Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 128
CHET ELDAN KIRIB KELAYOTGAN CHORVA HAYVONLARINI
O‘ZBEKISTON SHAROITIGA TEZ VA QULAY MOSLASHTIRISH
USULLARI
Eshonqulov S.Sh.
Chilonzor tuman veterinariya va chorvachilikni rivojlantirish
bo‘limi vrachi.
Tuxtamishov N.S.
Smarqand davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik va
biotexnologiyalar universiteti Toshkent filiali assistenti.
Kamolov F.B
Smarqand davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik va
biotexnologiyalar universiteti Toshkent filiali assistenti.
Annotatsiya:
Mazkur maqolada O‘zbekiston chorvachilik tarmog‘iga chetdan olib
kirilayotgan zotdor chorva hayvonlarni mahalliy iqlim va ishlab chiqarish sharoitlariga
moslashtirish bo‘yicha zamonaviy yondashuvlar, xususan Yevropa tajribalari asosida
puxta tahlil etilgan. Muallif mavzuni dolzarb muammolar nuqtai nazaridan yoritgan bo‘lib,
transport stressi, iqlimiy tafovutlar, oziqlantirish, veterinariya xizmati va texnologik
monitoring masalalariga ilmiy asosda yondashadi.
Kalit so‘zlar:
iqlim, kontinental, stress, monitoring, karantin, GPS.
Аннотатция:
Представленная статья посвящена актуальной проблеме
адаптации завозимого в Узбекистан высокопродуктивного крупного рогатого скота
к местным климатическим и хозяйственным условиям. Автор глубоко и всесторонне
анализирует факторы, влияющие на адаптацию, такие как климат, стресс от
транспортировки, ветеринарное сопровождение, кормление и цифровой
мониторинг.
Ключевые слова:
климат, континентальный, стресс, мониторинг, карантин,
GPS.
Summary:
This article addresses a highly relevant issue in Uzbekistan’s livestock
sector—the adaptation of imported high-yield cattle to local climatic and production
conditions. The author provides a comprehensive analysis of the primary adaptation
challenges, including climate stress, transportation, veterinary protocols, feeding
strategies, and the implementation of digital monitoring technologies.
Keywords:
climate, continental, stress, monitoring, quarantine, GPS.
Kirish
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda chorvachilik sohasida yirik o‘sish kuzatilmoqda,
ayniqsa, chet eldan yuqori mahsuldor zotdor chorva hayvonlarini olib kirish bo‘yicha.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 129
Biroq ushbu jarayon nafaqat iqtisodiy, balki veterinariya, biologik va ekologik jihatdan
ham murakkab hisoblanadi. Chorva hayvonlarni yangi sharoitga moslashtirishda Yevropa
tajribasidan o‘rganish, ilg‘or metodlarni joriy etish va mahalliy tajriba bilan
uyg‘unlashtirish katta ahamiyat kasb etadi.
I. Moslashtirishning asosiy muammolari va dolzarligi
1.1. Iqlimiy moslashuv
O‘zbekiston iqlimi — quruq, kontinental, yozda juda issiq va qishda sovuq. Bu
Yevropa mamlakatlari iqlimidan tubdan farq qiladi. Chorva hayvonlar olib kirilganda,
ular uchun mikroiqlimni yumshatish zarur: soyali maydonlar, ventilyatsiya, shamollatish,
yomg‘ir purkash tizimlari tashkil etiladi.
Issiq stress va sut mahsuldorligi o‘rtasidagi bog‘liqlik
T/r
Harorat (°C)
Sut ishlab chiqarishdagi pasayish (%)
1
25
0
2
30
10
3
35
20
4
40
35
1.2. Transport va stress
Chorva hayvonlarni uzoq masofalarga olib kelishda stress holati kuzatiladi. Yevropa
tajribasida transport oldidan hayvonlarni maxsus tayyorlov mashg‘ulotlari, anti-stress
dori vositalari, kislorod yetkazib beruvchi tizimlar bilan ta’minlash yo‘lga qo‘yilgan.
II. Yevropa metodlaridan foydalanib moslashtirish usullari
2.1. Karantin va nazorat
Yevropa davlatlarida hayvonlar olib kelingach, kamida 30 kunlik karantin
nazoratida bo‘ladi. Ushbu davrda:
1.Qon, siydik, najas tahlillari;
2.Stress biomarkerlarining monitoringi;
3.Immunitet tizimi kuchini baholash ishlari amalga oshiriladi.
Karantin jarayonidagi asosiy ko‘rsatkichlar
T/r
Ko‘rsatkich
Me’yor
1.
Qon kortizol darajasi
5–15 ng/ml
2.
Tana harorati
38–39°C
3.
Yurak urish tezligi
60–80 bpm
2.2. Oziqlantirish usullari.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 130
Yevropa fermalarida adaptatsion yemlar, maxsus probiyotik va prebiotiklar,
vitamin-mineral komplekslari ishlatiladi. Bu, ayniqsa, oshqozon-ichak tizimining
moslashuvi uchun muhim.
2.3. Veterinariya xizmatlarining roli.
Professional veterinarlar moslashtirish davrida:
1.Vaksinatsiya;
2.Antiparazitar ishlovlar;
3.Bemorlik belgilari uchun kunlik monitoring olib boradilar.
III. Texnologik yechimlar va rivojlanish yo‘nalishlari.
3.1. Raqamli monitoring
GPS trekerlar, AI videoanalitika, harakat sensorlari Yevropa tajribasida keng
qo‘llaniladi. Bu chorva sog‘ligini real vaqt rejimida kuzatish imkonini beradi.
Monitoring texnologiyalarining samaradorlikka ta’siri
T/r
Texnologiya turi
Sog‘lom hayvonlar ulushi (%)
1.
An’anaviy kuzatuv
70
2.
Raqamli monitoring
90
3.2. Genetik moslikni hisobga olish.
Yevropada iqlim va yem resurslariga mos genotipga ega zotlar tanlanadi. Bu
moslashuvni sezilarli darajada yengillashtiradi.
IV. Iqtisodiy aspektlar.
4.1. Xarajatlar va daromadlar
Ilg‘or moslashtirish metodlari sarmoya talab qilsa-da, ular o‘rta muddatda
quyidagilarni kamaytiradi:
1.Kasalliklar sonini 30–40% gacha;
2.O‘lim ko‘rsatkichlarini 10–15% gacha;
3.Oziq-ovqat tannarxini 15–20% gacha.
Yevropa metodlari tatbiqi natijasida iqtisodiy foyda
T/r
Ko‘rsatkich
An’anaviy usul
(%)
Ilg‘or metodlar
(%)
1.
Kasalliklar
35
20
2.
Sut mahsuldorligi
+15
+30
3.
Sarmoya qoplash
muddati
4 yil
2,5 yil
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 131
V. Ekologik omillar
Yevropa fermerlari atrof-muhitga zarar bermaslik uchun chiqindilarni qayta ishlash,
biogaz ishlab chiqarish, suvni tejash texnologiyalaridan foydalanadi. Bu tajribalar
O‘zbekistonda asta sekin tatbiq etilmoqda.
Xulosa va Tavsiyalar
Yevropa tajribalaridan o‘rganish, ularni mahalliy sharoitga moslashtirish orqali
O‘zbekistonda chetdan olib kelingan chorva hayvonlarni samarali va tez moslashtirish
mumkin. Buning uchun:
✅
Mahalliy veterinariya xizmatlarini kuchaytirish;
✅
Ilg‘or monitoring texnologiyalarini joriy etish;
✅
Iqlimga mos sharoit yaratish;
✅
Oziqlanish va parvarish protokollarini ilmiy asosda shakllantirish zarur.
“Ilm va tajriba uyg‘unligi samarali chorvachilikning kalitidir” (FAO, 2024).
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.FAO. (2024). Animal Health and Adaptation Guidelines for Cross-Border
Livestock Movement. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations.
2.European Food Safety Authority (EFSA). (2023). Welfare of Cattle during
Transport and Acclimatization. EFSA Journal, 21(4), 11503.
3.Hristov, A.N., et al. (2022). Nutritional Strategies for Dairy Cows under Heat
Stress Conditions. Journal of Dairy Science, 105(7), 5820–5834.
4.Ministry of Agriculture of the Republic of Uzbekistan. (2023). Yurtimizda zotli
chorva mollarini moslashtirish bo‘yicha tavsiyalar. Toshkent.
5.Smith, R.A., & Johnson, E.P. (2021). Digital Livestock Monitoring in Temperate
and Arid Zones. Livestock Science, 254, 104732.
6.O‘zbekiston Respublikasi Veterinariya va chorvachilikni rivojlantirish qo‘mitasi.
(2023). Zamonaviy chorvachilik texnologiyalari: uslubiy qo‘llanma. Toshkent: “Fan va
Taraqqiyot” nashriyoti.
7.Müller, K. (2020). Adaptive Physiology and Welfare of Imported Cattle Breeds in
Dry Climates. Veterinary Research Communications, 44(3), 199–212.
8.Nasriddinov, M. B. (2022). O‘zbekistonda chorva mollarining kasalliklariga
qarshi immunoprofaktika. Toshkent: Agroilm.
9.International Livestock Research Institute (ILRI). (2021). Best Practices for Cattle
Quarantine and Disease Prevention. Nairobi, Kenya.
10.Curtis, A.K., & Van Os, J.M. (2019). Transport-Induced Stress in Livestock and
Mitigation Techniques. Animals, 9(7), 425.
