloqasi 10
metr masofada barqaror ishladi, javob tezligi 0.1 soniyadan kam edi, sensorlar
to‘siqlarni aniq aniqladi, ammo past yorug‘lik sharoitida chiziq sensori
samaradorligi pasaydi, yaxshilash mumkin bo‘lgan jihatlar: ko‘proq sensor
qo‘shish, Wi-Fi moduli orqali masofani kengaytirish, murakkabroq algoritmlar
qo‘llash.
7
Xulosa
ushbu loyiha orqali Arduino dasturlash, elektronik sxemalar va masofaviy
boshqaruv texnologiyalari bo‘yicha muhim ko‘nikmalar o‘rganildi, sodda
robotlar yoshlarni muhandislik, dasturlash va robototexnika sohasiga jalb
qilishda muhim vosita hisoblanadi, loyiha talabalarga nafaqat texnik
bilimlarni oshirish, balki ijodiy fikrlash va muammolarni hal qilish
qobiliyatlarini rivojlantirish imkonini berdi, masalan, motorlarning aniq
boshqaruvi, sensorlardan ma’lumot olish va Bluetooth orqali masofaviy
aloqa kabi jihatlar amalda sinovdan o‘tkazildi, ushbu tajriba kelajakda
yanada murakkab qurilmalar, masalan, avtonom robotlar, IoT asosidagi aqlli
tizimlar yoki hatto sun’iy intellekt bilan birlashgan robotlarni yaratish
uchun mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi, ta’lim sohasida bunday
loyihalar o‘quvchilarni amaliy ko‘nikmalar bilan ta’minlab, texnologik
innovatsiyalarga qiziqish uyg‘otadi, masalan,
Arduino asosidagi loyihalar ochiq manbali platforma sifatida
dunyobo‘ylab
millionlab
talabalar
va
muhandislar
tomonidan
qo‘llanilmoqda, bu esa global miqyosda bilim almashish va hamkorlik imkonini
beradi, kelajakda ushbu loyiha asosida qo‘shimcha funksiyalar, masalan,
avtonom navigatsiya, real vaqtdavideo uzatish yoki sensorlarning murakkab
tarmoqlari qo‘shilishi mumkin, shuningdek, loyiha
O‘zbekistonning ta’lim tizimida robototexnika va dasturlashni
rivojlantirishga hissa qo‘shadi, chunki bunday amaliy loyihalar mahalliy
talabalarni zamonaviy texnologiyalar bilan tanishtiradi va ularni global
raqobatbardoshlikka tayyorlaydi, natijada, ushbu loyiha nafaqat texnik
jihatdan foydali, balki ijtimoiy va ta’limiy ahamiyatga ega bo‘lib, kelajak
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 181
avlodni ilhomlantirish va texnologik taraqqiyotga yo‘l ochishda muhim
qadamdir.
ADABIYOTLAR RO'YXATI: (REFERENCES)
1.
Arduino rasmiy hujjatlari:
https://www.arduino.cc/reference/en/
2.
Monk, S. (2016).
Programming Arduino: Getting Started with Sketches
.
McGraw- Hill.
3.
Margolis, M. (2011).
Arduino Cookbook
. O’Reilly Media.
4.
Onlayn manbalar: Instructables, Hackster.io.
5.
YouTube darsliklari: Arduino loyihalari bo‘yicha videolar.
