Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 273
MAKTAB YOSHDAGI BOLALARDA RUHIY MUVOZANATNING
BUZILISHI HAMDA PSIXOLOGIK YECHIMLARI
Sindarova Nilufar Mirzayevna
Sirdaryo viloyati Sayxunobod tumani 15-maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Ruhiy buzilishlar - bu bola psixikasining buzilishi yoki nuqsonli
rivojlanishi bo'lib, ular ma'lum bir yosh uchun odatdagidan farq qiladigan sharoitlarda
namoyon bo'ladi.
Kalit so`zlar:
ruhiy kasallik, irsiy omil, ruhiy holat, tushkunlik, psixik jarayonlar,
muloqot, ong, tafakkur, mulohaza,stress,ruhiy muvozanat
KIRISH
Ruhiy kasallik atamasi ostida asab tizimlaridagi buzilishlar oqibatida paydo
boʻluvchi, jamiyatda oʻrnashib qolgan meʼyorlardan keskin chiquvchi hattiharakatlarga
olib keluvchi kasallik tushuniladi. Ruhiy kasallikka chalinish koʻpincha bemorning xulq-
atvorining oʻziga ham, atrofdagi odamlarga ham xavfliligi bilan xarakterlanadi. Faqat
oʻtkir holatlargina emas, balki nim oʻtkir va surunkali kechuvchi ruhiy buzilishlar, hattoki
remissiya holatlari ham bemor tomonidan xulq-atvorining kutmaydigan harakatlari bilan
kuzatiladilar va shoshilinch yordamga muhtoj boʻladilar. Onaning homiladorlik paytida
kasallanishi yoki shikastlanishi sababli homilaning zararlanishi bolaning ruhiy
rivojlanishdan orqada qolishiga, epilepsiya va boshqa ruhiy oʻzgarishlarga olib keladi.
Surunkali alkogolizm va narkomaniya ham bora-bora kishini ruhiy kasallikga olib borishi
mumkin. Ruhiy kasallikning vujudga kelishida kasallikka sabab boʻladigan omillardan
tashqari, kishining oʻziga xos xususiyatlari, uning ilgari boshidan kechirgan kasalliklari
(mas, miya shikastlanishi, alkogoldan zaharlanish, ichki aʼzolar kasalliklari, naslida ruhiy
kasallik borligi va boshqalar) ham ahamiyatga ega.
Ruhiy buzilishlar - bu bola psixikasining buzilishi yoki nuqsonli rivojlanishi bo'lib,
ular ma'lum bir yosh uchun odatdagidan farq qiladigan sharoitlarda namoyon bo'ladi. Turli
xil buzilishlar ko'pincha 3-4 yoshdan 12 yoshgacha bo'lgan bolalarda namoyon bo'ladi.
Ammo bemorlarning atigi 40 foizi zarur psixologik yordam oladi. Ko'pincha bu ularning
his-tuyg'ularining qadrsizlanishi bilan bog'liq. Ota-onalar chaqaloq hamma narsani tuzgan
deb o'ylashadi, xarakter ko'rsatadi yoki nima sodir bo'layotganining mohiyatini
tushunmaydi. Ammo agar bola o'z vaqtida davolanmasa, uning ahvoli yomonlashishi va
keyingi rivojlanishiga yoki ijtimoiylashuviga ta'sir qilishi mumkin.Bolalardagi asosiy
ruhiy kasalliklar shartli ravishda 3 guruhga bo'linadi:
•
Rivojlanishdagi og'ishlar. Bolaning asosiy narsalarni o'rganishiga ta'sir
qiluvchi kasalliklar xotira, diqqat, fikrlash, yozma va og'zaki nutqning disontogenezi,
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 274
eshitish kabi omillarga ta'sir qiladi. Qoida tariqasida, bunday bolalar maktabda
tengdoshlariga qaraganda yomonroq o'qiydilar.
•
Xulq-atvordagi og'ishlar. Ba'zi buzilishlar bolaning boshqalar bilan ijtimoiy
munosabatlariga bevosita ta'sir qiladi. Bu uning moslashuviga, belgilangan qoidalarga
rioya qilishiga va tengdoshlari bilan munosabatlariga ta'sir qilishi mumkin. Ko'pincha
alkogolizm yoki giyohvandlikka olib keladi.
•
Hissiy og'ishlar. Bolaning asab tizimiga ta'sir qiladigan holatlar turli xil
psixologik jarohatlarga olib kelishi mumkin. Ko'pincha ular boshqalar bilan muloqot
qilishni istamaslik, ijtimoiy fobiya, tashvish va tajovuzkorlikda namoyon bo'ladi.
Bolalarda uchraydigan asab – ruhiy buzilishlarga nevrasteniya, isteriya, psixasteniya,
nevrozlari, duduqlanish va boshqa kasallik holatlari kiradi.
Ruhiy zo`riqish, (aqliy charchash), qo`rqish, xafagarchilik, uyqu va ovqatlanish
rejimining buzilishi, yoqimsiz shovqin. Nevrasteniya nevrozi. Bu kasallik ko`pincha
zehnli, o`ta ishchan, qobiliyatli o`smirlarda ruhiy zo`riqish tufayli kelib chiqadi. Bemor
injiq, serjahl bo`lib qoladi, boshi og`riydi, uyqusi buziladi, tez charchaydi, xotirasi
pasayadi, o`zining bilim va qobiliyatiga ishonchsizlik paydo bo`ladi, bajargan ishini qayta
qayta ko`zdan kechiradi, natijada ruhiy va jismoniy zo`riqish tobora kuchyaveradi.
Isteriya nevrozi. Bu kasallik fikrlash qobiliyati uncha rivojlanmagan, oilada tarbiyasi
noto`g`ri bo`lgan, erkatoy, feʼl – atvorida xudbinlik, o`jarlik nuqsonlari bo`lgan bolalar va
o`smirlarning ruhiy zo`riqishi natijasida kelib chiqadi. Bu bolalar otaonasi, o`qituvchisi,
atrofdagilarning aytganlarini o`jarlik bilan teskarisini qiladi. Maktabga o`z vaqtida borish,
darslarga faol qatnashish kabi taklifga baqirish, yig`lash, qo`l oyoqlarini tipirchilatib
talvasa qilish, qornida, yuragida og`riq paydo bo`ldi, deb bahona qilish yoki ko`rpaga
o`ralib, hech kim bilan gaplashmasdan yotib olish kabi yoqimsiz feʼl-atvorlar bilan ajralib
turadi. Tekshiruvlarga qaraganda, bunday o`smirlar ulg`ayganida o`jar, urishqoq,
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 275
qonunbuzar, har xil bahonalar bilan o`zini kasallikka solib, shifoxona xodimlarining ham
asabini egovlaydigan bo`ladilar.
Psixosteniya nevrosi. Aksariyat hollarda bu kasallik tinch totuvligi bo`lmagan,
vahimalar bilan yashaydigan oilalarning bolalarida uchraydi. Bunday bola, o`smirda
hayajonlanish kuchli bo`ladi. Masalan, o`qituvchi doska oldiga chaqirib, o`tilgan mavzuni
so`raganida hovliqib, qo`rqib o`zini yo`qotib qo`yadi. Bu kasallikka uchragan ayrim
o`smirlar o`ta oriyatli bo`lib qoladi. Shu sababli ular dam olish o`rniga, hatto tungi uyqu
hisobiga uy vazifasini bajarish bilan shug`ullanadi. Buning natijasida ruhiy charchash
tobora kuchaya boradi, aqliy qobiliyati esa pasaya boradi. Buning oqibatida u o`zini
noqulay his etib, maktabga bormay qo`yadi. U ko`chalarda daydib yuradi, kechalari
ko`rpaga o`ralib yig`laydi. O`zidagi kechinmalarni ota-onasiga aytishdan xijolat tortadi.
Nevrasteniya, isteriya, psixosteniya kasalliklariga uchragan bolalar va o`smirlar
poliklinikaning asab-ruhiy kasalliklari shifokori nazoratida bo`lishlari kerak. Ularga
tinchlantiruvchi dorilar, vitaminlar, fizioterapiya muolajalari tavsiya qilinadi. Eng muhimi
kun tartibini gigiyena qoidalari asosida tashkil etish, ko`proq ochiq havoda sayr qilish,
jismoniy tarbiya va sport mashg`ulotlari bilan shug`ulllanish kabilarga e„tiborni
kuchaytirish lozim.
Duduqlanish. Bolalarda uchraydigan nevrozning bir ko`rinishi bo`lib, aksariyat
hollarda 1-3 va 7-8 yoshlardagi bolalarda uchraydi. Sababi. Qo`rqish, shikastlanish,
infeksiyalar, endokrin buzilishlar, tarbiyaning noto`g`ri bo`lishi. Belgilari. Bola so`zlarni
bo`g`in-bo`g`inlarga bo`lib, tutilib qiynalib, qizarib talaffuz qiladi, gapirganda, uning yuz,
jag` mushaklari tirishib qoladi, shu bois u gapirmaslikka intiladi. Tibbiy yordam. Bunday
bolalar poliklinikaning logoped mutaxassisi nazoratida bo`lishlari kerak. Ularga
quvvatlovchi dorilar, vitaminlar, brom, valeriana preparatlari tavsiya etiladi. Ularga
logored tomonidan maxsus mashg`ulotlar o`tkaziladi. Bolalarda asab-ruhiy buzilishlarning
oldini olish: bolalarni yoshligidan oilada, bog`chada, maktabda gigiyena talabi asosida
tuzilgan kun tartibiga amal qilishga odatlanishi; bolaning fe„l-atvorida sodir bo`layotgan
har bir o`zgarishlarni sinchkovlik bilan nazorat qilish va o`z vaqtida aniqlash; bolani
shikastlanishlardan saqlash, gripp, angina va boshqa kasalliklarga chalinganda o`z vaqtida
ko`rpa-to`shakka yotqizib davolash.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda,ruhiy salomatlik inson mavjudligining uchinchi maqsadi -
shaxs sifatida o'zini o'zi anglash zarurati bilan bog'liq, ya'ni biz ijtimoiy deb ataydigan
hayot sohasini ta'minlaydi. Shaxs jamiyatda uning ish faoliyatini belgilovchi yetarli
darajada aqliy quvvatga ega bo„lsa, shu bilan birga, jamiyatga moslashish, uning
talablariga adekvat bo„lish imkonini beruvchi qoldiq plastika, psixikaning uyg„unligi
bo„lsagina o„zini jamiyatda anglaydi. Barcha ma'lum kasalliklarga qarshi profilaktika
choralarini qo'llash kerak. Ruhiy buzilishlar bundan mustasno emas. Ruhiy salomatlik,
xuddi jismoniy salomatlik kabi, insonning umumiy farovonligining asosiy tarkibiy
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 276
qismidir, shuning uchun uning barqarorligini saqlash juda muhimdir. Ijtimoiy realizatsiya
darajasi psixikaning holatiga bevosita ta'sir qiladi. Qiyin sharoitlarda moslashish va stressli
vaziyatlarga munosib javob berish qobiliyati insonning kuchli ruhiy salomatligidan dalolat
beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1)
“Tibbiy bilim asoslari” ma`ruza matnlari – Nizamova D.O. , Xasanova O.T. TDTU;
Toshkent 2019, 106b.
2)
http://spb-3.ru/dlya-patsientov/profilaktika-zabolevanij/87-
profilaktikapsikhicheskikh-zabolevanij
3)
https://uz.wikipedia.org/wiki/Ruhiy_kasallik
4)
Internet materiallari
