Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 194
PSIXOLOGIK TRAVMALAR FOBIYA VA
QOʻRQUVDAN XALOS BOʻLISH
Urolova Madina Muxtor qizi
Samarqand viloyati Nurobod tumani 40-maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya
: Qo‘rquvlar bir tomondan, tashvishlanishning o’zi bo’lib, unda odam
o’zini noqulay his qiladi va shuning uchun imkon qadar tezroq bu tuyg’udan xalos
bo’lishga intiladi. Boshqa tomondan, tashvish haqiqiy va mumkin bo’lgan “nosozliklar”
haqida signal beradi.
Kalit so’zlar
fobiya,travma,tashvish,ruhiy holat, tushkunlik, psixik, jarayonlar,
qo’rquv.
KIRISH
Psixologik travma - bu kuchli
stressni
keltirib chiqaradigan va insonning ruhiy
salomatligiga salbiy ta'sir ko'rsatadigan voqealar yoki vaziyatlar ta'sirida yuzaga keladigan
holatdir. U turli shakllarda namoyon bo'ladi va mutaxassisning yordamini talab
qiladi.
Tashqi xavf-xatarlarga bo’lgan hissiy reaktsiyalarimiz qo’rquv deb ataladi. Bizning
fobiyalarimiz ham biz his qiladigan qo’rquvning o’zgarishidir.
Fobiya – bu insonning kundalik hayotiga salbiy ta’sir ko’rsatadigan vaziyatdan
qo’rqish. Fobiya – bu odamlarda tez-tez uchraydigan anksiyete(ko’plab ruhiy va fiziologik
hodisalar bo’lib, u odamning haqiqiy vaziyatdan qo’rqishini yoki kelajakdagi voqealardan
xavotirlanishini o’z ichiga oladi) kasalliklari. Fobiya bilan og’rigan odamlarni fobik deb
ham atash mumkin. Har bir jonzot o’zi xavfli deb bilgan va o’zining mavjudligi va
hayotiga tahdid soladigan vaziyatlardan instinktiv ravishda qochadi. Inson ongi bu
qochishni qo’rquv sifatida qabul qiladi. Qo’rquv, qaysidir ma’noda, oldindan ogohlantirish
mexanizmidir. Xavfli yoki hayotiga tahdid soladigan vaziyatlardan qochib qutula olmaslik
yoki ulardan qochishga qaramay, hissiy jihatdan bo’shashmaslik qo’rquv nazoratdan
chiqib ketganligini anglatadi. Odamning hotirjam bo’lishga qodir emasligi natijasida
qo’rquv va tashvish asta-sekin kuchayib, tashvishlanishni ko’rish mumkin. Bu tashvish
insonning kundalik hayotiga salbiy ta’sir qiladi. Bu sodir bo’lganda, biz o’zimizni himoya
qilish mexanizmimiz va insonning oldindan ogohlantirish mexanizmi deb ta’riflagan
qo’rquv fobiyaga aylanadi. Biror kishining qo’rquvi (fobiyasi) har doim ham biror narsa
yoki vaziyatga bog’liq bo’lmasligi mumkin.
Fobiyalar kasallik sifatida emas, balki jamiyatda shaxsiy xususiyat yoki odat sifatida
qabul qilinadi. Shu sababdan sog‘liqni saqlash muassasalariga davolanish uchun murojaat
etayotganlar soni juda kam. Fobiya erkaklarnikiga qaraganda ayollarda ko’proq
uchraydi.
Travma rivojlanishiga yordam beruvchi sabablar:
yaqin insonning yo'qolishi,falokat yoki avariyaga tushish, insonning qo'rquv, ojizlik
va nazoratni yo'qotish tuyg'usi bilan duch kelishi;
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 195
uzoq muddat davomida destruktiv, nomaqbul oilaviy muhitda bo'lish (mojarolar,
zo'ravonlik va boshqalar bilan);
muvaffaqiyatsizliklar, umidsizliklar,salbiy hayotiy voqealar, qo'llab-quvvatlashning
yo'qligi va boshqalar.
Bolalar va o'smirlar o'zlarining yetuk emasligi va kattalarga bog'liqligi sababli
psixologik travma oldida ayniqsa zaifdirlar. Bolalardagi psixologik travmalar hissiy va
ruhiy rivojlanish uchun oqibatlarga ega bo'lishi mumkin, odamning kelgusidagi hayotiga
ta'sir qiladi.Zigmund Freyd psixiatr,
asoschisi"Bolaligida travma olgan odam
doimo baxtsizlik qo'rquvi bilan tahdid ostida bo'lgan kattaga aylanadi".Yo'qotish, xavotir
va tushunmaslik hissini keltirib chiqaradigan travmalar misollari: ota-onalarning
ajralishi,jinsiy zo'ravonlik yoki ekspluatatsiya,ota-onalik sevgisining yetishmasligi
Qo‘rquvlar - bu psixologik xususiyat, odamning tashvish holatini boshdan
kechirishga moyilligi. Ko’pincha tashvish uning muvaffaqiyatsizligi
yoki
muvaffaqiyatining ijtimoiy oqibatlarini kutish bilan bog’liq. Qo`rquv stress bilan
chambarchas bog’liq.Zamonaviy ilm-fan tashvish muammosiga katta qiziqish
bildirmoqda. Ushbu qiziqish ko’plab ilmiy tadqiqotlarda namoyon bo’ladi, bu yerda ushbu
muammo muhim o’rin tutadi va psixologik jihatdan tahlil qilinadi.
Psixologiyada tashvish muammolari bilan quyidagi olimlar shug’ullangan: V.M.
Astapov, V.R. Kislovskaya, E.V. Novikova, A.M. Parishionerlar va boshqalar. Ularning
barchasi qo’rquv, qoida tariqasida barqaror xarakterli xususiyat emasligini, lekin
bolalikdan yuqori darajadagi xavotirlik o’zgarmas bo’lib, shaxsiy xususiyatga aylanib
ketishini ta’kidladilar, bu esa tabiiy ravishda ruhiy xavf tug’diradi.
Qo‘rquvlar bir tomondan, tashvishlanishning o’zi bo’lib, unda odam o’zini noqulay
his qiladi va shuning uchun imkon qadar tezroq bu tuyg’udan xalos bo’lishga intiladi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 196
Boshqa tomondan, tashvish haqiqiy va mumkin bo’lgan “nosozliklar” haqida signal beradi.
Qo`rquvlar - bu yoqimsiz tuyg’u, ba’zida insonni butun hayoti davomida ta’qib qiladi.
Bunday odamlar u bilan tug’ilganga o’xshaydi va hech qachon ajralishmaydi. Xuddi shu
xulq-atvor skriptlari avloddan-avlodga o’tdi va qanday qilib o’sishni bilmagan juda ko’p
odamlar.Xavotirli ona - tashvishli bola. Bu qanday ishlaydi? Onaning bolasi uchun
tashvishlanish xavfi nimada?
Birinchidan, tashvishli odamga dunyo qanday ko’rinishini tasvirlab beraylik. Bu xavf
va tahdidlarga to’la dunyo. Hech narsa aniq bo’lmagan va hamma narsa qo’rqinchli dunyo.
Tuzatib bo’lmaydigan, dahshatli narsa sodir bo’lishi mumkinligini kutadigan dunyo va
o’zingizni himoya qilishning iloji yo’q. Ojizlik va nazoratsizlik hissi.Xavotirli bola esa
tashvishli kattalarga aylanadi. Uning hayoti, u nima bo’lishidan qat’i nazar,
muvaffaqiyatga erisha olmasligini his qilish bilan to’yingan. U xato qilishdan qo’rqadi,
o’zgarishdan qo’rqadi. U o’zi uchun noqulay bo’lsa ham barqarorlikni tanlaydi, chunki
barqarorlik bo’lmagan joyda bu juda qo’rqinchli va xavfli. U yerda g’ayrioddiy,
tayanadigan hech narsa yo’q va ichkarida hech qanday yordam yo’q.
Agar o’zingizda yordam bo’lmasa, unda siz kimdandir yoki biror narsadan yordam
izlashingiz kerak: boshqa odamlarda, spirtli ichimliklar, giyohvand moddalar. Hamma
oqibatlar bilan qaramlik shunday shakllanadi.Xavotirli odamlar o’zlarini past baholaydilar,
o’zlarini zaif his qiladilar. Ular kuchli bo’lishdan qo’rqishadi, chunki aks holda ularning
yonidagi kimdir o’zini yomon his qiladi. Bu mustaqil yashashga yana bir to’siqdir.
Psixologning tashvishli odam bilan qanday ishlashi.Terapiyada biz ota-onalardan ajralish
bilan ishlaymiz. Ajralish - bu ajralish. Inson onasidan ajraladi, mustaqillikni o’rganadi. U
bolaligida egallamagan ko’nikmalarni egallaydi. U yangi shaxs bilan tanishadi, o’z
shaxsiyatini topadi, onasidan ajralgan, o’z shaxsiy hayoti bilan yashashga qodir.
XULOSA
Stressga chidamlilik rivojlanadi va tashvish uchun o’z-o’ziga yordam berish usullari
to’planadi. O’z-o’zini hurmat qilish asta-sekin o’sib bormoqda, chunki endi u ko’p narsani
qila oladi va buni o’zi ham biladi. Harakat qilish uchun onasining roziligi va ruxsatiga
muhtoj emas.Jarayon uzoq va mashaqqatli, ammo juda qiziqarli. Psixologik jihatdan yetuk
shaxsning o’sishi va kattalar erkin hayotiga kirish davri.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Anksiyete va tashvish. O’quvchi / komp. V.M. Astapov. - SPb., 2001 yil.
2.
Rabbimova U., Khasanova D., Sanaev A. Professional pedagogical ethics of a modern
pedagogue // Problems and trends of modern innovation assessment: solutions and
perspectives. - 2022. - Volume 1. - No. 1. - S. 422-426.
- 146
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 197
3.
Malika Ortikova and Alisher Sanaev. «Human Quality: Signs». Contemporary
Innovation Assessment by Problems and Trends: Solutions and Perspectives 1.1
(2022): 415-419.
4.
.PN Ustin, KB Murotmusayev «Psychological adjustment factors of first-year
students» Eurasian Journal of Humanities and Social Sciences. Brussels Belgium
- 2022. P 115-121 https :// geniusjournals . org / index . php / ejhss / index
TASAVVUF PSIXOLOGIYASI VA UNING SHAXS TARBIYASIDAGI
O’RNI
