Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 219
BOSHLANG‘ICH SINFLARDA QUYOSH SISTEMASI
Rustamjonova Asila, Karimjonova Husnigul,
Shokirova Maftuna, Karimova Nodira,
Andijon davlat pedagogika instituti
pedagogika fakulteti boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi
305- guruh talabalari
Matkarimov Joxongir Solaydinovich,
Boshlang'ich ta'lim kafedrasi o'qituvchisi
ANNOTATSIYA
Uchar likopcha va boshqa olamlardan kelgan oʻzga sayyoraliklar haqida eshitgan
boʻlsangiz kerak. Bunday xabarlarning haqiqatga yaqinligi shubha ostiga olinsa-da, ammo
bunday hodisalar ehtimoli shubhasizdir.
Ushbu maqolada quyosh sistemasi va boshlang‘ich sinf o’quvchilariga quyosh
sistemasi haqida tushunchalarini berish haqida so’z yuritiladi.
Kalit so’zlar:
sayyora, quyosh, quyosh tizimi, asteriod, kometalar, meteor, yulduz,
koinot.
АННОТАЦИЯ
Вы, вероятно, слышали о летающих тарелках и пришельцах из других миров.
Хотя достоверность таких сообщений подвергается сомнению, возможность таких
событий неоспорима.
В этой статье обсуждается Солнечная система и то, как дать ученикам
начальной школы представление о Солнечной системе.
Ключевые слова:
планета, солнце, Солнечная система, астероид, кометы,
метеор, звезда, вселенная.
ANNOTATION
You have probably heard about flying saucers and aliens from other worlds. Although
the veracity of such reports is questioned, the possibility of such events is undeniable.
This article discusses the solar system and how to give elementary school students an
understanding of the solar system.
Keywords:
planet, sun, solar system, asteroid, comets, meteor, star, universe.
KIRISH.
Gap shundaki, Quyosh tizimi biznikiga oʻxshash, millionlab boshqa
shunday tizimlar mavjud boʻlishi mumkin boʻlgan, ulkan koinotning atigi zarradek bir
qismidir. Quyosh tizimi tushunchasi quyosh va uning tortishish taʼsiri ostida uning atrofida
aylanadigan barcha jismlarni oʻz ichiga oladi. Bunday tizim Quyoshning tortishish kuchi
taʼsiridagi sayyora, sunʼiy yoʻldosh, asteroid va kometalardan iborat.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 220
Yer jami toʻqqizta sayyoradan biridir. Sayyoralar oʻlchami va boshqa koʻplab
parametrlari boʻyicha bir-biridan juda farq qiladi hamda Quyoshdan turli masofalarda
joylashgan.
Merkuriy eng kichik va Quyoshga eng yaqin sayyoradir. U Quyosh atrofida atigi 88
kun ichida toʻliq aylanib chiqadi.
Undan keyin Quyoshdan 108 million kilometr uzoqlikda joylashgan va uning atrofida
225 kun ichida aylanib chiqadigan Venera turadi.
Yer Quyoshdan uzoqligi boʻyicha uchinchi sayyora boʻlib, undan 149,5 million
kilometrlik masofada joylashgan.
Keyin Quyoshdan taxminan 228 million km uzoqlikda joylashgan Mars keladi va
uning aylanish davri 687 kunni tashkil etadi. Navbatdagisi Quyosh tizimining eng katta
sayyorasi Yupiter boʻlib, u toʻliq aylanishni deyarli 12 yil ichida, undan keyingi Saturn esa
29,5 yil ichida amalga oshiradi.
Oxirgi uchta sayyora — Uran, Neptun va Pluton Quyoshdan shunchalik uzoqki, ularni
hatto oddiy koʻz bilan koʻrib ham boʻlmaydi.
Quyosh fazodagi son-sanoqsiz yulduzlarning biri bo’lib, yulduzlar to’plami -
galaktika jismlaridan hisoblanadi. Olamda mavjud barcha koinot sistemalari singari
quyosh sistemasi ham o’z doirasiga ega. U Quyosh va Merkuriy, Venera, Yer, Mars,
Yupiter, Saturn, Uran, Neptun, Pluton va ulardan bir necha o’n ming marta kichik
sayyoralar (asteriod)dan, kometalar, meteor jismlardan tarkib topgan. Katta-kichikligi,
Quyoshdan uzoq-yaqinligi, Quyosh atrofini bir marta aylanib chiqishga ketgan vaqt,
ulardagi bir sutka qancha vaqt davom etishi bilan ham bir-biridan farq qiladi.
Sistema tarkibidagi barcha planetalar quyosh atrofida aylanadi. Quyosh o’z o’qi
atrofida 24 soatda bir marta aylanadi. Sayyoralar va ularning yo’ldoshlarini quyosh
atrofida aylanishi tabiatning umumiy qonuniyatlari asosida sodir bo’ladi. Quyosh gaz
holidagi o’ta qizigan jismdan iborat bo’lib, uning diametri 1 mln. 391 ming kilometrga
teng. Quyosh sistemasi tarkibiga kiradigan planetalar o’rtasida quyosh nihoyatda katta va
u quyosh sistemasi umumiy massasini 99,86 foizini tashkil etadi. Sistema tarkibidagi eng
katta sayyora Yupiter quyosh sistemasi umumiy massasining 0,093 foiziga to’g’ri keladi.
Boshlang'ich ta'lim - bu yosh ongni koinot mo'jizalari bilan tanishtirishning hal
qiluvchi bosqichidir. Ushbu bosqichda Yer va Quyosh tizimi tushunchalarini o'rgatish
fundamental ilmiy tamoyillarni tushunish uchun asos yaratadi va kosmosga qiziqish
tuyg'usini uyg'otadi. Ushbu maqolada biz o'qituvchilarga ushbu tushunchalarni qiziqarli va
tushunarli tarzda etkazish uchun samarali strategiyalarni ko'rib chiqamiz.
Atrofidagi dunyoga tabiiy qiziqishga ega, bu Yer va Quyosh tizimi bilan bog'liq
tushunchalarni tanishtirish uchun qulay vaqt. Biroq, o'qituvchilar o'zlarining o'qitish
usullarini yosh auditoriyaning rivojlanish bosqichi va kognitiv qobiliyatlariga
moslashtirishlari kerak.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 221
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga Yer va Quyosh sistemasi haqidagi bilimlarni
o‘rgatishda amaliy mashg‘ulotlardan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Quyosh
tizimining masshtabli modellarini yaratishdan tortib, oddiy materiallar yordamida sayyora
orbitalarini simulyatsiya qilishgacha, amaliy tajribalar nafaqat o'rganishni qiziqarli qiladi,
balki tushunchalarni yaxshiroq tushunish va saqlashni osonlashtiradi.
XULOSA.
Boshlang'ich ta'limda yer va quyosh tizimi tushunchalarini o'rgatish
shunchaki faktlarni berish emas, balki kashfiyot va kashfiyotga bo'lgan ishtiyoqni
yoqishdir. Amaliy ta'lim, ko'rgazmali qurollar, hikoyalar, ochiq havoda tajribalar, fanlararo
yondashuvlar va qiziqishga asoslangan tadqiqotga e'tibor berish orqali o'qitish lozimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
D.Sharipova, D.P.Xodiyeva, M.K.Shirinov Tabiatshunoslik va uni o’qitish metodikasi
Darslik Toshkent 2018-yil
2.
Nuriddinova M.I. “Tabiatshunoslik o`qitish mеtodikasi”.Toshkеnt: Cho’lpon. 2005 yil.
3.
D.Yormatova,Tabiiy
fanlarning
zamonaviy
konsepsiyasi.Toshkent:
“Aloqachi’’nashriyoti, 2008.312 bet.
4.
Astronomiya 11-sinf darslik / Mamadazimov M/ Toshkent 2018 yil.
5.
Matkarimov, J. S. (2024). PREZI SAYTIDA TAQDIMOT TAYYORLASHNING
DASTLABKI TUSHUNCHALARIGA OID. INTERNATIONAL SCIENCES,
EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES, 1(12), 42-46.
6.
Matkarimov, J. S. (2024). TA’LIM MASHG ‘ULOTLARIDA ZAMONAVIY
AXBOROT KOMMUNIKASIYA TEXNOLOGIYALARI DASTURLARINI QO
‘LLASH.
7.
Matkarimov, J. S. (2024). TA’LIM MASHG ‘ULOTLARIDA ZAMONAVIY
KOMPYUTER DASTURLARINI QO ‘LLASH.
8.
Solaydinovich, M. J. (2024). THE VIEWS OF UZBEK AND FOREIGN SCIENTISTS
ON THE FORMATION OF NATURAL SCIENCES. Multidisciplinary and
Multidimensional Journal, 3(3), 44-48.
