Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 216
HAYVONOT OLAMINING XILMA-XILLIGI
Latipova Xulkaroy, Yusupova Moxinabonu,
Mirzamatova Dilobar, Qosimova Mohiraxon,
Rahimova Hilola,
Andijon davlat pedagogika instituti
pedagogika fakulteti boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi
305- guruh talabalari
ANNOTATSIYA
Hayvonlar dunyosi biologik xilma-xilligining muhim qismini tashkil etuvchi tirik
organizmlardir. Ushbu maqolada biz hayvonot dunyosining umumiy xususiyatlarini, uning
xilma-xilligi va ekotizimlardagi ahamiyatini ko’rib chiqamiz.
Kalit so’zlar:
hayvon, biologik xilma-xillik, ko’p hujayralilik, organism, anatomik
tuzilma, geterotrof oziqlanish, sutemizuvchilar, sudralib yuruvchilar.
АННОТАЦИЯ
Животные живые организмы, составляющие важную часть биоразнообразия
животного мира. В данной статье мы рассмотрим общую характеристику животного
мира, его разнообразие и значение в экосистемах.
Ключевые слова:
животное, биоразнообразие, многоклеточность, организм,
анатомическое строение, гетеротрофное питание, млекопитающие, рептилии.
ANNOTATION
Animals are living organisms that make up an important part of the biodiversity of
the animal world. In this article, we will consider the general characteristics of the animal
world, its diversity and importance in ecosystems.
Keywords:
animal, biodiversity, multicellularity, organism, anatomical structure,
heterotrophic nutrition, mammals, reptiles.
KIRISH.
Hayvonlar, hayvonot dunyosi — organik olam sistemasidagi yirik
boʻlimlardan biri. Hayvonlarning bundan 1-1,5 milliard yil ilgari okean suvida
mikroskopik, xlorofillsiz amyobasimon xivchinlilar shaklida paydo boʻlganligi taxmin
qilinadi. Hayvonlarning eng qadimgi qazilma qoldiqlari yoshi 0,8 milliard yildan
oshmaydi. Koʻp hujayrali hayvonlar — boʻshliqichlilar, chuvalchanglar, tuban boʻgʻim-
oyoqlilarning dastlabki qoldiqlari soʻnggi kembriy qatlamlaridan boshlab (mil.dan 690-
570 million yil avval) uchraydi. Kembriy davri boshlarida (mil.dan 570-490 million yil
avval) tashqi mineral skeletli (chigʻanoqli yoki xitinli) dengiz umurtqasizlarining
koʻpchilik guruxlari (trilobitalar, jabraoyoqlilar, mollyuskalar, arxeotsiatlar) rivojlangan.
Hayvonlar — geterotrof organizmlar, yaʼni ular tayyor organik moddalar bilan
oziqlanadi. Hayvonlarda metabolizm faol kechishi tufayli ularning oʻsishi cheklangan.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 217
Evolyutsiya jarayonida har xil organlar funksional sistemasi: muskul, ayirish, nafas olish,
qon aylanish, jinsiy va nerv sistemalarining shakllanishi hayvonlar uchun xos boʻlgan eng
muhim xususiyatlardan hisoblanadi. Hayvonlar hujayrasi qattiq sellyuloza qobiqning
boʻlishi bilan oʻsimliklardan farq qiladi. Biroq hayvonlar bilan oʻsimliklar oʻrtasidagi farq
nisbiy.
Hayvonlar biologik resurslarning ajralmas bir qismi bo'lib, tabiatda moddalar va
energiya almashinuvida muhim rol o'ynaydi. Hayvonlar o'simliklar bilan uzviy aloqada
bo'lib, geografik qobiqda kimyoviy elementlarning migrasiyada qatnashadi. Hayvonlar
o'simliklar tomnidan quyosh nuri ta'sirida hosil qilgan organik moddalar va bir-birlari bilan
oziqlanib, biologik hamda tabiatda moddalarning almashinuvida ishtirok etadi. Yirik
mavjudotlarning bir-biri bo'lgan ozuqa aloqasi – bu energiyaning bir organizmdan ikkinchi
organizmga o'tkazuvchi mexanizmdir.
Hayvonlar eukariotik organizmlar tipi animaliaga tegishli. Bu mavjudotlar
harakatlanish, ko’p hujayralilik, geterotrof oziqlanish va asosan jinsiy ko’payish kabi
umumiy xususiyatlarga ega. Hayvonlar turli xil anatomik tuzilmalar, yashash joylari va
xatti-harakatlari bilan juda xilma-xillikni namoyish etadilar.
Hayvonlarning xususiyatlari.
1.
Ko’p hujayralilik: Hayvonlar bir nechta hujayradan tashkil topgan ko’p
hujayrali organizmlardir. Hujayralar turli tuzilish va funktsiyalarga ega bo’lishi mumkin,
bu organizmga murakkab tuzilish beradi.
2.
Harakat qilish qobiliyati: Hayvonlar odatda harakat qilish qobiliyatiga ega.
Har xil turdagi hayvonlar turli xil harakat usullaridan foydalanadilar. Ba’zilar yurish,
yugurish yoki suzish kabi harakatlar bilan harakat qilishadi, boshqalari esa uchish yoki
emaklash kabi turli usullarni afzal ko’radilar.
3.
Geterotrof oziqlanish: Hayvonlar o’zlari oziq-ovqat ishlab chiqara olmaydilar
va ular tashqaridan organik moddalar olib oziqlanadilar. Ular ovqatni hazm qiladi va
energiya bilan ta’minlash uchun foydalanadi. Oziq-ovqat manbalari o’simliklar, boshqa
hayvonlar yoki hatto o’lik organik moddalarni o’z ichiga olishi mumkin.
Hayvonlarning xilma-xilligi.
Hayvonlar aql bovar qilmaydigan xilma-xillikka ega.
Dengizlarda, quruqlikda va havoda yashaydigan ko’plab hayvonlar turlari mavjud. Ular
sudralib yuruvchilar, qushlar, sutemizuvchilar, baliqlar, hasharotlar va umurtqasizlar kabi
turli guruhlarga bo’lingan. Har bir guruh o’ziga xos xususiyatlarga, moslashishga va
yashash joylariga ega bo’lgan ko’plab turlarni o’z ichiga oladi.
Hayvonlar ekotizimlarda va tabiiy muvozanatni saqlashda muhim rol o’ynaydi. Oziq-
ovqat zanjirining bir qismi sifatida ular boshqa organizmlar uchun oziq-ovqat manbalari
bo’lib, o’simliklar populyatsiyasini nazorat qilishda samaralidir. Shuningdek, ba’zi
hayvonlar o’simliklarni changlatish orqali o’simliklarning ko’payishiga yordam beradi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 218
Odamlar uchun hayvonlar ham muhimdir. Ko’pgina hayvonlar turlari oziq-ovqat,
to’qimachilik, dori-darmonlar va uy hayvonlari sifatida ishlatiladi. Tabiatning bir qismi
sifatida hayvonlar odamlarning hayot sifatini yaxshilaydi va iqtisodiy ahamiyatga ega.
XULOSA.
Hayvonlar tabiatdagi biologik xilma-xillikning muhim qismidir. Ular
ko’p hujayralilik, harakatlanish va geterotrof oziqlanish kabi xususiyatlarga ega.
Hayvonlar xilma-xilligi va ekotizimlardagi roli bilan tabiiy dunyoning ajralmas qismidir.
Ular tabiatda ham, odamlar uchun ham muhim ahamiyatga ega va ekotizimlar
muvozanatini ta’minlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Amirqulov N. Umumiy ekologiya. Toshkent, 2002 y.
2.
Baratov P. Tabiatni muhofaza qilish. Toshkent, 1991 y.
3.
To`raqulov Yo.H. va boshqalar. Umumiy biologiya. Toshkent, 1996 y.
4.
Hamdamov I.H. Tabiat ilmining zamonaviy konsepsiyasi. Ma‘ruza matni.
Samarqand, 2000 y.
5.
Matkarimov, J. S. (2024). PREZI SAYTIDA TAQDIMOT TAYYORLASHNING
DASTLABKI TUSHUNCHALARIGA OID. INTERNATIONAL SCIENCES,
EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES, 1(12), 42-46.
6.
Matkarimov, J. S. (2024). TA’LIM MASHG ‘ULOTLARIDA ZAMONAVIY
AXBOROT KOMMUNIKASIYA TEXNOLOGIYALARI DASTURLARINI QO
‘LLASH.
7.
Matkarimov, J. S. (2024). TA’LIM MASHG ‘ULOTLARIDA ZAMONAVIY
KOMPYUTER DASTURLARINI QO ‘LLASH.
8.
Solaydinovich, M. J. (2024). THE VIEWS OF UZBEK AND FOREIGN SCIENTISTS
ON THE FORMATION OF NATURAL SCIENCES. Multidisciplinary and
Multidimensional Journal, 3(3), 44-48.
9.
10.
