Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 100
BO‘LAJAK HARBIYLARGA XORIJIY TILLARNI O‘QITISHDA
INTEGRATSIYALASHGAN METODNI QO‘LLASH ORQALI
KOMMUNIKATIV KOMPETENSIYANI SHAKLLANTIRISH
Shiknazarova Durdana Baxtiyarovna
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
sheyxnazarovadurdona@gmail.com
Annotatsiya:
Mazkur maqolada bo‘lajak harbiylar uchun xorijiy til, xususan ingliz
tilini o‘qitishda integratsiyalashgan metodlardan foydalanish orqali kommunikativ
kompetensiyani shakllantirish va rivojlantirish masalasi atroflicha yoritilgan. Maqolada
nazariy qarashlar bilan bir qatorda, kursantlar ishtirokida olib borilgan tajriba asosida
olingan natijalar tahlil qilingan. TBL (Task-Based Learning), CLT (Communicative
Language Teaching) va ESP (English for Specific Purposes) kabi metodik
yondashuvlarning o‘zaro integratsiyasi orqali harbiy soha uchun xos bo‘lgan muloqotga
tayyor, faol, mustaqil fikrlovchi kadrlarda ingliz tilida erkin nutq ko‘nikmalarini
shakllantirish imkoniyatlari ko‘rsatib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar
: harbiy ingliz tili, kommunikativ kompetensiya, TBL, CLT, ESP,
integratsiyalashgan metod, CEFR.
Abstract:
This article focuses on the development of communicative competence in
English for future military personnel through the application of integrated language
teaching methods. Based on both theoretical foundations and practical experiences with
cadets, the article analyzes how task-based learning (TBL), communicative language
teaching (CLT), and English for specific purposes (ESP) can be effectively implemented
in a military context. The study emphasizes the importance of real-life military scenarios,
interactive assignments, and CEFR-based evaluation to enhance linguistic performance,
strategic thinking, and operational readiness.
Keywords:
military English, communicative competence, TBL, CLT, ESP,
integrated method, CEFR.
Kirish:
Hozirgi globallashuv sharoitida xalqaro harbiy hamkorlik, tinchlikparvar missiyalar,
ko‘p millatli qo‘shinlar bilan olib boriladigan operatsiyalar, diplomatik uchrashuvlar va
xalqaro forumlardagi ishtirok bo‘lajak harbiylar oldiga xorijiy tillarni, ayniqsa ingliz tilini
puxta o‘zlashtirishni dolzarb vazifa sifatida qo‘ymoqda. Harbiy sohada ingliz tilida
samarali muloqot qila olish harbiy xizmatchining professional tayyorgarligi, liderlik
fazilatlari va zamonaviy texnologiyalarni egallaganlik darajasini belgilovchi muhim
mezonlardan biridir.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 101
BMT, NATO va boshqa xalqaro tashkilotlar tarkibida faoliyat yuritayotgan harbiy
xizmatchilarning til bilish darajasi xalqaro operatsiyalarning muvaffaqiyatida hal qiluvchi
omilga aylanmoqda. Masalan, NATOning 2022-yilgi hisobotida ko‘rsatilishicha, a’zo
davlatlar harbiy xizmatchilarining 83 foizi kamida B1 darajada ingliz tilini bilishi talab
qilinadi. Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 6-noyabrdagi
PQ–4884-son qarorida harbiy ta’limda xorijiy tillarni, ayniqsa ingliz tilini o‘qitish sifatini
oshirish bo‘yicha muhim vazifalar belgilangan.
Bugungi kunda oliy harbiy ta’lim muassasalarida xorijiy tillarni o‘qitishda yangicha,
kompetensiyaga asoslangan yondashuvlarni tatbiq etish zarurati mavjud. An’anaviy
grammatika va tarjima asosidagi darslar kursantlarda tilni real vaziyatlarda qo‘llash
qobiliyatini yetarlicha rivojlantira olmaydi. Bu holat kommunikativ kompetensiyani
shakllantirish jarayonini cheklaydi, natijada kursantlar xizmat faoliyatida xorijiy tillarda
samarali muloqot qilishda qiyinchiliklarga duch kelmoqda.
Shunday ekan, til o‘rganish jarayonini faollashtirish, kursantlarni real harbiy
kontekstlarga moslashtirish, ularning strategik va operatsion fikrlashini rivojlantirish
uchun integratsiyalashgan metodlardan foydalanish dolzarb masala bo‘lib qolmoqda.
Adabiyotlar tahlili:
Zamonaviy til o‘qitish metodlari orasida CLT (Brown, 2007; Richards, 2006)
muloqotga yo‘naltirilgan ta’lim tizimi sifatida yetakchi o‘rin tutadi. Bu yondashuv
o‘quvchini markazga qo‘ygan holda, tilni real muloqot vositasi sifatida o‘rgatishni maqsad
qiladi. CLTning afzalliklari shundaki, u tilni faqat bilim sifatida emas, balki faol muloqot
vositasi sifatida o‘rgatadi; ammo kamchilik tomoni – grammatik aniqlikka yetarli e’tibor
berilmasligi mumkin.
TBL (Prabhu, 1987; Willis & Willis, 2007) esa vazifalar asosidagi o‘qitish bo‘lib, til
o‘rganishni faol topshiriqlar bajarish orqali shakllantirishni taklif qiladi. Bu metod
kursantlarda mustaqil fikrlash, tezkor qaror qabul qilish va guruhda ishlash ko‘nikmalarini
rivojlantiradi. Biroq, TBLni amalda tatbiq etish ko‘p vaqt va resurs talab qiladi, bu esa
harbiy ta’lim muassasalarida uni qo‘llashda cheklov bo‘lishi mumkin.
ESP (Dudley-Evans, 1998) esa maqsadli auditoriyaga yo‘naltirilgan til o‘qitishni
ifodalaydi. Harbiy ingliz tili ta’limida ESP yondashuvi ayniqsa dolzarb, chunki u harbiy
terminologiya, taktik topshiriqlar va xizmat bilan bog‘liq nutq birikmalarini chuqur
o‘rgatishga imkon beradi. ESPning afzalligi – kontekstual moslik; ammo, uni umumiy til
ko‘nikmalari bilan uyg‘unlashtirishda muvozanatni saqlash murakkab bo‘lishi mumkin.
Shuningdek, CLIL (Content and Language Integrated Learning) yondashuvi ham
so‘nggi yillarda dolzarb bo‘lib bormoqda. Bu metodda harbiy fanlar mazmuni ingliz tilida
o‘rgatiladi, bu esa tilni kontekstda o‘zlashtirish imkonini oshiradi (Coyle, 2010).
CEFR (2001) esa til bilish darajalarini aniqlovchi va baholovchi xalqaro standart
bo‘lib, A1 dan C2 gacha bo‘lgan bosqichlar orqali o‘quvchining kommunikativ
qobiliyatlarini aniqlashga yordam beradi. Harbiy ingliz tilini o‘qitishda CEFR mezonlarini
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 102
qo‘llash orqali kursantlar bilim darajasining aniq bahosi berilishi mumkin. CEFRning
afzalligi – baholashdagi aniqlik va standartlashtirish; ammo u harbiy kontekstdagi o‘ziga
xosliklarni to‘liq aks ettira olmasligi mumkin.
Ushbu metodlarning har biri alohida ahamiyatga ega bo‘lsa-da, aynan
integratsiyalashgan yondashuv – ularning kuchli jihatlarini birlashtirish orqali kursantlarda
samarali kommunikativ kompetensiyani shakllantirishga imkon beradi.
Metodologiya:
Ushbu tadqiqot Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti tarkibidagi
harbiy yo‘nalish kursantlari bilan 2024-yil noyabr oyidan 2025-yil yanvar oyigacha
bo‘lgan 3 oylik davrda olib borilgan tajribaga asoslanadi. Tajriba davomida jami 48 nafar
kursant ishtirok etdi va ular tasodifiy tanlov asosida teng sonli 2 ta eksperimental guruhga
bo‘lindi. Har bir guruh bilan haftasiga 3 marotaba, 90 daqiqalik mashg‘ulotlar tashkil etildi.
Eksperimental guruhlarda CLT (Communicative Language Teaching) va TBL (Task-
Based Learning) metodlari asosida darslar olib borildi. Mashg‘ulotlar mazmuni harbiy
kontekstga moslashtirildi: checkpoint dialogue, command relay, tactical briefing, patrol
simulation kabi real stsenariylar asosida topshiriqlar bajarildi. Unda har bir kursantdan faol
qatnashuv, mustaqil fikrlash va jamoaviy muloqot ko‘nikmalari talab qilindi.
Baholash jarayoni CEFR (Common European Framework of Reference for
Languages) asosida tashkil etildi. Boshlang‘ich bosqichda (pre-test) va tajriba yakunida
(post-test) barcha ishtirokchilarning tinglab tushunish, o‘qish, yozish va og‘zaki nutq
bo‘yicha ko‘nikmalari baholandi. Baholashda 100 ballik tizim qo‘llanildi va asosiy
ko‘rsatkichlar sifatida talaffuz aniqligi, leksik va grammatik to‘g‘rilik, savollarga mos va
tez javob qaytarish, muloqot davomiyligi va interaktivlik darajasi olindi.
Statistik tahlil uchun Microsoft Excel va SPSS dasturlaridan foydalanildi. Guruhlar
orasidagi o‘zgarishlar t-testi yordamida solishtirildi, natijalarning statistik ahamiyati p <
0.05 darajasida belgilandi. Bu esa metodik yondashuvlarning samaradorligini ilmiy
jihatdan asoslash imkonini berdi.
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, CLT va TBL metodlari asosida olib borilgan
mashg‘ulotlar kursantlarning kommunikativ ko‘nikmalarida sezilarli o‘sishga olib kelgan.
Natijalar va tahlil:
Tajriba natijalari shuni ko‘rsatdiki, integratsiyalashgan metodlardan foydalangan
darslar kursantlarning umumiy til ko‘nikmalarini sezilarli darajada rivojlantirdi. Baholash
natijalari quyidagi jadvalda keltirilgan:
Ko‘rsatkichlar
Boshlanishdagi (%)
Yakunidagi (%)
Harbiy terminologiyani to‘g‘ri ishlatish
48%
90%
Mustaqil fikr bildirish va nutq mantiqliligi
41%
85%
Guruhli muloqotlarda faol ishtirok
36%
78%
CEFR B1 darajasiga yaqinlik (og‘zaki nutq)
29%
73%
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 103
Shuningdek, kursantlar tomonidan bajarilgan topshiriqlar ichida "checkpoint
simulation" va "command relay" mashg‘ulotlari eng samarali usullar sifatida baholandi.
Nutq davomiyligi bo‘yicha kursantlar 1–2 daqiqalik monologlardan 3–5 daqiqalik
muloqotli dialoglarga o‘ta oldilar. Talaffuz aniqligi va grammatik moslik mezonlari
bo‘yicha ballar o‘rtacha 58 dan 82 gacha oshdi.
SPSS tahlili natijalarida t-testi (p < 0.05) har bir ko‘rsatkich bo‘yicha statistik jihatdan
sezilarli farq borligini isbotladi. Bu esa integratsiyalashgan yondashuvlarning
samaradorligini ilmiy asoslashga xizmat qiladi.
Kursantlarning fikr-mulohazalariga ko‘ra, mazkur metodlar bilan o‘tilgan
mashg‘ulotlar ularni real hayotiy holatlarga yaqinlashtirgan, harbiy sharoitlarda ingliz
tilida samarali muloqot qilishga undagan va umumiy motivatsiyani oshirgan. Ular darslar
davomida berilgan topshiriqlarni amaliy xizmatda bevosita qo‘llash mumkinligini
ta’kidladilar.
Xulosa:
O‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, ingliz tilini o‘qitishda CLT, TBL va ESP
metodlarini integratsiyalash orqali kursantlarning kommunikativ kompetensiyasi samarali
shakllanadi. Tajriba jarayonida kursantlar nafaqat harbiy leksikani egalladilar, balki real
hayotga yaqin sharoitlarda mustaqil qaror qabul qilish, jamoa bilan ishlash, aniq va izchil
muloqot yuritish ko‘nikmalarini ham rivojlantirdilar. Baholash natijalari shuni ko‘rsatdiki,
CEFR mezonlari asosida kursantlarning til darajasi oshgan, ular murakkab topshiriqlarni
ingliz tilida bajara olish darajasiga yetgan.
Shuningdek, darslarda interaktiv metodlardan foydalanish, simulyatsion topshiriqlar,
guruhli muhokamalar va real ssenariylar asosida tashkil etilgan muloqotlar orqali
kursantlarning o‘z fikrini mustaqil ifoda etish darajasi ancha oshgan. Bu esa ularning
nafaqat til kompetensiyasini, balki operativ va strategik fikrlash qobiliyatini ham
rivojlantirganini anglatadi.
Mazkur tajriba natijalari harbiy ta’lim tizimida xorijiy tillarni o‘qitishda zamonaviy
yondashuvlarni joriy etish zarurligini tasdiqlaydi. Shunday ekan, metodik integratsiya
asosida tashkil etilgan ta’lim jarayoni nafaqat lingvistik, balki psixologik va ijtimoiy-
kommunikativ jihatdan ham yuqori natijalarni kafolatlaydi.
Kelgusidagi tadqiqotlar doirasida ushbu metodlarning boshqa tillar, ixtisosliklar yoki
xizmat turlari (masalan, tibbiy, muhandislik, razvedka) bo‘yicha qo‘llanish imkoniyatlarini
o‘rganish maqsadga muvofiqdir. Shu bilan birga, ilg‘or texnologiyalar – sun’iy intellekt
asosidagi ta’lim platformalari, interaktiv mobil ilovalar, virtual simulyatorlardan
foydalanish bo‘yicha eksperimental loyihalarni amalga oshirish tavsiya etiladi.
Amaliy tavsiya sifatida, harbiy ingliz tili o‘qituvchilari uchun maxsus metodik
qo‘llanmalar ishlab chiqish, darslik va topshiriqlarni NATO hamda xalqaro harbiy
kommunikatsiya standartlariga moslashtirish, darslar jarayonida CEFR mezonlarini aniq
va tizimli qo‘llash kerak. Harbiy ta’lim muassasalarida mazkur yondashuvlar asosida
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 104
o‘qituvchilarning malakasini oshirish bo‘yicha qisqa muddatli kurslar tashkil etish ham
istiqbolli yo‘nalish hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Brown, H. D. (2007). Teaching by Principles: An Interactive Approach to Language
Pedagogy. Pearson Longman.
2.
Dudley-Evans, T., & St John, M. J. (1998). Developments in English for Specific
Purposes. Cambridge University Press.
3.
Harmer, J. (2015). The Practice of English Language Teaching. Pearson Education
Limited.
4.
Council of Europe. (2001). Common European Framework of Reference for
Languages (CEFR).
5.
Prabhu, N. S. (1987). Second Language Pedagogy. Oxford University Press.
6.
Willis, D., & Willis, J. (2007). Doing Task-Based Teaching. Oxford University Press.
7.
Richards, J. C. (2006). Communicative Language Teaching Today. Cambridge
University Press.
8.
Ishmuhamedov, R. (2005). Ways to increase the efficiency of education using
innovative technologies. Nizomiy Publishing.
9.
Kodzhaspirova, G. M., & Kodzhaspirov, Y. A. (2000). Pedagogical dictionary.
Academy.
10.
Nation, I. S. P., & Newton, J. (2009). Teaching ESL/EFL Listening and Speaking.
Routledge.
