Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 151
FIZIK QO’SHALOQ YULDUZLAR VA ULARNING TURLARI.
FIZIK O’ZGARUVCHAN YULDUZLAR: SEFIDLAR,YANGI VA
O’TA YANGI YULDUZLAR.YULDUZLARNING EVOLYUTSIYASI.
Oripova Sarvinoz Ro’zali qizi
Toshkent viloyati Chirchiq Shahar Politexnikumi
Fizika va astronomiya fani o’qituvchisi
Annotatsiya:
Ba’zida yulduz massasining ma’lum qiymatidan boshlab, yadrodagi
gaz bosimi gravitatsiya kuchlariga bas kelolmay uzluksiz siqila boshlaydi, boshqacha
aytganda, kollaps (halokatli siqilish) hodisasi ro‘y beradi. Yulduz massasi taxminan 3
Quyosh massasicha bo‘lganda, u kollapsdan qochib qutulolmaydi
Kalit So'zlar: :
Fizik qo’shaloq yulduzlar va ularning turlari. Fizik o’zgaruvchan
yulduzlar:sefidlar,yangi va o’ta yangi yulduzlar.Yulduzlarning evolyutsiyasi.Oq
mittilar.Neytron yulduz va qora o’ralar.
Kirish:
Yulduzlar markazida bor vodorod geliyga aylanib bo‘lgach, u yerda geliyli
yadro paydo bo‘ladi. Endi vodorod geliyga yulduzning markaziy qismida emas, balki
uning yadrosiga yopishgan sirtida aylana boshlaydi. Bu paytda geliyli yadro ichida
energiya manbayi so‘ngan bo‘lib, u sekin-asta qayta siqilishni boshlaydi va buning
hisobiga qattiq qiziydi
Mavzu Bayoni:
Agar fizik qo‘shaloq yulduzlarning tashkil etuvchilari quvvatli
teleskop bilan qaralganda, bir-biridan bevosita ajratib ko‘rish mumkin bo‘lgan yoy
masofada joylashgan bo‘lsa, ular vizual qo‘shaloq yulduzlar deyiladi.
O‘zaro juda zich va juda kichik yoy masofada joylashgan qo‘shaloq yulduzlarni
bevosita ajratib ko‘rishning hech iloji yo‘q bo‘lib, ularning qo‘shaloqligi fotometrik yoki
spektral usul yordamida aniqlanadi. Shunga ko‘ra ular, mos ravishda, tutiluvchi va spektral
qo‘shaloqlar deb yuritiladi.
Tutiluvchi qo‘shaloq yulduzlar
Tutiluvchi qo‘shaloq yulduzlarning tipik vakili qadimda arablar aniqlagan va Algul
(«Devning ko‘zi» ma’nosini beradi) deb atalgan Persey yulduz turkumining β yulduzidir.
Bu qo‘shaloq yulduzlarning orbita tekisliklari qarash chizig‘i bo‘ylab yotganidan, umumiy
massa markazi atrofida aylanayotganda, ular bir-birini to‘sib o‘tadi va natijada bu hol
yulduz ravshanligini davriy ravishda (~3 sutkalik)
o‘zgartirib, uning, qo‘shaloqligidan darak beradi.
Spektral qo‘shaloq yulduzlar
Spektral
qo‘shaloq yulduzlarning
qo‘shaloqligi
ularning
ustma-ust tushgan
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 152
185-rasm:
Perseyning
spektrlaridagi umumiy chiziqlarining (har ikkala yulduz
spektrida ham mavjud chiziqlarning) bir-
bettasini ya’ni Algul
biriga nisbatan davriy siljishlaridan (asosiy yulduz atrofida
yo‘ldosh
yulduzning
aylanayotganligi tufayli) bilinadi.
Yulduzlarning massalarini hisoblash.
Agar yulduzning atrofida yo‘ldoshi bo‘lsa, yulduzning unga gravitatsion ta’siri
asosida yulduzning massasini Keplerning aniqlashtirilgan 3-qonuni asosida baholash
mumkin.
Qo‘shaloq yulduzlarning umumiy massa markazi atrofida aylanish davrlari va asosiy
yulduzga nisbatan topilgan yo‘ldosh yulduzning orbitasining katta yarim o‘qi A ning
qiymatiga k
g‘indisini quyidagi ifodadan
topamiz:
u
holda
massalar yig‘indisi:
𝐺
𝑇
𝑚
bu yerda:
M
a
, M
y
- mos ravishda asosiy va yo‘ldosh yulduzlarning massalarini;
A
-
yo‘ldosh yulduzning asosiy yulduzga nisbatan topilgan orbitasi katta yarim o‘qini:
T
-
qo‘shaloq yulduzlar davrini
G
- gravitatsion doimiylikni xarakterlaydi (bu yerda
T
sekundlarda,
A
esa metrlarda ifodalanganda
M
massa kg larda chiqadi).
Agar qo‘shaloq sistemaga kiruvchi yulduzlarning massa markaziga nisbatan holatini
alohida belgilash va natijada ularning katta yarim o‘qlarining burchagiy o‘lchamlarini yoy
sekundlarida alohida aniqlashning imkoni bo‘lsa, u holda ularning massalarining
munosabatlarini ushbu ifoda yordamida aniqlash mumkin bo‘ladi:
bu yerda -
M
a
va
m
y
lar, mos ravishda, asosiy va yo‘ldosh yulduzlarning massalarini;
a
a
''
va
a
y
'
lar esa, orbitalarining katta yarim o‘qlarini ifodalaydi (186rasm).
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 153
186-rasm:
Yulduzlarning massalarini aniqlash usuli
O‘quvchilarning fikrlash va bilish darajasini tizimli rivojlantirishda o‘zo‘zini
faollashtirish uchun “Tushunchalar asosida matn tuzish” metodi qo‘llaniladi.
“Tushunchalar asosida matn tuzish” metodi bilish-izlanish turidagi mustaqil ishlar
sirasiga kirib, bu ish turli xil mantiqiy amallarni talab etadi: tahlil qilish va umumlashtirish,
dalil va hodisalarni qiyoslash, ulardagi mushtaraklik va farqli tomonlarni aniqlash, asosiy
va ikkinchi darajali belgilarni ajratish, sabab-oqibat aloqalarini ochib berish va hakozo.
Odatda talabalar noma’lum hodisalar, yangi materiallarga duch keladilar, yangi bilimlarni
egallash va o‘quv muammosini hal qilish yo‘llarini izlab topishni talab etadigan muammoli
vaziyat paydo bo‘ladi.
Javoblarni yuqoridagi jumlalardan qidiring yoki fikrlab toping.
Rasmli keys.
Rasmga diqqat bilan nazar solib optik va fizik qo‘shaloq yulduzlarni
toping.
Rasmli keys
Yulduzlar markazida bor vodorod geliyga aylanib bo‘lgach, u yerda geliyli yadro
paydo bo‘ladi. Endi vodorod geliyga yulduzning markaziy qismida emas, balki uning
yadrosiga yopishgan sirtida aylana boshlaydi. Bu paytda geliyli yadro ichida energiya
manbayi so‘ngan bo‘lib, u sekin-asta qayta siqilishni boshlaydi va buning hisobiga qattiq
qiziydi. Uning temperaturasi 15 · 10
6
K ga erishgach, geliy endi uglerodga aylanadi.
Natijada uning yorqinligi hamda o‘lchami orta boradi va oddiy yulduz sekin-asta gigant
yoxud o‘ta gigant yulduzga aylanadi. Binobarin, yulduzlar hayotining oxirgi bosqichi,
ularning butun
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 154
Xulosa:
Yulduzlar markazida bor vodorod geliyga aylanib bo‘lgach, u yerda geliyli
yadro paydo bo‘ladi. Endi vodorod geliyga yulduzning markaziy qismida emas, balki
uning yadrosiga yopishgan sirtida aylana boshlaydi. Bu paytda geliyli yadro ichida
energiya manbayi so‘ngan bo‘lib, u sekin-asta qayta siqilishni boshlaydi va buning
hisobiga qattiq qiziydi. Uning temperaturasi 15 · 10
6
K ga erishgach, geliy endi uglerodga
aylanadi. Natijada uning yorqinligi hamda o‘lchami orta boradi va oddiy yulduz sekin-asta
gigant yoxud o‘ta gigant yulduzga aylanadi
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Sovacool, B. K. (2016). Routledge energiya xavfsizligi bo'yicha qo'llanma.
Routledge.
2. Belyi, A. V. va Talonpoika, T. (2017). Arktika siyosati va geopolitikasi - Barri
Skott Zellen sharafiga insholar. Springer.
3. Sovacool, B. K. (2018). Energiya va axloq: adolat va global energiya muammosi.
Springer.
4. Sovacool, B. K. va Dworkin, M. H. (2014). Global energiya adolati: muammolar,
tamoyillar va amaliyotlar. Kembrij universiteti matbuoti.
