Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 208
NAVOIY ASARLARIDA QOʻLLANGAN SHEʼRIY SANʼATLAR
Karimova Charosxon Ibroximjon qizi
Buloqboshi tumani 2-son politexnikumi
ona tili va adabiyot fani oʻqituvchisi.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Alisher Navoiy asarlarida qoʻllanilgan sheʼriy
sanʼatlar tahlil qilinadi. Navoiy oʻz davrining mumtoz adabiyotida keng qoʻllanilgan turli
sheʼriy badiiy uslublarni mahorat bilan ishlatgan. Asarlaridagi metafora, tashbih, isti’ora
kabi sanʼatlar shoirning fikrlarini yanada boyitib, uning she’riy ifodasiga chuqurlik va
go‘zallik baxsh etadi. Maqolada Navoiy ijodidagi eng koʻp uchraydigan sanʼatlar misollar
bilan ochib berilib, ularning asardagi funksiyasi va badiiy ahamiyati yoritiladi. Shu orqali
o‘quvchi shoirning sheʼriyat dunyosiga kirib, uning badiiy uslublari orqali falsafiy va
ma’naviy maqsadlarini anglash imkoniyatiga ega boʻladi.
Kalit so‘zlar:
Alisher Navoiy, sheʼriy sanʼatlar, metafora, tashbih, isti’ora, mumtoz
adabiyot, badiiy ifoda, she’riyat, badiiy uslub, oʻzbek adabiyoti.
Alisher Navoiy oʻzbek mumtoz adabiyotining eng buyuk namoyandalaridan biri
boʻlib, uning ijodi nafaqat oʻz davrida, balki keyingi avlodlar uchun ham katta ahamiyatga
ega boʻlgan. Shoirning asarlari boy badiiy ifoda va chuqur falsafiy mazmun bilan ajralib
turadi. Navoiy she’riyatida turli xil sheʼriy sanʼatlar mahorat bilan qoʻllanilgan boʻlib, ular
shoir fikrlarini yanada jonlantirish, obrazlarni yanada aniqroq va ta’sirchanroq yetkazishda
muhim rol oʻynaydi.
Sheʼriy sanʼatlar — badiiy soʻzlashning nozik vositalaridan biri boʻlib, ular
yordamida shoir oʻz gʻoyalarini yanada boyitadi, o‘quvchida kuchli hissiyot uyg‘otadi va
asarning go‘zalligini oshiradi. Shu bois, Navoiy asarlarida qoʻllangan sheʼriy sanʼatlarni
oʻrganish, ularning badiiy ma’nosini anglash, shoir ijodining mohiyatini chuqurroq
tushunishga xizmat qiladi.
Alisher Navoiy ijodida turli xil sheʼriy sanʼatlar keng qoʻllanilgan bo‘lib, ular uning
asarlarini yanada boyitadi va o‘quvchiga chuqur ma’no yetkazishda muhim vosita
hisoblanadi. Quyida Navoiy asarlarida eng ko‘p uchraydigan ba’zi sheʼriy sanʼatlar tahlil
qilinadi.
Metafora — soʻz yoki ifodaning boshqa ma’noda, ma’nodoshlik asosida ishlatilishi
sanʼatidir. Navoiy she’riyatida metafora ko‘p qo‘llanilib, tabiiy go‘zallik, insoniy his-
tuyg‘ular va falsafiy fikrlarni yanada ta’sirchan ifodalash imkonini beradi. Masalan, u gul,
quyosh, oy kabi tabiat belgilarini inson ruhiy holatini aks ettirish uchun ishlatadi. Bu orqali
shoir o‘z fikrlarini yanada jonli va badiiy yetkazadi.
Tashbih — ikki narsani oʻxshatish orqali ularning o‘ziga xos sifatlarini ochib berish
sanʼatidir. Navoiy asarlarida tashbih juda mahorat bilan ishlatilgan. U odamlarning his-
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 209
tuyg‘ularini, tabiatning go‘zalligini aniqroq tasvirlash uchun turli tashbihlar keltiradi.
Masalan, sevgini olovga, dardni daryoga, go‘zallikni gullarga solishtirish kabi.
Isti’ora — so‘zning asl ma’nosidan farqli ma’noda ishlatilishi, ya’ni ma’noni
kengaytirish sanʼatidir. Navoiy she’riyatida isti’ora orqali his-tuyg‘ular va fikrlar yanada
chuqurroq ifodalanadi. Bu sanʼat shoirning she’riy tilining boyligi va mahoratini
ko‘rsatadi.
Navoiy asarlarida qiyoslash (taqqoslash) va hyperbola (ortiqcha oshirib ko‘rsatish)
sanʼatlari ham keng qoʻllanilgan. U o‘z asarlarida ba’zan hissiyotlarni kuchaytirish yoki
obrazlarni yanada aniqroq qilish uchun bu sanʼatlarga murojaat qiladi.
Tabiat elementlari, ob’ektlar jonlantiriladi, ularga insoniy xususiyatlar beriladi. Bu
uslub Navoiy asarlariga yanada badiiy va ta’sirchanlik olib kiradi.
Navoiy ijodidagi sheʼriy sanʼatlar faqatgina badiiy bezak emas, balki shoirning
falsafiy g‘oyalarini, insoniy tuyg‘ularni ifoda etishda vosita hisoblanadi. Ularning har biri
o‘z o‘rnida asarning ma’nosini ochib berishda, o‘quvchining his-tuyg‘ularini uyg‘otishda
muhim ahamiyatga ega.
Navoiy asarlarida allegoriya keng qoʻllaniladi. Bu uslub orqali shoir o‘z fikrlarini
yashirin, ramziy tarzda ifodalaydi. Masalan, “Xamsa” asarlarida ko‘plab qahramonlar va
voqealar falsafiy, axloqiy mazmun bilan boyitilgan ramziy obrazlardir. Allegoriya
yordamida Navoiy o‘quvchini fikrlashga, yashirin ma’nolarni anglashga undaydi.
Takrorlash sanʼati — ma’lum so‘z yoki iboralarni qayta-qayta ishlatish orqali ta’sirni
kuchaytirishdir. Navoiy she’riyatida bu uslub ayniqsa hissiy, ruhiy holatlarni yanada
kuchaytirish uchun qo‘llanilgan. Takrorlar o‘quvchida mavzuning muhimligini
ta’kidlaydi, asardagi ritm va ohangni oshiradi.
Shoir asarlarida turli tabiat hodisalari va insoniy his-tuyg‘ular o‘rtasidagi
o‘xshashliklar keng yoritiladi. Bu sanʼatlar orqali Navoiy kishilarning ichki dunyosini
tabiat bilan bog‘lab, ularni bir-biriga yaqinlashtiradi, o‘quvchi his-tuyg‘ularni yanada
yaxshi tushunadi.
Navoiy o‘z fikrlarini yanada ravshanroq yetkazish uchun parafraz (bir fikrni boshqa
so‘zlar bilan takrorlash) va ta’kid usullaridan foydalanadi. Bu sanʼatlar she’riy matnga
ritm, ohang va dramatiklik qo‘shadi.
Navoiy asarlarida ko‘plab epitetlar ishlatilgan bo‘lib, ular obrazlarni yanada jonli,
ta’sirchan tasvirlashga xizmat qiladi. Masalan, “oy kabi yuz”, “guldek go‘zallik”, “shamol
kabi tezlik” kabi iboralar o‘quvchida aniq vizual tasvirlarni uyg‘otadi.
Navoiy asarlarida qoʻllangan sheʼriy sanʼatlar nafaqat badiiy bezak, balki shoirning
falsafiy fikrlarini, ma’naviy dunyoqarashini ifodalovchi kuchli vositalar sifatida xizmat
qiladi. Bu sanʼatlar orqali Navoiy oʻz zamonasining ijtimoiy, ma’naviy muammolarini
yoritib, o‘quvchini chuqur fikrlashga, hayot va inson haqida yangi qarashlarni
shakllantirishga undaydi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 210
Xulosa
Alisher Navoiy asarlarida qoʻllangan sheʼriy sanʼatlar uning ijodining eng muhim
badiiy vositalaridan biridir. Metafora, tashbih, isti’ora kabi sanʼatlar shoirning fikrlarini
yanada jonli va ta’sirchan ifodalashga yordam beradi, asarga falsafiy chuqurlik va badiiy
go‘zallik baxsh etadi. Navoiy she’riyatida har bir sanʼat o‘zining o‘rni va vazifasiga ega
boʻlib, ularning barchasi birlashib, o‘quvchini ruhiy va estetik jihatdan boyitadi.
Sheʼriy sanʼatlar yordamida Navoiy nafaqat o‘z fikrlarini etkazadi, balki o‘quvchida
chuqur hissiyot uyg‘otadi, uni tafakkurga chorlaydi. Shu bois, Navoiy ijodidagi sheʼriy
sanʼatlarni chuqur oʻrganish mumtoz adabiyotimizning boy merosini anglash va
qadrlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Юсупова Д. Узбек мумтоз адабиёти тарихи (Алишер Навоий даври),
Академнашр, -Т.,2013.-Б. 60
2. Юсупова Д. Алишер Навоий "Хамса"сида мазмун ва ритмнинг бадиий
уйғунлиги, Mumtoz so`z, -T.,2011.-Б. 79
3. Ҳожиаҳмедов А. Шеърий санъатлар ва мумтоз қофия, Шарқ, -Т., 1998. -Б.4
4. Қаюмов А. Асарлар 3жилд, Mumtoz so`z, -T., 2009.-Б.147
5. Навоий Алишер. Мукаммал асарлар тўплами. 20 жилдлик. 1-2 жилдлар. Фан,
-Т., 1987-1988. -Б.144
