Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 233
OʻQUVCHILARDA KREATIVLIK QOBILIYATINI
RIVOJLANTIRISHNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK USULLARI
O'rolov Lazizbek Kamol o'g'li
Sirdaryo viloyati Sirdaryo tumani 24-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabi
Amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Zamonaviy psixologiya rivojlanishdan ancha oldin Aristotel kabi antik
faylasuflar ham huddi shunday fikrda edilar. Boshqa psixologlarning fikriga ko’ra,
intellekt alohida qobiliyatlar to’plamidir. 1940-yillarda Raymond Kattell umumiy
intellektni ikkita komponentga ajratuvchi intellekt nazariyasini taklif qildi.
Kalit so’zlar:
intellekt, amaliy intellekt, analitik intellekt, ruhiyat, psixik taraqqiyot,
qiziqish, qobiliyat, maqsad, psixologik yordam
KIRISH
Ijodiy intellekt muammo yoki masalaning yechimini yaratish yoki tasavvur qilish
bilan ajralib turadi. Bu o’z navbatida ijodkorlik demakdir. Bu ijodkorlik kutilmagan
muammoga yangi yechim topish bilan tavsiflanadi. Multi intellekt nazariyasi Garvard
psixologi va Erik Eriksonning talabasi Xovard Gardner tomonidan ishlab chiqilgan.
Gardner nazariyasi qo’shimcha tadqiqodlarga muhtoj. Gardnerning shaxslararo va
ichki intellektlari ko’pincha bitta turga ya’ni emotsional intellektga birlashtiriladi.
Emotsional intellekt o’zingiz va boshqalarning his-tuyg’ularini tushunish, hamdardlik
ko’rsatish, ijtimoiy munosabatlar va signallarni tushunish, o’z histuyg’ularini tartibga
solish va vaziyatga mos ravishda javob berish qobiliyatini o’z ichiga oladi. Yuqori
emotsional intellektga ega odamlar odatda yaxshi rivojlangan ijtimoiy ko’nikmalarga ega.
Ba’zi olimlar emotsional intellekt IQ dan ko’ra muhimroq deb hisoblashadi. Masalan,
“Emotsioanl intellekt nima uchun IQ dan muhimroq” asarining muallifi Emotsional
intellekt an’anaviy intellektga qaraganda muvaqqiyatning yaxshiroq vositachisi ekanligini
ta’kidlaydi.Biroq, emotsional intellekt keng muhokama qilinmoqda. Tadqiqotchilar uning
ta’rifi va tafsiflanishdagi nomutonosibliklarga duch kelmoqda. Chunki, emotsional
intellektni o’lchash va o’rganish mobaynida olingan natijalar shubha ostiga olinmoqda.
Buning sababi, turli madaniyatlarda emotsional intellekt turli ma’no va mazmunga ega
bo’lishi mumkin.
Kreativlik-bu yangi g’oyalar, yechimlar va imkoniyatlarni yaratish yoki kashf etish
qobiliyati. Kreativlik kuchli bo’lgan odamlar ko’pincha biror narsa haqida kuchli bilimga
ega bo’lib, yangi yechimlarni va boshqa mutaxasislarning fikrini o’rganib chiqadi,
tavakkal qiladi. Kreativlik ko’pincha san’at bilan bog’liq bo’lsa-da, aslida u ko’plab
sohalar bo’yicha odamlarni yangi narsalarni kashf etishga undaydigan intellektning muhim
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 234
shaklidir. Kreativlikni hayotning har bir sohasida, yashash joyimizni bezashdan tortib,
hujayra tuzilishini tushunishning yangi usuligacha topish mumkin.
Intellekt aynan nima? Tadqiqotchilarning intellekt tushunchasini ifodalash usuli
psixologiya paydo bo’lgandan beri ko’p marta o’zgartirildi. Britaniyalik psixolog Charliz
Spirmanning fikriga ko’ra intellekt umumiy bir omildan iborat bo’lib , uni odamlar
o’rtasida o’lchash va solishtirish mumkin. Spirman turli xil intellektual qobiliyatlar
o’rtasidagi umumiyliklarga e’tibor qaratadi va har birining o’ziga xosligini ta’kidlaydi.
Zamonaviy psixologiya rivojlanishdan ancha oldin Aristotel kabi antik faylasuflar
ham huddi shunday fikrda edilar. Boshqa psixologlarning fikriga ko’ra, intellekt alohida
qobiliyatlar to’plamidir. 1940-yillarda Raymond Kattell umumiy intellektni ikkita
komponentga ajratuvchi intellekt nazariyasini taklif qildi. Bular kristallangan intellekt va
suyuq intellekt. Kristallangan intellekt olingan bilim va uni qayta tiklash qobiliyati sifatida
tavsiflanadi. Ma’lumotlarni o’rganganimizda eslab qolib, uni qayta esga tushirishimiz
kristallangan intellektdir. Darsda ko’rib chiqilgan ma’lumotlarni o’zlashtirganimizdan
so’ng, imtihonlarda doimo kristallangan intellektdan foydalanamiz. Suyuq intellekt
murakkab munosabatlarni ko’rish va muammolarni hal qilish qobiliyatini o’z ichiga oladi.
Yo’l qurilishi tufayli notanish yo’lga o’tib, uyga yo’lni navigatsiya qilishda suyuq
intellektdan faydalanamiz. Suyuq intellekt kundalik hayotimizdagi murakkab, mavhum
muammolarni hal qilishga yordam beradi, kristallangan intellekt esa aniq, oddiy
muammolarni yengishga yordam beradi.
Boshqa nazariyotchilar va psixologlar intellektni ko’proq amaliy jihatdan aniqlash
kerak deb hisoblashadi. Masalan, qanday xatti-harakatlar oldinga intilishga yordam
beradi? Qaysi qobiliyatlar muvaffaqiyatga erishishga yordam beradi? Robert Strenberg
intellektning yana bir nazariyasini ishlab chiqdi. Uni intellektning triarxik nazariyasi deb
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 235
nomladi, chunki, u intellektni uch qismdan iborat deb hisoblaydi. Sternberg nazariyasiga
ko’ra intellektning uch turi: Analitik, Ijodiy, Amaliy turlari mavjud.
Sternberg tomonidan takllif qilingan amaliy intellekt tajribaga asoslangan bilimlarni
qo’llash orqali kundalik hayotdagi muammolarga yechim topishni anglatadi. Ushbu
turdagi intellekt daraja boshqalardan alohida farqlanadi. Amaliy intellekt bo’yicha yuqori
ball olgan shaxslar ijodiy va analitik bo’yicha ballga ega bo’lishi ham, bo’lmasligi ham
mumkin. Analitik intellekt akademik muammolarni hal qilish va hisoblash bilan bog’liq.
Strenbergning ta’kidlashicha, analitik intellekt tahlil qilish, baholash, hukm qilish,
qiyoslash, taqqoslash qobiliyati bilan namoyon bo’ladi. Masalan, badiiy asar o’qiyotganda,
odatda, asar qahramonlarining obrazlarini solishtirish yoki asar mazmunini tahlil qilish
kerak. O’rganilayotgan ma’lumot bo’yicha tushunchani rivojlantirishda analitik
intellektdan foydalaniladi. Murakkab matematik masalani yechishda analitik intellektning
masalaning turli tomonlarini tahlil qilish uchun qo’llaymiz va keyin uni bo’lim bo’yicha
yechamiz.
XULOSA
Kreativlik ko’pincha odamning turli xil fikrlash qobiliyatining funktsiyasi sifatida
baholanadi. Divergent fikrlashni “qutidan tashqarida” fikrlash deb ham ataladi. Chunki, u
shaxsga berilgan yagona muammoning bir nechta yechimlarini topishga imkon beradi.
Bundan farqli o’laroq konvergent fikrlash muammoga to’g’ri yoki aniq javob yoki
yechimini taqdim etish qobiliyatini tavsiflaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
P.I. Ivanov, M.E. Zufarova. Umumiy psixologiya. O’zbekiston faylasuflari milliy
jamiati nashriyoti. 2014-yil.
2.
F.I. Xaydaro, N.I. Xalilova. Umumiy psixologiya. Toshkent, 2019-yil.
3.
https://oertx.highered.texas.gov/courseware/lesson/2119/students/?section=3.
4.
Ziyo.net
