Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 90
FAYL TIZIMI VA UNING VAZIFALARI
Ro‘zaliyev Sherzodjon Avazjonovich
Farg’ona davlat universiteti,
Axborot texnologiyalari kafedrasi mudiri
Saidjamolova Begimoy Muhammadjon qizi
Farg’ona Davlat Unversiteti 3-kurs talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqola fayl tizimlari tushunchasini va ularning kompyuter
tizimlarida ma'lumotlarni boshqarishdagi muhim rolini o'rganadi. Unda fayllar,
direktoriyalar va fayllar ustida bajariladigan umumiy operatsiyalarning asosiy jihatlari
yoritilgan bo'lib, keng auditoriya uchun har tomonlama tushuncha beriladi. Maqsad fayl
tizimlari ma'lumotlarni samarali va tartibli saqlash va olish imkonini qanday ta'minlashini
tushuntirishdir.
Abstract:
This article explores the concept of file systems and their critical role in
managing data on computer systems. It covers the fundamental aspects of files, directories,
and common operations performed on files, providing a comprehensive understanding for
a broad audience. The aim is to elucidate how file systems enable efficient and organized
data storage and retrieval.
Kalit so'zlar:
fayl tizimi, fayllar, direktoriyalar, ma'lumotlarni saqlash, fayl
operatsiyalari, fayl atributlari, kataloglar
Keywords:
file system, files, directories, data storage, file operations, file attributes,
catalogs.
Kirish
Bugungi kunda kompyuter texnologiyalari hayotimizning ajralmas qismiga aylangan.
Ularning samarali faoliyatini ta'minlashda fayl tizimi muhim rol o'ynaydi. Ushbu maqolada
fayl tizimining mohiyati, vazifalari, afzalliklari va kamchiliklari haqida ma'lumot beriladi.
Fayl tizimi – bu kompyuterda ma’lumotlarni saqlash, tartibga solish va ularga
murojaat qilish usulidir. U operatsion tizimning muhim qismi bo'lib, ma'lumotlarning
xavfsizligi va tartibli saqlanishini ta'minlaydi. Ushbu maqolaning maqsadi fayl tizimining
asosiy tushunchalarini tushuntirish va uning kompyuter tizimidagi o'rnini ochib berishdan
iborat.
Fayl tizimining kompyuter tizimidagi o'rni va vazifalari
Fayl tizimi kompyuterning xotira qurilmalarida (qattiq disk, SSD, flesh-xotira va
boshqalar) ma'lumotlarni saqlash va boshqarish uchun javobgardir. U fayllarni tartibga
solish, ularga nom berish, atributlarini belgilash va kataloglar (papkalarda) saqlash
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 91
imkonini beradi. Fayl tizimi operatsion tizimga fayllarni qanday qilib o'qish, yozish,
o'chirish va boshqa amallarni bajarishni ko'rsatib beradi. Bundan tashqari, fayl tizimi
ma'lumotlarning xavfsizligini ta'minlash, ruxsatsiz kirishni cheklash va ma'lumotlarni
yo'qotishdan himoya qilish kabi vazifalarni ham bajaradi.
Fayl tushunchasi
Fayl – bu kompyuterda saqlanadigan ma'lumotlar to'plamidir. U matn, rasm, video,
dastur yoki boshqa turdagi ma'lumotlarni o'z ichiga olishi mumkin. Har bir fayl o'ziga xos
nomga ega bo'lib, bu nom faylni fayl tizimida aniqlashga yordam beradi.
Faylning ta'rifi va asosiy xususiyatlari
Fayl - bu nomlangan, tartibli baytlar ketma-ketligidan iborat bo'lgan ma'lumotlar
to'plami. Fayllar kompyuterda ma'lumotlarni saqlashning asosiy birligi hisoblanadi.
Fayllarning asosiy xususiyatlariga quyidagilar kiradi: nom, hajmi, turi, yaratilgan va
o'zgartirilgan sana, atributlar.
Faylning nomi, turlari va attributlari
Faylning nomi faylni identifikatsiya qilish uchun ishlatiladi. Faylning turi uning
tarkibidagi ma'lumotlarning formatini aniqlaydi. Faylning attributlari uning xususiyatlarini
belgilaydi (masalan, o'qish uchun ruxsat etilganligi, yashirinligi va h.k.).
Fayl nomlash qoidalari va kengaytmalari
Fayl nomlari operatsion tizimga qarab har xil bo'lishi mumkin, lekin odatda quyidagi
qoidalarga amal qilinadi: fayl nomi harflar, raqamlar va ba'zi maxsus belgilarni o'z ichiga
olishi mumkin; fayl nomi nuqta bilan ajratilgan ikki qismdan iborat bo'lishi mumkin (fayl
nomi va kengaytmasi); fayl kengaytmasi faylning turini ko'rsatadi (masalan, .txt - matnli
fayl, .jpg - rasm, .mp3 - audio fayl).
Fayl turlari (matnli, bajariladigan, media va boshqalar)
Fayllar turli xil formatlarda bo'lishi mumkin. Matnli fayllar (masalan, .txt, .doc) matn
ma'lumotlarini saqlaydi. Bajariladigan fayllar (masalan, .exe, .com) dasturlarni ishga
tushirish uchun ishlatiladi. Media fayllar (masalan, .jpg, .mp3, .mp4) rasm, audio va video
ma'lumotlarini saqlaydi.
Fayl attributlari (o'qish, yozish, yashirin va boshqalar)
Fayl attributlari faylning xususiyatlarini belgilaydi. Masalan, "o'qish" attributi faylni
faqat o'qishga ruxsat beradi, "yozish" attributi faylni o'zgartirishga ruxsat beradi, "yashirin"
attributi faylni ko'rinmas qiladi.
Katalog tushunchasi
Katalog (yoki papka) – bu fayllarni va boshqa kataloglarni o'z ichiga olgan maxsus
fayldir. Kataloglar fayl tizimida fayllarni tartibga solish va guruhlash uchun ishlatiladi.
Katalog (papka) nima ekanligi va uning vazifalari
Kataloglar fayllarni tartibga solish va boshqarish uchun ishlatiladi. Ular fayllarni
mantiqiy guruhlarga ajratish va ularni topishni osonlashtirish imkonini beradi. Kataloglar
ichida boshqa kataloglar ham bo'lishi mumkin, bu esa ierarxik fayl tizimini yaratadi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 92
Ierarxik fayl tizimi tuzilishi
Ierarxik fayl tizimi daraxtsimon tuzilishga ega bo'lib, unda bitta ildiz katalogi mavjud
va undan boshqa kataloglar va fayllar tarqaladi. Bu tuzilma fayllarni tartibga solish va
ularga murojaat qilishni osonlashtiradi. Misol uchun, kompyuterda "C:" disk ildiz katalogi
bo'lishi mumkin, undan "Dasturlar", "Fayllar", "Rasmlar" kabi kataloglar tarqaladi.
Fayl tizimi tuzilishi diagrammasi
Fayllar ustida bajariladigan amallar
Fayllar ustida turli xil amallarni bajarish mumkin, masalan, yaratish, o'chirish,
ko'chirish, nusxalash va o'zgartirish.
Fayllarni yaratish, o'chirish, ko'chirish, nusxalash va o'zgartirish
Fayllarni yaratish - bu yangi faylni fayl tizimida yaratishdir. Fayllarni o'chirish - bu
faylni fayl tizimidan o'chirishdir. Fayllarni ko'chirish - bu faylni bir katalogdan boshqa
katalogga o'tkazishdir. Fayllarni nusxalash - bu faylning nusxasini yaratishdir. Fayllarni
o'zgartirish - bu faylning tarkibini o'zgartirishdir.
Fayl tizimining afzalliklari va kamchiliklari
Fayl tizimining afzalliklari: ma'lumotlarni saqlash va boshqarishdagi qulaylik,
fayllarni tartibga solish imkoniyati, ma'lumotlarning xavfsizligini ta'minlash. Fayl
tizimining kamchiliklari: xavfsizlik va ishonchlilik masalalari, fayllarni yo'qotish xavfi,
fayl tizimining buzilishi xavfi.
SSD va HDD taqqoslash
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 93
Ma'lumotlarni saqlash va boshqarishdagi qulayliklar
Fayl tizimi ma'lumotlarni saqlash va boshqarishni osonlashtiradi. Fayllarni tartibga
solish, ularga nom berish va kataloglarda saqlash imkoniyati ma'lumotlarni topish va
ularga murojaat qilishni osonlashtiradi.
Xavfsizlik va ishonchlilik masalalari
Fayl tizimi ma'lumotlarning xavfsizligini ta'minlash uchun turli xil mexanizmlarni
qo'llaydi, masalan, ruxsatlarni boshqarish va shifrlash. Biroq, fayl tizimi xavfsizlik va
ishonchlilik masalalari bilan bog'liq bo'lishi mumkin, masalan, viruslar, xakerlik hujumlari
va ma'lumotlarni yo'qotish xavfi.
Xulosa
Fayl tizimi kompyuter tizimining muhim qismi bo'lib, ma'lumotlarni saqlash, tartibga
solish va ularga murojaat qilish uchun ishlatiladi. Fayl tizimi ma'lumotlarning xavfsizligini
ta'minlash va fayllarni boshqarishni osonlashtirish imkonini beradi.
Asosiy fikrlarni jamlash va kelajakdagi rivojlanish tendensiyalari
Ushbu maqolada fayl tizimining asosiy tushunchalari, vazifalari, afzalliklari va
kamchiliklari ko'rib chiqildi. Kelajakda fayl tizimlari yanada takomillashishi, xavfsizligi
oshirilishi va yangi texnologiyalar bilan integratsiyalashuvi kutilmoqda.
ADABIYOTLAR RO'YXATI: (REFERENCES)
1.
Stallings, W. (2018).
Operating Systems: Internals and Design Principles
(9th ed.).
Pearson Education.
2.
Silberschatz, A., Galvin, P. B., & Gagne, G. (2018).
Operating System Concepts
(10th
ed.). Wiley.
3.
Таненбаум Э., Босу А. (2017).
Современные операционные системы
(4-е
издание). СПб.: Питер.
4.
Файзуллаев, Ш.Ф. (2020).
Axborot texnologiyalari
(O‘zbekiston oliy o‘quv yurtlari
uchun o‘quv qo‘llanma).
5.
Очилов, А. (2021).
Kompyuter tizimlari va dasturlash asoslari
. Toshkent: Iqtisod-
Moliya nashriyoti.
6.
https://www.geeksforgeeks.org/file-systems-in-operating-system/
