Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 157
BOLALARNI TA’LIM JARAYONIDA PSIXOLOGIK
QOʻLLAB-QUVVATLASH
Pardayeva Nasiba Dastonovna
Navoiy viloyati Zarafshon shahar
6-sonli umumiy o‘rta taʼlim maktabi psixologi
ANNOTATSIYA
Ta’lim va tarbiya jarayonlarining o‘zaro bog‘liqligi hamda aloqadorligi, yahni ularni
yaxlit holda tushunish zaruriyati mboshlang‘ich ta’lim o‘quvchilari uchun tashkil
etiladigan ta’lim-tarbiya jarayonlarining tizimga xos xususiyatlarga ega ekanligini
tasdiqlaydi.
Kalit soʻzlar:
pedagogika, bolalar bilan ishlash, boshlangʻich sinf, sinf muhiti,
pedagogik maslahatlar,ruhiy holat, tushkunlik, tafakkur, psixik jarayonlar
KIRISH
Oʻzbekiston respublikasida taʼlim sohasida keng islohotlar amalga oshirilmoqda.
Respublikada joriy etilgan taʼlim tizimi, uning turlari va shakllari orqali har bir fuqaroning
taʼlim olishdagi konstitutsiyaviy huquqlari amalga oshirib kelinmoqda. Davlatimiz
tomonidan ilmiy sohadagi rivojlanishlar keng qoʻllab-quvvatlanmoqda. Ayniqsa bu
oʻrinda yosh avlodni kichik yoshdan boshlab sogʻlom va har tomonlama yetuk qilib voyaga
yetkazish, taʼlim-tarbiya jarayoniga samarali taʼlim-tarbiya shakllarini hamda usullarini
joriy etish va shu orqali bolalarni rivojlantirish borasidagi ishlar muhim ahamiyat kasb
etadi.
“Taʼlim toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi qonunining 8 –moddasida:
- Maktabgacha taʼlim va tarbiya bolalarni oʻqitish va tarbiyalashga, ularni
intellektual, maʼnaviy-axloqiy, etik va estetik va jismoniy jihatdan rivojlantirishga,
shuningdek bolalarni umumiy oʻrta taʼlimga tayyorlashga qaratilgan taʼlim turidir.
- Maktabgacha taʼlim-tarbiya olti yoshdan yetti yoshgacha boʻlgan bolalarni
boshlangʻich taʼlimga bir yillik tayyorlashni nazarda tutadi - deb koʻrsatilgan.
Maktabgacha taʼlimda bolani har tomonlama rivojlantirish, uning umumiy taʼlimda
erishiladigan sezilarli yutuqlariga asos boʻladi. Bolaning erta rivojlanishi uning kelgusida
shaxs sifatida shakllanishida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Ta’lim va tarbiya
jarayonlarining o‘zaro bog‘liqligi hamda aloqadorligi, yahni ularni yaxlit holda tushunish
zaruriyati mboshlang‘ich ta’lim o‘quvchilari uchun tashkil etiladigan ta’lim-tarbiya
jarayonlarining tizimga xos xususiyatlarga ega ekanligini tasdiqlaydi. Ayrim
tadqiqotchilar ta’lim va tarbiya jarayonlarini tashkil etish belgilangan maqsadlarga
erishishga xizmat qiluvchi turli strukturaviy va funktsional bog‘liq bo‘lgan komponentlar
majmuini ijtimoiy tizimning turlaridan biri hisoblangan pedagogik tizim sifatida
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 158
tahriflaydi.Demak, o‘zaro bog‘liq hisoblangan ta’lim va tarbiya jarayonlari o‘quvchi
shaxsining rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi, chunki mazkur jarayonlar,
birinchidan, ajdodlar tajribasining avlodlar tomonidan o‘rganilishi, ikkinchidan,
o‘zlashtirilishi bo‘lib, ularning ijtimoiy hayotga qo‘shilishlarini tahminlab beruvchi yaxlit
jarayon hisoblanadi. Demak, ta’lim va tarbiya jarayonlari o‘quvchilarda shaxsiy xislatlar,
insoniy fazilatlar, tushunchalar shakllanishiga hamda dunyoqarashining rivojlanishiga
zarur shart-sharoitlar yaratib beradi. Demak, uzluksiz ta’lim tizimining muhim
bosqichlaridan biri sifatida umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida ta’lim va tarbiya
jarayonlari quyidagi tamoyillarga muvofiq tashkil etilishi o‘ziga xos amaliy ahamiyat kasb
etadi:
–davlat ta’lim standartlari talablarining bajarilishi majburiyligi;
–o‘quvchilarda fan asoslari bo‘yicha tizimli bilim, ko‘nikma va malakalarni
shakllantirishning muhimligi bo‘yicha shaxsiy tushunchalar va ehtiyojlarni
rivojlantirishning zarurati;
–ta’lim va tarbiya jarayonlarini tashkil etish va muvofiqlashtirishda uzluksizlik va
uzviylikni tahminlash;
–ta’lim-tarbiya jarayonlarida tizimli, korporativ, vaziyatli, refleksiv, tabaqalashgan
va innovatsion yondashuv texnologiyalarini tatbiq etish asosida barcha uchun qulay
ta’limiy muhitni shakllantirish;
–ta’lim va tarbiya jarayonlari ishtirokchilarining mazkur jarayon subhektlari sifatida
faoliyat ko‘rsatishi zarurati, yahni ta’lim va tarbiya jarayonlarida subhektsubhekt
munosabatlarining qaror topishi;
–ta’lim
va
tarbiya
jarayonlari subhektlari faoliyatining
maqsadga
yo‘naltirilganligi, izchilligi va o‘zaro bog‘liqligi;
–ta’lim va tarbiya jarayonlari o‘zaro boG‘liq va aloqador bo‘lgan komponentlar
majmui ekanligi;
–harakatlanish va rivojlanishga xizmat qiluvchi ichki va tashqi omillarning o‘zaro
birligi;
–ta’lim va tarbiya jarayonlari yaxlit tizim sifatida tashqi muhit va boshqa tizimlar
bilan o‘zaro tahsir etish xususiyatlariga ega ekanligi.
Mazkur tamoyillarning mazmun-mohiyati, ahamiyati, ularga amal qilish zaruriyati
ta’lim va tarbiya jarayonlarini tashkil etish hamda muvofiqlashtirishdan ko‘zlanayotgan
maqsadning strategik ahamiyat kasb etishini ifodalaydi. Bu vazifalarni amalga oshirishdan
ko‘zlanayotgan umumiy maqsad ham strategik xususiyatlarga ega bo‘lib, har bir vazifani
alohida amalga oshirishdan ko‘zlangan maqsadlar ham mazmun-mohiyatan bir-biri bilan
uzviy boG‘liq bo‘lgan strategik rejalar tizimini ifodalaydi. Umumiy maqsadga erishish
yo‘nalishlarida belgilangan vazifalarni amalga oshirish jarayonlarining tizimga xos
xususiyatlar kasb etishi ta’lim va tarbiya jarayonlarni o‘zaro bog‘liq hamda aloqador tarzda
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 159
tashkil etish zaruratini belgilaydi. Demak, o‘quvchi shaxsini rivojlanishida muhim
ahamiyatga ega bo‘lgan ta’lim – mustaqil ta’lim, tarbiya – o‘zini o‘zi tarbiya, mahlumot –
mustaqil mahlumot, rivojlanish va tarbiyaviy munosabatlar jarayonlarining tizimga xos
xususiyatlarini inobatga olgan holda ularni yaxlit tizimning komponentlari sifatida
inobatga olish mumkin.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarning o‘yin faoliyati davrida bolaning aqliy fazilatlari
va shaxsiy xususiyatlari jadal rivojlanadi va shakllanadi. O‘yinda turli xil faoliyatlar
mujasamlashadi, keyinchalik har bir faoliyat turi mustaqil ravishda o‘z mahnosiga ega
bo‘ladi. O‘yin faoliyati ruhiy jarayonlarning ham shakllanishiga tahsir qiladi. Ayrim
o‘yin turlari bolalarning barcha bo‘g‘inlariga mos kelishi mumkin, yahni jismoniy
sifatlarni yaxlit holda tarbiyalashga qaratilgan o‘yinlar ham borki, ularda turli jismoniy
sifatlar ketma -ket rivojlanishi mumkin.O‘yinlardagi bunday izchillik bolaning bilim
saviyasi, dunyoqarashinig kengayishi, uning katta yoshdagi odamlarning turmushiga
chuqurroq kirib borishi bilan bog‘liqdir. Jarayonli komponent. Boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarini o‘yinlar texnologiyasi vositasida ta’limga adaptatsiyalashdagi shart-
sharoit, tashkiliy shakllar, metodlar va vositalar, bosqichlarni o‘z ichiga oladi.
XULOSA
Boshlang‘ich ta’lim o‘quvchining turmush tarzi, tartibi, ijtimoiy holati, sinf jamoasi,
oila muhitdagi ahvolini o‘zgartiradi, uning asosiy vazifasi o‘qishdan iborat bo‘lib
qoladi. Yangi bilim, ko‘nikma, malakalar egallashni boshlaydi. Ta’lim o‘quvchidan
muayyan darajadagi uyushqoqlikni, intizomlikni, irodaviy zo‘r berishlikni, faollikni,
maqsadga yo‘naltirilgan faoliyatni talab qiladi. Ixtiyorsiz xatti-harakatlar o‘rnini
anglashilgan rejali, maqsadga muvofiq aqliy mehnat egallay boradi. O‘quvchi tengdoshlari
bilan birgalikda muayyan bir sinf jamoasiga birlashtiriladi. Modomiki shunday ekan,
sinf jamoasi va uning ahzolari bola oldiga ko‘pchilik manfaatini himoya qilish, shaxsiy
istaklarini umumjamoa intilishlariga bo‘ysundirish, o‘zaro yordam, o‘zaro hurmat, o‘zaro
talabchanlik, ijtimoiy javobgarlik va burch hislarini egallash vazifasini qo‘yadi. Ta’lim
jarayonida o‘quvchi oldiga qo‘yiladigan talablar tobora ortib, murakkablashib
boraveradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. –Toshkent.: O‘zbekiston. 2018. –B. 40. 2. O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2017 yil 20 apreldagi «Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida»gi PQ-2909-son qarori. // O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami,
2017 y., 18-son, 313-modda, 19son, 335-modda, 24-son, 490-modda, 37-son, 982-modda.
3.
Oxunjonova O. Ta’lim bosqichlarida sinonimlar mavzusini o‘qitish metodikasi. , ped. f. n.
dissertatsiya, -T.: 2009.
4.
Palagina N.N. Voobrajenie u samogo istoka. - Bishkek: «Ilim», 2002.
5.
PalaginaN.N.Razvitie voobrajeniya u detey vtorogo goda jizni// Doshk. vosp. – 2003. - № 6. - S. 241.
6. Palagina N.N. Diagnostika urovnya voobrajeniya detey rannego vozrasta // Voprosq
psixologii. – 1994. - № 5. - S. 12 –20.
