Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 29
RUBOB CHOLG’USINING KELIB CHIQISHI VA TARAQQIYOTI
No’monov Istiqbol Iqboljonovich
Andijon davlat universiteti Musiqa sanʼati kafedrasi oʻqituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek xalqining qadimiy torli cholg‘ularidan biri
bo‘lgan rubobning kelib chiqishi, shakllanish bosqichlari va taraqqiyot yo‘li ilmiy jihatdan
tahlil etiladi. Rubobning ilk tarixiy manbalardagi eslatmalari, tuzilmasi, sozlash usullari
hamda ijrochilik an’analari haqida ma’lumotlar beriladi. Shuningdek, uning xalq va
professional musiqadagi o‘rni, zamonaviy musiqa asarlaridagi qo‘llanilishi ham ko‘rib
chiqiladi. Maqolada rubob san’atining yosh avlod tarbiyasidagi ahamiyati ham yoritilgan.
Tadqiqot natijalari rubob cholg‘usining o‘zbek musiqa madaniyatidagi muhim o‘rnini yana
bir bor tasdiqlaydi.
.
Kalit so‘zlar:
rubob, cholg‘u asbobi, tarixiy taraqqiyot, milliy musiqa, ijrochilik
san’ati, Sharq musiqasi, o‘zbek musiqa madaniyati, xalq cholg‘ulari, maqom, pedagogik
ahamiyat.
Rubob – qadimiy torli cholg‘u asbobi bo‘lib, uning ilk shakllari miloddan avvalgi
davrlarga borib taqaladi. Tarixiy manbalarda rubob ilk bor Afg‘oniston, Hindiston va Eron
hududlarida paydo bo‘lgan cholg‘u asbobi sifatida tilga olinadi. Keyinchalik esa:
O‘rta asrlarda
– Markaziy Osiyoda keng tarqalgan;
Risolalarda
– Abu Nasr Forobiy, Ibn Sino, Al-Xorazmiy kabi olimlar rubob va
uning imkoniyatlari haqida yozib o‘tgan;
Nomining kelib chiqishi
– “Rubob” so‘zi arabcha “rabab” (torli cholg‘u) so‘zidan
kelib chiqqan, lekin asbob o‘zi arablardan oldin mavjud bo‘lgan bo‘lishi mumkin.
Rubob— torli cholgʻu asbobi. Rubob eng qadimiy cholgʻu asboblari turiga
kiradi. Noxun (mediator) bilan chertib chalinadi. Oʻzbek, tojik, uygʻur, afgʻon va boshqa
sharq xalqlari orasida keng tarqalgan. Baʼzi olimlar fikriga koʻra, qadimda 2 torli kamonli
rubobdan
zamonaviy skripka yuzaga
kelgan.
Hozir
rubobning
uch
xili
mavjud: qashqar rubobi, afgʻon rubobi va pomir rubobi. Afgʻon rubobining 2 ta nomi bor:'
'tojik rubobi va buxoro rubobi. Qashqar rubobi Qashqarda keng tarqalgan. Shuning uchun
qashqar rubobi deb ataladi. Qashqar rubobining uzunligi 80-100 sm. Qashqar rubobining
cho‘michsimon kosasi tut kabi qattiq daraxtlar yog‘ochidan yasaladi. Kosasining usti esa
teri bilan qoplanadi. Qashqar rubobining dastasi uzun bo‘lib, oxiri qayrilgan bo‘ladi.
Kosasining oldida shoxga o‘xshagan ikkita gajagi bor. Ular shakl berish bilan birga yuqori
notalarni chalishda chap qo‘l uchun tayanch vazifasini bajaradi. Qashqar rubobi dastasida
19 tadan 24 tagacha parda bo‘ladi. Eski ruboblarda pardalar ichakdan qilingan bo‘lsa,
hozirgi zamonaviy ruboblarning pardalari metalldan qilinadi. Qashqar rubobining beshta
simi bor. Ular kvarta-kvinta oralig‘ida sozlanadi. Past birinchi ikki juft simi ochiq
chalganda "lya" tovushini chiqaradigan qilib sozlanadi, ikkinchi juft simi "mi" tovushiga
va uchinchi simi "si" yoki "lya" tovushiga sozlanadi. Diapazoni kichik oktava "si" yoki
"lya" tovushidan uchinchi oktava "lya" tovushigacha. O‘zbek bastakorlaridan
Muhammadjon
Mirzaev,
sozandalaridan
Ari
Boboxonov,
N.
Qulabdullaev,
kompozitorlardan Ibrohim Hamraev, Mustafo Bafoev va boshqalar qashqar rubobi uchun
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 30
turli janrlarda asarlar yaratishgan. Qashqar rubobining qayta ishlangan zamonaviy turi
rubob prima o‘z imkoniyatlari bilan rus domrasiga yaqin, to‘rt metall tori kvinta oralig‘ida
sozlanadi. Orkestrda va yakka soz sifatida ishlatiladi. Sozgar usta S.E.Didenko (1911-
1988) tomonidan ishlangan rubob prima cholg‘usi yuqori registrdagi tovushlarga, katta
tovush diapazoniga va keng ijrochilik imkoniyatlariga ega bo‘lib, mizrob bilan
chalinadigan sozlar sirasiga kiradi. Rubob prima kosasi yog‘och plastinkalardan dastasi
esa o‘rik daraxti yog‘ochidan ishlanadi. Kosasiga baliq terisi qoplanadi. Cholg‘u torlarini
tutib turish uchun kosa tagiga to‘rtta ilmoqlar o‘rnatiladi. Kosa bilan dasta tutashgan
joyida, dastaning ikki tomonida shoxsimon fason qulog‘i mavjud bo‘lib, ular o‘ziga xos
bezak vazifasini o‘taydi. Rubobning ovoz diapazoni torli cholg‘ular orasida ancha keng
hisoblanadi. U pastdan balandgacha bo‘lgan bir nechta oktavani o‘z ichiga oladi. Ayniqsa,
rubob lirik, sokin, yurakdan chiqqan ohanglarni ijro etishda tengsizdir. Uning ovozi inson
tovushiga yaqin bo‘lgani uchun ham ko‘plab bastakorlar va sozandalar uni ichki
tuyg‘ularni ifoda qilishda foydalanishgan. Shuning uchun ham rubobni ko‘pincha “ruhning
tovushi” deb atashadi. Cholg‘u sifatida rubobning yana bir muhim jihati uning ko‘p qirrali
texnik imkoniyatlaridadir. Rubobda chertma, siljitma, urish, titratish (vibrato), glissando
kabi ijro texnikalarini amalga oshirish mumkin. Bu usullar ijrochiga keng musiqiy ifoda
berib, cholg‘u orqali har xil kayfiyat, tuyg‘u va dramatik holatlarni namoyon etish
imkonini yaratadi. Masalan, Farg‘ona-Toshkent maktabi ijrochilari rubobda barmoqlarni
tez harakatlantirib, murakkab improvizatsion uslublar orqali kuylar yaratishadi. Buxoro
maktabida esa rubobning silliq, nafis ohangdorligi ko‘proq qadrlanadi, u yerda kuylarga
chuqurlik va ruhiy ifoda berish ustuvor hisoblanadi. Estetik jihatdan rubob nafaqat eshitish,
balki ko‘rish zavqini ham beradi. Ustalar tomonidan yasalgan ruboblar o‘zining o‘ymakor
bezaklari, nafis shakli, nozik ishlov berilgan bo‘laklari bilan san’at asariga aylanadi.
Ayniqsa Xorazm va Buxoro ustalari yasagan ruboblar san’atshunoslar tomonidan yuksak
baholanadi. Rubobning bezaklari ko‘pincha ramziy ma’noga ega bo‘lib, ular orqali
ijodkorlar tabiat, muhabbat, xalq donishmandligi va sufiya tasavvurlarini ifoda etishgan.
Rubobning yana bir o‘ziga xosligi — u yakka holatda ham, ansambl tarkibida ham samarali
chalina oladi. Yakka ijroda rubob asbobiy yakkaxonlik kuchini ko‘rsatadi, ya’ni u nafaqat
asosiy kuy, balki unga hamroh bo‘luvchi zarb va fon ovozlarini ham ijro eta oladi.
Ansamblda esa u boshqa cholg‘ular — doira, nay, dutor, tanbur, g‘ijjak bilan uyg‘unlikda
ishlaydi. Ayniqsa maqom ansambllarida rubob asosiy yetakchi cholg‘ulardan biri sifatida
faoliyat ko‘rsatadi. Rubob o‘z mohiyatiga ko‘ra nafaqat musiqiy asbob, balki madaniy,
estetik va ruhiy qadriyatlar tizimining bir bo‘lagidir. U orqali inson o‘z yuragidagi so‘zsiz
his-tuyg‘ularni ifoda etadi, xalq esa o‘z tarixini, orzu-armonlarini, quvonch va dardlarini
kuyga soladi. Shu sababli ham rubob musiqasi har doim tinglovchining qalbiga yaqin,
o‘ziga tortuvchi, jozibali va samimiy bo‘lib qolaveradi. Xulosa shundan iboratki,
rubobning cholg‘u sifatidagi o‘ziga xos xususiyatlari – uning tembr boyligi, texnik
imkoniyatlari, ijro erkinligi, estetik go‘zalligi va ichki ruhiy kuchidadir. Bu jihatlar uni
boshqa cholg‘ulardan ajratib turadi va uni asrlar davomida unutilmas san’at vositasi
sifatida saqlab kelmoqda. Rubob xalq ruhining, madaniyatining va musiqiy tafakkurining
tirik ifodasidir. Rubobning yana bir o‘ziga xos jihati — uning o‘zgaruvchanligi va
moslashuvchanligidir. Asbob zamon o‘tishi bilan turli xalqlar musiqiy ehtiyojlariga qarab
o‘zgargan, takomillashgan. Masalan, O‘zbekiston hududida maqom musiqasiga
moslashtirilgan 6–7 torli rubob keng tarqalgan bo‘lsa, Afg‘onistonda esa chuqur rezonansli
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 31
ko‘p torli ruboblar rivojlangan. Tojikistonda esa rubob asosan lirik, meditatsion musiqa
bilan bog‘liq bo‘lib, kamtor, ammo chuqur mazmunli kuylarga moslangan. Rubobning
estetik jozibasi ham muhim xususiyatlardan biridir. Uning o‘ymakor korpusi, bezakli bosh
qismi, qo‘lda ishlangan tor tutqichlari, hayvon terisi bilan qoplangan resonatorlari uni
ko‘zga ko‘ringan san’at asariga aylantiradi. Har bir rubob usta tomonidan o‘ziga xos estetik
ruh, madaniy kod bilan yasaladi. Asbobga ishlov berishda ishlatiladigan naqshlar va
ornamentlar xalqona falsafa, tabiatga muhabbat va diniy-tasavvufiy timsollar bilan bog‘liq
bo‘lishi mumkin. Bu rubobni nafaqat chalish, balki ko‘rish va tushunish orqali ham
qadrlanadigan madaniy ob’yektga aylantiradi. Rubob cholg‘usi Sharq musiqiy
madaniyatining qadimiy va betakror namunalaridan biri bo‘lib, uning kelib chiqish tarixi
ming yilliklarga borib taqaladi. Qadimgi yozma manbalar, miniatyura san’ati va xalq
og‘zaki ijodi rubobning qadimiyligini tasdiqlaydi. Rubob ijrochiligi o‘zbek xalq hofizlik
an’analarida, folklor jamoalarida, shuningdek, professional musiqada keng qo‘llanilib
kelmoqda. Bu cholg‘u orqali milliy kuylar, maqomlar va zamonaviy asarlar ijro etiladi.
Hozirgi kunda rubob milliy musiqiy ta’lim tizimida, ansambllar va orkestrlarda faol
foydalanilmoqda. Uning pedagogik ahamiyati ham yuqori bo‘lib, yosh avlodni milliy
qadriyatlar ruhida tarbiyalashga xizmat qilmoqda. Rubob san’atini chuqur o‘rganish, uni
targ‘ib qilish va zamonaviy musiqa bilan uyg‘unlashtirish orqali o‘zbek milliy cholg‘u
san’atining rivojiga munosib hissa qo‘shish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ziyodulla Shahidi
.
O‘zbek xalq cholg‘ulari va ularning ijrochilik san’ati,
Toshkent: G‘afur G‘ulom nashriyoti, 1982.
– Rubob, dutor, gijjak kabi cholg‘ular haqida ilmiy tavsiflar.
2. Yunus Rajabiy. Maqomlar, 1–2-jildlar, Toshkent: "San’at", 1996.
– Rubobning maqom ijrochiligidagi o‘rni haqida asosiy manba.
3. Yoqubjon G‘aniyev. O‘zbek musiqa ijrochilik san’ati tarixi, Toshkent: Fan, 2001.
– Ijrochilik maktablari va texnikalariga oid qimmatli tarixiy ma’lumotlar.
4. S. A. Qosimov. O‘zbek maqom san’ati: ijrochilik va nazariy asoslari, Toshkent:
Fan, 2005.
