82
NUTQNING VERBAL VA NOVERBAL KO‘RINISHI
Pardayev Sirojiddin Shokir o‘g‘li,
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika institute assistenti
Pardayevsirojiddin3108@gmail.com
Annotatsiya.
Ushbu maqolada nutqning verbal va noverbal ko‘rinishlari haqida so‘z
yuritilgan. Noverbal aloqaning turlari, ularning og‘zaki nutqdagi ahamiyati, shu jumladan nutqni
buzuvchi omillar haqida fikr yuritib o‘tilgan. Bundan tashqari aloqa jarayonida vujudga keluvchi
to‘siqlar, uni bartaraf etish yo‘llari haqida batafsil to‘xtalib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar.
Verbal, noverbal, induvidual to‘siq, etnotipik to‘siq, madaniyat, qadriyat,
optik-kinetik, ekstralingvistik, vizual.
AĞIZDAN VE AĞIZDAN OLMAYAN BESLENME
Pardayev Sirojiddin Şokır oğlu,
Özbekistan-Finlandiya pedagoji enstitüsü a
sistanı
Özet.
Bu makalede sözlü ve sözsüz konuşma biçimleri tartışılmaktadır. Sözsüz iletişimin
türleri, konuşmadaki önemi, konuşmayı bozan faktörler ele alınmaktadır. Ayrıca iletişim sürecinde
ortaya çıkan engeller ve bunların aşılması yolları detaylı olarak ele alınmaktadır.
Anahtar kelimeler.
Sözlü, sözsüz, bireysel bariyer, etno-tipsel bariyer, kültür, değer, optik-
kinetik, dil dışı, görsel.
ВЕРБАЛЬНОЕ И НЕВЕРБАЛЬНОЕ ПРОЯВЛЕНИЕ РЕЧИ
Пардаев Сироджиддин Шокир оглы,
ассистент Узбекско-Финского педагогического института
Аннотация.
В статье рассматриваются вербальные и невербальные формы речи.
Обсуждаются виды невербальной коммуникации, их значение в устной речи, в том числе
факторы, искажающие речь. Кроме того, подробно рассматриваются препятствия,
возникающие в процессе коммуникации, и пути их преодоления.
Ключевые слова.
Вербальный, невербальный, индивидуальный барьер, этнотипи-
ческий барьер, культура, ценность, оптико-кинетический, экстралингвистический,
визуальный.
VERBAL AND NONVERBAL APPEARANCE OF SPEECH
Pardayev Sirojiddin Shokir oglu,
assistant at the Uzbek-Finnish pedagogical ınstitute
Abstract.
This article discusses verbal and nonverbal manifestations of speech. The types of
nonverbal communication, their importance in oral speech, including factors that disrupt speech,
are discussed. In addition, the barriers that arise in the communication process and ways to
overcome them are discussed in detail.
Keywords.
Verbal, nonverbal, individual barrier, ethnotypical barrier, culture, value,
optical-kinetic, extralinguistic, visual.
O‘zaro kommunikatsiya ikki kishining o‘zaro munosabatlari asosida amalga oshadi va
ularning har biri kommunikant sifatida aloqa subyekti hisoblanadi. Aloqa subyektlari bir-birini
83
xabardor qilish vazifasini bajarish mobaynida yo‘llayotgan xabarning kelib chiqishi, sabablari,
aniqlik darajasini hisobga oladi. Chunki nutqiy aloqaga kirishishdan ko‘zlangan asosiy maqsad – bu
murojaat qilishdir. Bu holatni subyektlararo jarayon sifatida baholash mumkin. Bundan kelib
chiqadiki, uzatilgan axborotlarga javoban yangi ma’lumotlar olinadi, o‘zlashtiriladi
[1, 375-376 b.].
Aloqa jarayonida ma’lumotlar shunchaki uzatilmaydi, balki bu jarayonda aloqa
subyektlarining faol harakati talab etilib, bu har ikkala tomon uchun ham muhim hisoblanadi.
Demak, insonlar nafaqat ma’nolarni almashishadi, balki ularga intilishadi ham. Kishilar o‘zaro
ma’lumot almashishda belgilar tizimi orqali hamkorlik jarayonida bir-biriga ta’sir o‘tkazadi va
sherigining xatti-harakatiga o‘zgartirish kiritishi ham mumkin. Bundan kelib chiqadiki, belgilar
ma’lum maqsadlarga yo‘nalgan bo‘lib, kommunikantlarning holatlarini o‘zgartiradi. Bu esa
kommunikativ ta’sir deb yuritiladi. U qanchalik muvaffaqiyatli bo‘lsa, aloqa samaradorligi ham
yaxshi bo‘ladi. Bu o‘z-o‘zidan psixologik jarayon bilan bog‘liq
[2, 628 b.].
Aloqa jarayonida ma’lumotni yo‘naltiruvchi (kommunikator) va uni qabul qiluvchi (adresant)
shaxs o‘rtasida bir xil yoki o‘xshash dekodlash tizimi yaratiladi va bu tizim ularning o‘zigagina
tushunarli bo‘ladi. Bir-birini tushunishda hamma bir xilda so‘zlash shartiga asoslanish yuqori
samara bermaydi. Chunki inson har qanaqa axborotni o‘zaro almashishi mumkin va bu aloqa
subyektlarining barchasiga aniq bo‘ladi. Biroq faqat qadriyatlar tizimini o‘zaro almashish natijasida
esa sheriklar bir-birlarining hayot tarzi va xarakter-xususiyatlarini ham o‘zlashtiradi va yanada
yaxshi tushunish imkoni paydo bo‘ladi.
O‘zaro kommunikativ aloqa jarayonida aloqa to‘siqlari ham paydo bo‘lishi mumkin. Bu holat
ham bevosita psixologik xarakter kasb etadi.
Bizningcha, aloqa to‘siqlari ikki xil bo‘ladi:
1.Individual to‘siqlar
ikki aloqaga kirishuvchi sheriklarning shaxsiy munosabatlari (bir-
biriga yoqmaslik, tashqi ko‘rishishning ma’qul kelmasligi, ovozning, gapirish ohangining, nigohlar
va shu kabilar) o‘zaro mos kelmasligi natijasida hosil bo‘ladi.
2.Etnotipik to‘siqlar
millatlararo madaniyat, an’ana, qadriyatlarning o‘zaro mos kelmasligi
natijasida paydo bo‘ladi.
Demak, aloqaning samaradorligi faqatgina nutqiy tajribaga emas, balki mental tuzilish,
madaniy kelib chiqish bilan ham bog‘liq ekan.
Madaniy aloqalarning ikki turi mavjud: Verbal va noverbal aloqa.
Verbal
(og‘zaki) aloqa
inson omili ta’sirida og‘zaki nutq, nutq tovushlari, fonetik belgilar tizimi, leksik va sintaktik
birliklar tamoyillari asosida amalga oshadi. Bu jarayonda nutq eng muhim omil bo‘lib, xabar
uzatishda reallik saqlanishi bilan xarakterlanadi. Bir turdagi madaniyatni aloqa yo‘nalishiga
uzatishda xabar shaklida haqqoniy yеtkazish muhim hisoblanadi. Chunki har bir madaniyat o‘zining
tarixi, ichki tuzilishiga ega bo‘ladi. Nutqiy modelda madaniy matnlardan foydalanish nutq
samaradorligini oshiradi, bir qarashda ularni aniqlab bo‘lmasa-da, sekinlik bilan o‘zgarish namoyon
bo‘ladi
[3, 34-47 b.].
Axborotga singdirilgan madaniyat, odatda, harakatchan, ya’ni dinamik xususiyat
kasb etadi. Ma’naviy faoliyat esa madaniy faoliyatga nisbatan kam dinamik hodisa sanaladi. Ular
Aloqa
to‘siqlari
Bir-biriga
yoqmaslik,
O‘zaro
ishonchsizlik
Kiyinish uslubining
mos kelmasligi
Dunyoqara
shning mos
kelmasligi
84
yordamida matnlar ham son, ham mohiyat jihatdan boyiydi. Masalan, XIX asr O‘rta Osiyo
madaniyatini misol tariqasida oladigan bo‘lsak, uning tarkibiga O‘rta Osiyo xalqlarining
umummilliy xususiyatlari, turmush sharoitlari, oziq-ovqat, kiyim-kechak, adabiyot, san’at va shu
kabi ko‘plab yo‘nalishlardagi xabarlar bu turdagi matnlar sonining ortishiga sabab bo‘ladi.
Lebdovaning tadqiqotlarida og‘zaki aloqaning to‘rt me’yori belgilab berilgan:
1)
Tog‘ridan-to‘g‘ri va bilvosita;
2)
Badiiy va qisqa;
3)
Shaxsiy va vaziyatga xos;
4)
Instrumental va ta’sirchan
[4, 78 b.]
.
Noverbal
(og‘zaki bo‘lmagan) aloqa ham o‘z navbatida bir nechta tizimlardan tashkil
topadi:
1) Optik-kinetik noverbal aloqada
imo-isholarlar, yuz ifodasi, pantomimalar orqali amalga
oshadi. Mazkur tizimda inson tana a’zolaridan ko‘zlar, yuz, lab, qo‘llar faol ishtirok etadi, ular
orqali mavjud madaniy borliqni to‘laroq anglash imkoni tug‘iladi. Optik-kinetik tizim nutq
vositalarisiz qo‘llanilganda mohiyat noaniq bo‘ladi, bunday holatlar, ko‘pincha turli madaniyat
vakillarining aloqa jarayonida hosil bo‘ladi
[5, 178 b.].
2) Juftlik va ekstralingvistik noverbal aloqada
, asosan, og‘zaki shaklda amalga oshiriladi.
Unda vokalizatsiya, intonatsiya, tovush tembri ritmi, ohangi, nutqiy pauzalar, qolaversa, yig‘lash,
xo‘rsinish, yo‘talish, tabassum qilish nutqiy aloqaning mukammalligini ta’minlaydi. Ular nutqqa
yaqin usullar bo‘lib, uzatilayotgan madaniy axborotning semantik boyishiga xizmat qiladi.
3)
Makon va zamonni tashkil etish
kommunikativ vaziyatning ajralmas qismi hisoblanadi.
Unda axborot qabul qiluvchining diqqatini tarqoq holga keltiruvchi holatlarni tartiblash tushuniladi.
Masalan, nutq so‘zlayotganda kimningdir baland poshna kiygan holatdagi qadam tovushlari, sahna
ortidagi shovqinlar ham samarali aloqaga putur yеtkazadi. Jamoada ikki kishini bir-biriga
qarshilantirish natijasida ham aloqa hosil qilish mumkin. Bunday holatlar eksperimental natija
keltirib chiqaradi [6, 10-33 b.].
4)Vizual noverbal aloqa
ham o‘ziga xos belgilar tizimi bo‘lib, kommunikatsiya jarayonida
ko‘z bilan aloqa qilish tushuniladi. Bu bevosita psixologiya sohasi bilan chambarchas bog‘liq
bo‘lib, vizual idrok yordamida yuzaga chiqadi. Og‘zaki muloqotni mukammallashtirishda ko‘z
qarashlari, uning harakat chastotasi, davomiyligi, statika va dinamikasi muhim hisoblanadi. Bu
orqali aloqani davom ettirish yoki to‘xtatishga undash mumkin. Qolaversa, aloqa jarayonida
axborot uzatayotgan subyektning rost yoki yolg‘on ma’lumot berayotganligini aniqlash mumkin
bo‘ladi [7, 249-250 b.].
Xulosa o‘rnida ta’kidlash joizki, madaniyat kommunikatsiya jarayonining bir bo‘lagi bo‘lib,
u orqali aloqa ishtirokchilari o‘zaro qadriyatlar silsilasini almashishadi, nutqiy ko‘nikmalarini,
hayotiy tajribalarini orttirishadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Ebert, C. Kultursemiotik am Scheideweg: Leistungen und Grenzen des dualistischen
Kulturmodells von Lotman / Uspenskij // Forum für osteuropäische Ideen- und Zeitgeschichte.
–2002. – No 6(2). – 34-47 pp.
2.
Hess-Lüttich, E.W.B. Spatial turn: on the concept of space in cultural geography and literary
theory. Meta – carto – semiotics // Journal for Theoretical Cartography. – 2012. – No 5. – P.
19; Nöth, W. Yuri Lotman on metaphors and culture as self-referential semiospheres //
Semiotica. –2006. – No 161. – 249–250 pp.; Ruhe, C. La Cité des poètes: Interkulturalität und
urbaner Raum. – Würzburg: Königshausen, 2004. – 10-33 pp.
3.
Kristeva J On Yury Lotman // PLMA: Publications of the Modern Language Association. –
1994. – No 109(3). – 375–376 pp.
4.
Lotman, Y.M. Universe of the Mind: A Semiotic Theory of Culture, trans. Shukman A. –
Bloomington, IN: Indiana University Press, 1990. – P. 178.
5.
Nöth, W. Yuri Lotman on metaphors and culture as self-referential semiospheres // Semiotica.
–2006. – No 161. – P. 151.
85
6.
Schönle A., Shine, J. Introduction. In: Schönle A (ed.) Lotman and Cultural Studies:
Encounters and Extensions. – Madison: University of Wisconsin Press, 2006. – 13–14 pp.
7.
Вернадский В.И. Биосфера. I-II. – Л.: Научное химико-техническое издательство.
Научно-технический отдел В.С.Н.Х, 1926. – 628 с.
8.
Normo‘minov, S. T. (2023). Til tizimi va so ‘z turkumlari paradigmasida yadro-periferiya
munosabatlari haqida.
2016 no. 6 (100/1)
,
100
(66), 5-10.
9.
Erbutayeva, S. U. (2021). About some auxiliary words in Uzbek language.
Academicia: An
International Multidisciplinary Research Journal
,
11
(5), 1294-1300.
10.
Kamol o‘g‘li, H. H. (2024, October). The Role of Auxiliary Words in the Formation of
Phraseological Units. In
International Conference on Adaptive Learning Technologies
(Vol.
10, pp. 55-56).
11.
Yoqubov,
I. (2025). Uzbek Spelling Rules:
History, Principles, and Modern
Applications.
Pedagogika, psixologiya va ijtimoiy tadqiqotlar jurnali
,
4
(2), 20-26.
12.
Alikulova, D. O., & Pardayev, S. S. (2024). Increasing students'vocabulary by using didactic
games and interactive methods in teaching synonyms.
Journal of Science, Research and
Teaching
,
3
(12), 15-18.
