Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 277
“TOBUT” ASARIDA QO‘LLANILGAN PAREMIOLOGIK
BIRLIKLARNING O‘ZIGA XOS JIHATLARI
Ruxshona Qahramonova
Xalqaro innovatsion universitet talabasi
Shoira Islomova
Xalqaro innovatsion universitet o‘qituvchisi
Annotatsiya.
Mazkur maqolada o‘zbek adabiyotining yorqin namoyandalaridan biri
bo‘lgan Nazar Eshonqulning “Tobut” hikoyasida qo‘llanilgan paremiologik birliklarning
badiiy-funktsional va semantik xususiyatlari tahlil qilingan. Hikoyada ishlatilgan maqollar,
hikmatli iboralar va xalq og‘zaki ijodiga mansub birliklar asarning ma’naviy-estetik
qiymatini oshirish bilan birga, qahramonlarning ichki kechinmalari, ijtimoiy va falsafiy
qarashlarini ochib berishda muhim vosita sifatida xizmat qilishi yoritib berilgan.
Shuningdek, maqolada paremiologik birliklarning turlari, ularning matn doirasida qanday
semantik yuk ko‘tarishi, xalqning madaniy tafakkuri va urf-odatlari bilan bog‘liqligi
o‘rganilgan. Tadqiqot natijalarida “Tobut” hikoyasi orqali o‘zbek xalqining milliy
tafakkuri, hayot falsafasi va axloqiy me’yorlari qanday badiiy ifoda topgani ochib beriladi.
Kalit so‘zlar:
Paremiologik birliklar, maqol, xalq og‘zaki ijodi, badiiy tafakkur,
milliy qadriyatlar, estetik funksiya, lingvopoetik tahlil.
Abstract.
This article analyzes the artistic-functional and semantic features of the
paremiological units used in the story "Coffin" by Nazar Eshanqul, one of the bright
representatives of Uzbek literature. The proverbs, wise sayings and units of folklore used
in the story increase the spiritual and aesthetic value of the work and serve as an important
tool in revealing the inner experiences, social and philosophical views of the characters.
Also, the article examines the types of paremiological units, their semantic load within the
text, and their connection with the cultural thinking and customs of the people. The results
of the research reveal how the national thinking, philosophy of life and moral standards of
the Uzbek people have been artistically expressed through the story "Coffin".
Keywords:
Paremiological units, proverb, folk oral creativity, artistic thinking,
national values, aesthetic function, linguopoetic analysis.
Paremiologik birliklar — bu xalq og‘zaki ijodining o‘ziga xos turlaridan biri bo‘lib,
odatda matn ichidagi an'anaviy iboralar, maqollar, aphorizmalar, hayotiy masalalar va
hikmatli so‘zlar shaklida ifodalanadi. Bunday birliklar matnning ma'naviy boyligini
oshirishda, personajlar orasidagi muloqotni chuqurlashtirishda, asar muallifining falsafiy
qarashlarini o‘rgatishda va o‘quvchini ijtimoiy-madaniy kontekstga olib kirishda muhim
ahamiyat kasb etadi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 278
“Tobut” hikoyasida paremiologik birliklar asar mazmunini chuqurlashtiradi va uni
ko‘plab darajalarda boyitadi. Ulardan foydalanish orqali muallif o‘quvchini ijtimoiy va
axloqiy masalalar haqida o‘ylashga undaydi. Ushbu asarda paremiologik birliklarning bir
necha xil roli bor:
Ijtimoiy va madaniy kontekstni aks ettirish.
“Tobut” asarida paremiologik birliklar
ko‘pincha o‘sha davrning xalqona donishmandligini aks ettiradi. Masalan, asarda voqealar
va qahramonlarning qiyinchiliklarga duchor bo‘lishi, turli ijtimoiy toifadagi odamlar
o‘rtasidagi munosabatlar, ma'naviy qadriyatlar, urf-odatlar va insoniy hissiyotlar bilan
bog‘liq iboralar mavjud. Bu iboralar o‘quvchiga o‘sha davrning turmush tarzini, xalqning
dunyoqarashini, urf-odatlarini va qadriyatlarini ko‘rsatadi. Bunday iboralar orqali muallif
o‘zining ijtimoiy yondashuvini ochib beradi. Masalan, hikoyaning boshida yoki o‘rtalarida
uchraydigan maqollar, xalqning hayotga bo‘lgan munosabatini va uning doimo davom
etuvchi muammolarni qanday qabul qilishini aks ettiradi. Asarda hayot va o‘lim
masalalari, yaxshi va yomon tushunchalari orqali paremiologik birliklar o‘zining katta
rolini o‘ynaydi.
Personajlar ichki dunyosini chuqurlashtirish.
Paremiologik birliklar, asarda
personajlarning xarakterini va ularning ichki dunyosini tushunishda muhim vosita bo‘lib
xizmat qiladi. Ular ko‘pincha personajlar o‘rtasidagi suhbatlar, o‘zaro muloqotlar orqali
qahramonlarning psixologik holatini, ongini va ijtimoiy muhitga nisbatan qarashlarini
ifodalaydi. Masalan, qahramonlar orasidagi muloqotlarda uchraydigan xalqona iboralar,
ularning qiyinchiliklarga qanday javob berishini yoki hayotiy qarorlarni qanday qabul
qilishini ko‘rsatadi.
Paremiologik birliklar orqali o‘quvchi, qahramonlarning niyatlarini,
o‘zaro munosabatlarini va qarorlaridagi xatolarni aniqroq tushunadi. Bu orqali asar
o‘quvchiga hayotda yuzaga keladigan murakkab holatlar haqida chuqurroq fikr yuritishga
imkon beradi.
Falsafiy va axloqiy saboqlar.
“Tobut” asaridagi paremiologik birliklar ko‘pincha
axloqiy xulosalar va dono maslahatlarni o‘z ichiga oladi. Asarda ko‘plab maqollar va
xalqona hikmatlar orqali muallif hayotning ma'nosini, insonning ichki kurashlarini,
yaxshilik va yomonlikka qarshi kurashni tasvirlaydi. Bunday iboralar o‘quvchiga hayotda
qanday qilib to‘g‘ri qarorlar qabul qilish, qiyinchiliklarni yengish va axloqiy prinsiplarga
sodiq qolish kerakligini o‘rgatadi.
Misol uchun asarda uchraydigan "Har bir kuchli
insonning orqasida zaiflik bor" yoki "O‘lim hamma uchun teng" kabi iboralar hayotning
beqarorligini, insonning o‘zgaruvchan holatdagi zaifligini ko‘rsatadi. Ushbu maqollar,
o‘quvchini hayotning murakkab tomonlarini idrok etishga undaydi.
Paremiologik birliklar turlari.
“Tobut” asarida ko‘plab paremiologik birliklar
mavjud, ulardan ayrimlari quyidagi turlarga bo‘linadi:
1.
Ma'lumot beruvchi iboralar: Bu iboralar, asarda voqealarning o‘zgarishini
yoki ba'zi voqealarni tushuntirish uchun ishlatiladi. Masalan, "O‘zining hayoti tugaganini
bilgan kishi, boshqalarni tushunadi".
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 279
2.
Ta'lim beruvchi iboralar: Bu turdagi iboralar orqali muallif o‘quvchiga
hayotdagi axloqiy saboqlarni berishga harakat qiladi. Misol uchun, "Yaxshi odamning
qiyofasi ko‘rinadi, yomon odamning ko‘zlari".
3.
Psixologik taqqoslash: Bunday iboralar, o‘zaro qarama-qarshilikni
ko‘rsatishda ishlatiladi. Masalan, "Bir kunli quvonch bir yilni yengadi, lekin bir yillik
azobni bir kun ham olib ketadi".
4.
Falsafiy iboralar: Bu iboralar ko‘pincha hayotning chuqur ma'nosini
tushunishga yordam beradi. “Tobut”da uchraydigan ko‘plab falsafiy so‘zlar hayot va
o‘lim, yaxshilik va yomonlik haqida o‘ylashga undaydi.
Xulosa
. “Tobut” asaridagi paremiologik birliklar, nafaqat asar matnining ma'naviy
boyligini oshirib, personajlarning ichki dunyosini va ijtimoiy dunyoqarashlarini yoritishda
muhim ahamiyatga ega. Ushbu birliklar o‘zbek xalqining og‘zaki ijodidan, milliy
madaniyatidan o‘z o‘rnini olgan bo‘lib, adabiy matnning ma'nodorligi va chuqurligini
ta'minlaydi. Nazar Eshonqul bu birliklardan juda mohirlik bilan foydalangan: u xalqona
iboralarni zamonaviy kontekstda talqin qilish orqali o‘z asariga falsafiy va axloqiy
qatlamlar qo‘shgan. Shunday qilib, paremiologik birliklar “Tobut” hikoyasining asosiy
badiiy vositalaridan biri sifatida xizmat qiladi va asarning estetik qiymatini belgilaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Abdullayev A. O‘zbek tilida ekspressivlikning ifodalanishi.–Toshkent: “Fan”
nashriyoti, 1983.58-b.
2. O‘rinboev B., Qo‘ng‘urov R., Lapasov J. Badiiy tekstning lingvistik tahlili. –
Toshkent, 1990, 34-b.
3. Yo‘ldoshev M. Badiiy matn va uning lingvopoetik tahlili asoslari. O‘zbekiston
Respublikasi Fanlar akademiyasi.–Toshkent:“Fan”, 2007. 68-b.
4. Yo‘ldoshev M., Muhamedova S., Saparniyazova M. Matn lingvistikasi: o‘quv
qo‘llanma / M. Yo‘Ldoshev, S. Muhamedova, M. Saparniyazova. -Toshkent: «Ishonchli
Hamkor», 2021. - 188 b.
5. Shukurov R. Sintaktik parallellizmning uslubiy vazifalari // O‘TA, 2004, №2, 73-
b. 9. Yo‘ldoshev M. Badiiy matn lingvopoetikasi. – Toshkent: Fan, 2008. – 160 b.
