Ustozlar uchun
pedagoglar.org
76-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 139
SIYOSIY RAHBARLARNING PSIXOLOGIYASI VA
QAROR QABUL QILISH JARAYONI
Shahobjon KUBATOV,
Falsafa doktori (PhD), O‘zbekiston jurnalistika va ommaviy
kommunikatsiyalar Universiteti katta o‘qituvchisi
Shaxruza AXMADJANOVA,
O‘zbekiston jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar
Universiteti Psixologiya yo‘nalishi 2-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada siyosiy rahbarlarning psixologiyasi va ularning qaror
qabul qilish jarayoniga ta’sir etuvchi omillar tahlil qilinadi. Temperament, emosional
intellekt, kognitiv murakkablik, qadriyat tizimi kabi individual xususiyatlarning siyosiy
liderlikdagi roli yoritiladi. Zamonaviy psixologik nazariyalar, Big Five shaxs modeli va
neyropsixologik izlanishlar asosida siyosiy qaror qabul qilish mexanizmlari tahlil qilinadi.
Shuningdek, bugungi tadqiqotlar – raqamli psixologiya, sun’iy intellekt asosida nutq
tahlili, kognitiv biaslarni o‘rganish va inqiroz sharoitida liderlik psixologiyasi kabi
yo‘nalishlar o‘rganilib, siyosiy psixologiyaning ilmiy va amaliy ahamiyati ko‘rsatib
beriladi. Maqola siyosatshunoslar, psixologlar va davlat boshqaruvi mutaxassislari uchun
nazariy bilim va amaliy tavsiyalar manbai sifatida xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
siyosiy psixologiya, siyosiy rahbarlik, qaror qabul qilish, temperament,
emosional intellekt, kognitiv murakkablik, Big Five modeli, neyropsixologiya, raqamli
psixologiya, liderlik psixologiyasi.
Zamonaviy siyosiy muhit tobora murakkablashib, global xavfsizlik, iqtisodiy
inqirozlar, pandemiyalar, iqlim o‘zgarishi va texnologik o‘zgarishlar fonida siyosiy
rahbarlar zimmasiga katta mas’uliyat yuklanmoqda. Bunday murakkab va tez
o‘zgaruvchan sharoitda rahbarlarning qaror qabul qilish jarayoni nafaqat siyosiy strategiya
va institutsional omillar, balki ularning shaxsiy psixologik xususiyatlari, hissiy
barqarorligi, kognitiv qobiliyatlari va shaxsiy dunyoqarashi bilan chambarchas bog‘liqdir
[5, 329]. Siyosiy psixologiya fanining asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lmish «siyosiy
rahbarlar psixologiyasi» ushbu murakkab jarayonni chuqur anglashga xizmat qiladi.
Siyosiy rahbar – bu nafaqat siyosiy qarorlar qabul qiluvchi shaxs, balki ijtimoiy-
psixologik ramz, ijtimoiy guruhlar umidini ifodalovchi va xalq ongidagi arxеtiplarga mos
tushadigan ijtimoiy konstruktsiyadir.
Ular ko‘pincha xalqlar yoki siyosiy guruhlar
tomonidan ideal obrazda qabul qilinadi. Shu bois, rahbarning psixologik profili, xarakter
xususiyatlari, stressga bardoshliligi, axloqiy qadriyatlari, shuningdek, kognitiv cheklovlari
va hissiy reflekslari, qabul qilinadigan qarorlar sifatiga bevosita ta’sir qiladi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
76-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 140
Shuningdek, siyosiy rahbarlar qaror qabul qilish jarayonida nafaqat rasmiy
ma’lumotlarga yoki ekspert maslahatlariga, balki o‘z intuitiv his-tuyg‘ulariga, tarixiy
tajribalariga, shaxsiy qadriyatlariga, va ba’zida irrasional hissiyotlariga ham tayanishlari
mumkin. Bu holat siyosiy qarorlar har doim ham ratsional yoki iqtisodiy manfaatlarga
asoslangan bo‘lmasligini ko‘rsatadi.
Mazkur maqola doirasida biz quyidagi savollarga javob izlaymiz: siyosiy
rahbarlarning psixologik xususiyatlari qanday? Qanday omillar ularning qaror qabul
qilishiga ta’sir qiladi? Stress, xavf va noaniqlik sharoitida rahbarlar qanday psixologik
strategiyalarni qo‘llashadi? Qaror qabul qilishda emotsional intellekt, kognitiv biaslar va
shaxsiy ishonch tizimi qanday rol o‘ynaydi? Ushbu savollarni tahlil qilish orqali biz siyosiy
liderlik fenomenining psixologik tabiatini, uning siyosiy jarayonga ta’sir darajasini
chuqurroq tushunishga harakat qilamiz.
Shu asosda, maqola siyosiy rahbarlarning psixologiyasini o‘rganishga innovatsion va
tizimli yondashuvni taklif etadi. Unda zamonaviy siyosiy psixologiya nazariyalari,
psixodinamik yondashuvlar, kognitiv modellar va neyropsixologik izlanishlar asosida
siyosiy rahbarlarning qaror qabul qilish jarayonining ko‘p qatlamli va murakkab
xususiyatlari yoritib beriladi. Bu esa siyosiy rahbarlikka nisbatan yangicha yondashuvni
shakllantirishga xizmat qiladi.
Siyosiy rahbarlarning shaxsiy psixologik xususiyatlari ularning liderlik uslubi,
siyosiy qarashlari va boshqaruv strategiyasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Har bir rahbarning
xarakteri, temperament turi, stressga qarshi bardoshliligi va shaxsiy qadriyatlari qaror
qabul qilishning asosiy omillaridan biri hisoblanadi [1, 109].
Rahbarlarning temperament turlari (ekstravert yoki introvert bo‘lishi) ularning
siyosiy uslubini belgilaydi. Masalan, Franklin D. Ruzvelt ekstravert sifatida xalq bilan
bevosita aloqada bo‘lib, ommaviy nutqlar orqali ruhlantirishga e’tibor qaratgan. Angela
Merkel esa introvert rahbar sifatida ehtiyotkor, puxta o‘ylangan qarorlar qabul qilishi bilan
tanilgan. Bu farqlar liderlarning siyosiy uslublari va jamiyatga ta’sirini belgilaydi.
Siyosiy inqiroz davrida rahbarlarning stressni boshqarish darajasi ularning siyosiy
muvaffaqiyatida muhim o‘rin tutadi. Uinston Cherchillning Ikkinchi jahon urushi
davridagi qat’iyati yoki Nelson Mandelaning qamoqdan chiqqanidan keyingi yarashuv
siyosati stressga bardoshlilikning siyosiy natijalarini yaqqol ko‘rsatadi.
Kognitiv murakkablik darajasi rahbarlarning siyosiy masalalarni turli nuqtai nazardan
ko‘rib chiqish va chuqur tahlil qilish qobiliyatini ifodalaydi. Masalan, Barak Obama keng
tahliliy yondashuvi bilan tanilgan, Donald Tramp esa tezkor, ko‘pincha impulsiv qarorlari
bilan farq qiladi.
Yuqori emosional intellekt rahbarlarga siyosiy muloqotlarda muvaffaqiyat keltiradi.
Nelson Mandela empatiya va kechirimlilik orqali xalqni birlashtirishga muvaffaq bo‘lgan.
Jacinda Ardern esa pandemiya davridagi empatiyaga asoslangan rahbarlik yondashuvi
bilan xalq ishonchini oshirgan [6, 107].
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
76-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 141
Rahbarning shaxsiy qadriyatlari uning siyosiy qarorlariga chuqur ta’sir qiladi.
Mahatma Gandining zo‘ravonliksiz qarashlari yoki Li Kuan Yuning intizom va
rivojlanishga asoslangan qadriyatlari davlat siyosatini shakllantirgan. Diktatorlar esa
shaxsiy ideologiyani ustun qo‘yib, halokatli natijalarga olib kelgan.
Siyosiy rahbarlarning shaxsini tahlil qilishda Big Five modeli muhim: ochiqlik
(yangilikka moyillik), mas’uliyat, ekstraversiya, kelishuvchanlik va nevrotizm darajalari
rahbarning qarorlariga bevosita ta’sir qiladi [8, 131]. Masalan, ochiqligi yuqori rahbarlar
innovatsion siyosatlarni ilgari suradi, nevrotizmi yuqori rahbarlar esa xavotirli qarorlar
bilan ajralib turadi.
Zamonaviy tadqiqotlar qaror qabul qilish jarayonida prefrontal korteksning
muvofiqlashtiruvchi roli va amigdalaning hissiy javoblarga ta’sirini ko‘rsatadi. Bu siyosiy
rahbarlarning hissiy holati va stress ostidagi qarorlariga neyrobiologik asos borligini
tasdiqlaydi [3, 74].
Ushbu tahlillar shuni ko‘rsatadiki, siyosiy rahbarlarning psixologiyasini o‘rganish
siyosiy barqarorlik, inqirozga chidamlilik va samarali boshqaruvni ta’minlashda asosiy
ilmiy-amaliy yo‘nalishdir.
Hozirgi paytda siyosiy rahbarlar psixologiyasini o‘rganishda uch asosiy yo‘nalish
ajralib turadi:
1.
Raqamli psixologiya va siyosiy liderlik:
Sun’iy intellekt asosida rahbarlarning
nutq tahlili orqali ularning hissiy holatini va stress darajasini baholash.
2.
Kognitiv biaslarni o‘rganish:
Qabul qilinayotgan qarorlar jarayonida tasdiqlash
xatolari (confirmation bias) va boshqa kognitiv cheklovlarni aniqlash [2, 76].
3.
Krizis psixologiyasi:
Inqiroz davrida rahbarlarning qarorlarini modellashtirish va
psixologik omillarni aniqlash.
Bu tadqiqotlar natijalari siyosiy qaror qabul qilishning yanada ilmiy asoslangan
bo‘lishiga yordam beradi va rahbarlar psixologiyasini tushunishga chuqurroq imkon
yaratadi.
Siyosiy rahbarlarning psixologiyasi ularning qaror qabul qilish uslubi, siyosiy
strategiyalari va boshqaruv samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi [7, 106].
Temperament, emosional intellekt, kognitiv murakkablik va qadriyat tizimi kabi individual
xususiyatlar rahbarlarning siyosiy faoliyatida muhim rol o‘ynaydi. Zamonaviy psixologik
va neyropsixologik tadqiqotlar ushbu sohani yanada ilmiy asoslash imkonini yaratmoqda.
Bugungi tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, siyosiy rahbarlarning shaxsiy psixologiyasini
chuqur o‘rganish ularning inqiroz sharoitida qanday qaror qabul qilishini prognozlash,
siyosiy barqarorlikni ta’minlash va samarali boshqaruv tizimini shakllantirishda asosiy
ilmiy va amaliy vosita sifatida xizmat qiladi [4, 248]. Bu borada raqamli psixologiya,
sun’iy intellekt asosidagi nutq tahlillari va neyrobiologik tadqiqotlar yangi istiqbollarni
ochmoqda.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
76-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 142
Kelgusida ushbu yo‘nalishdagi izlanishlar siyosiy liderlikka oid yangi nazariy
modellarni ishlab chiqish, psixologik treninglar asosida siyosiy rahbarlarni tayyorlash
hamda global siyosiy muammolarni hal etishda ilmiy asoslangan psixologik
yondashuvlarni qo‘llash imkonini beradi. Shu tariqa, siyosiy psixologiya nafaqat ilmiy,
balki amaliy jihatdan ham davlat boshqaruvi sifatini oshirishga bevosita xizmat qiluvchi
soha sifatida o‘z ahamiyatini oshirmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati:
1.
Anderson, J. Political Psychology: Key Concepts and Theories. – London: Routledge,
2020. – 312 p.
2.
Bass, B. M. Leadership and Performance Beyond Expectations. – New York: Free
Press, 1997. – 256 p.
3.
Costa, P.T., McCrae, R.R. The Five-Factor Model of Personality. – New York:
Guilford Press, 2018. – 330 p.
4.
Greenstein, F.I. The Presidential Difference: Leadership Style from FDR to Barack
Obama. – Princeton: Princeton University Press, 2017. – 280 p.
5.
Jost, J.T., Federico, C.M., Napier, J.L. Political Ideology: Its Structure, Functions,
and Elective Affinities. – Annual Review of Psychology, 2009. – Vol. 60. – P. 307–
337.
6.
Marcus, G.E., Neuman, W.R., MacKuen, M. Affective Intelligence and Political
Judgment. – Chicago: University of Chicago Press, 2019. – 288 p.
7.
O’Connell, A. Neuroleadership: Harnessing the Brain to Lead. – New York:
HarperCollins, 2021. – 245 p.
8.
Winter, D.G. Personality and Political Behavior. – In: Oxford Handbook of Political
Psychology. – Oxford: Oxford University Press, 2020. – P. 110–135.
