Ustozlar uchun
pedagoglar.org
76-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 131
XO’JALIK YURITUVCHI SUBYEKTLARDA MASOFAVIY
AUDITNI TASHKIL ETISH ZARURIYATI
Оbidоv Аbrоrbek Оlimjоn о’g’li
“Xududgаztа’minоt” АJning ichki аudit xizmаti rаhbаri
abror-obidov@mail.ru
Masofaviy audit — bu auditorlik jarayonlarini mijozning joylashuv hududidan
tashqarida, raqamli texnologiyalar yordamida amalga oshirishni nazarda tutuvchi
innovatsion audit shaklidir. Ushbu usulda auditorlardan yuqori darajadagi kasbiy
salohiyatni, axborot texnologiyalari bilan ishlash qobiliyatini, keng qamrovli axborotlarni
tahlil qilish ko‘nikmalarini talab etadi. Ayniqsa, masofaviy sharoitda risklarni aniqlash, IT-
muhitni nazorat qilish va yirik ma’lumotlar (big data) bilan ishlash orqali tahlil qilish
ko‘nikmalari dolzarb hisoblanad
Masofaviy audit o‘zining ko‘plab qulayliklariga ega bo‘lishiga qaramay, bu
yondashuv audit sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan ayrim muammolarni ham
yuzaga chiqaradi. Jumladan, auditorning mijoz bilan bevosita jismoniy muloqoti
cheklangani sababli audit sifatiga bo‘lgan ishonch darajasi pasayishi mumkin. Ayniqsa, bu
holat auditorlarning ijtimoiy hayotiga, ishda bosimni his qilishlariga va ish-hayot
muvozanatining buzilishiga olib keladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ish va shaxsiy
hayot muvozanatining yetarli darajada bo‘lmasligi audit sifati va kasbiy faoliyatga salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Bu esa stress va kasbiy charchoqqa olib keladi.
Shunga qaramay, texnologik rivojlanish ushbu yondashuvning sezilarli afzalliklarini
yuzaga chiqaradi. Xususan, bulutli hisoblash texnologiyalaridan foydalanish tez kengayish
imkoniyati, xizmatlar masshtabini moslashuvchan oshirish, past texnik xarajatlar, minimal
kapital sarmoya va joydan mustaqil xizmatga kirish kabi yutuqlarni beradi. Bu esa
auditorlik ishining samaradorligini oshirishda muhim omil hisoblanadi.
Texnologiyalarga kirish imkoniyatining oshib borayotgani masofaviy auditga bo‘lgan
qiziqishni orttirmoqda. Auditorlar global darajada muloqot qilish imkoniyatiga ega bo‘lib,
axborot va ma’lumotlarga tezkor kirishni ta’minlashmoqda. Bu o‘zgarishlar ish muhitining
yangilanishi, xarajatlarni optimallashtirish va pandemiyadan keyingi ish uslublarining
transformatsiyasiga olib kelmoqda. Shu sababli, ushbu holatlarni chuqur ilmiy tadqiqotlar
asosida o‘rganish dolzarb ahamiyatga ega, chunki audit natijalari va ularning sifati mijoz
va auditorlar o‘rtasidagi bevosita yoki bilvosita hamkorlik darajasiga bevosita bog‘liqdir.
Bundan tashqari, bulutli texnologiyalar xizmatini ko‘rsatuvchi provayderlar (CSP —
Cloud Service Providers) resurslardan yuqori darajada foydalanishga erishib, energiya
sarfini kamaytirishga xizmat qilmoqda. Bu esa nafaqat iqtisodiy jihatdan, balki ekologik
nuqtayi nazardan ham foydali bo‘lib, audit jarayonlarining barqarorlikka moslashishini
ta’minlaydi.
So‘nggi yillarda axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi, global pandemiyaning
mehnat bozoriga ta’siri va raqamli infratuzilmalarning takomillashuvi tufayli masofaviy
ish faoliyati, jumladan, masofaviy audit keng tarqalmoqda. Bu jarayon auditorlarning
nafaqat ish uslubiga, balki ularning kundalik turmush tarziga, ijtimoiy aloqalari va
psixologik farovonligiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Masofaviy audit faoliyatini
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
76-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 132
auditorlarning ijtimoiy hayoti kontekstida tahlil qilish, bu sohaga oid qarorlar qabul
qilishda muhim metodologik yondashuvlardan biridir.
Sorensen va Ortegren (2021) olib borgan tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, auditor va mijoz
o‘rtasidagi ijtimoiy aloqa darajasi audit sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ular o‘z
izlanishlarida mijoz bilan kuchli ijtimoiy bog‘liqlik auditorlarda yuqori darajadagi
professional shubhani (skeptitsizm) shakllantirishini aniqlaganlar. Professional shubha esa
auditorlik faoliyatida xatolarni aniqlash, xolislikni saqlash va mustahkam xulosalar
chiqarishda asosiy mezonlardan biridir. Demak, yuzma-yuz muloqotning yo‘qligi yoki
cheklanishi nafaqat kasbiy munosabatlarga, balki audit sifatining o‘ziga ham salbiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin.
Boshqa bir tomondan, Lorentzon va boshqalar (2024) masofaviy auditning ijobiy
jihatlariga e’tibor qaratib, bu uslub auditorlarga avtonomiya, moslashuvchan ish grafigi va
vaqt jihatidan samaradorlik baxsh etganini ta’kidlaydilar. Ayniqsa, ishlash va yashash
hayotidagi muvozanatni saqlash nuqtayi nazaridan bu jihatlar auditorlar uchun muhim omil
bo‘lib xizmat qiladi. Masofaviy ish tufayli auditorlar o‘z oilasi bilan ko‘proq vaqt o‘tkaza
oladi, stress darajasi kamayadi, umumiy farovonlik ortadi. Ammo bu imkoniyatlar bilan
birga auditor va mijoz o‘rtasida yuzaga kelgan psixologik masofa, ijtimoiy o‘zaro
ta’sirlarning kamayishi auditorlik tekshiruvlarida professional shubhaning zaiflashishiga
olib kelishi mumkin. Bu esa, o‘z navbatida, audit sifatini pasaytiradi.
Pandemiya davrida masofaviy ish rejimining auditorlarga qanday ta’sir qilganligini
ko‘rsatish uchun Loscalzo (2021) tomonidan olib borilgan tadqiqot natijalari muhim. Unga
ko‘ra, ish joyiga borish uchun ketadigan vaqtdan qutulish, tanaffuslarni moslashtirish
imkoniyati mahsuldorlikni oshirgan. Auditorlar o‘z ish vaqtini nisbatan mustaqil tarzda
boshqarishga o‘rganib borishgan. Biroq bu imkoniyatlar ortida yashirin xavf omillari ham
mavjud.
Lindström va Flou (2021) tadqiqotlarida aksariyat auditorlar kuniga 12–14 soatgacha
ishlaganliklarini bildirgan. Bu esa masofaviy ish rejimi sharoitida mehnat qonunchiligi va
normalarining buzilishi, xodimlar huquqlarining chetlab o‘tilishi holatlarini yuzaga
keltirgan. Eales va boshqalar (2021) tomonidan olib borilgan suhbatlarda 45% auditorlar
ish vaqti me’yoridan oshib ketganini aytganlar. Shuningdek, ish vaqtining qat’iy
chegaralanmasligi, tanaffus va ovqatlanish vaqtlarining bekor qilinishi hayot sifati va
oilaviy munosabatlarga salbiy ta’sir ko‘rsatgan bo‘lishi mumkin.
Biroq shunga qaramasdan, o‘tkazilgan intervyular auditorlarning masofaviy ishga
nisbatan ijobiy munosabatini ham ko‘rsatgan. Ular bu tizimning moslashuvchanligi,
transport xarajatlarining yo‘qligi va vaqtni tejash imkoniyatini yuqori baholaganlar.
Lorentzon va boshqalar (2024) tadqiqotida ham shunday natijalar qayd etilgan bo‘lib,
auditorlar o‘z vaqtini mustaqil rejalashtirishni qadrlashlari aniqlangan.
Shunga qaramay, ushbu tadqiqotlarning ba'zilarida metodologik cheklovlar mavjud.
Masalan, Lorentzon va boshqalar o‘z tadqiqotlarida asosan tajribali auditorlar – boshqaruv
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
76-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 133
darajasidagi xodimlarni o‘rganishgan, junior (yangi) auditorlarning fikrlari kamroq
hisobga olingan. Bu esa natijalarni umumlashtirishda ehtiyotkorlikni talab qiladi. Jinsiy
omil, oilaviy holat kabi boshqa ijtimoiy faktorlar ham hisobga olinmagan. Sorensen va
Ortegren (2021) tadqiqoti esa faqat "Big 4" auditorlik firmalarining vakillari bilan
o‘tkazilgan bo‘lib, bu natijalarni kichik yoki o‘rta auditorlik kompaniyalariga tatbiq qilish
imkonini cheklaydi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib aytish mumkinki, masofaviy audit nafaqat auditorlik
jarayonlariga, balki inson omiliga, ya’ni auditorlarning ruhiy holati, ijtimoiy aloqalari va
hayotiy muvozanatiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun ushbu masala faqat
texnik yoki boshqaruv yondashuvidan emas, balki ijtimoiy va psixologik nuqtayi nazardan
ham chuqur o‘rganilishi zarur.
Xulosa sifatida, masofaviy audit — zamonaviy texnologiyalar natijasi bo‘lib, ko‘plab
afzalliklarga ega: moslashuvchan ish rejimi, avtonomiya, vaqt va transport xarajatlarining
qisqarishi. Shu bilan birga, bu ish usuli auditor va mijoz o‘rtasidagi ijtimoiy aloqalarni
cheklashi, professional shubhaning pasayishiga olib kelishi, mehnat qonunchiligi
buzilishiga sabab bo‘lishi mumkin. Ilmiy tadqiqotlar bu jarayonning auditorlar ijtimoiy
hayotiga ko‘rsatadigan ta’sirini har tomonlama yoritgan bo‘lsa-da, mavjud natijalar ayrim
guruh auditorlariga nisbatan umumlashtirilgan. Shu sababli, kelgusida masofaviy
auditning turli kontekstlardagi ta’siri, xususan, yosh, jins, ish tajribasi va milliy madaniyat
kabi omillar nuqtayi nazaridan yana-da chuqurroq o‘rganilishi lozim. Audit amaliyoti va
siyosatini ishlab chiqishda bu ijtimoiy omillar inobatga olinishi shart deb o’ylaymiz.
Fоydаlаnilgаn аdаbiyоtlаr rо’yxаti:
1.
Lynn Fоuntаin Leаding the Internаl Аudit Functiоn (Internаl Аudit аnd IT Аudit),
2015 – 293 pg.
2.
Ерофеева В.А., Пискунов В.А., Битюкова Т.А. Аудит. – М.: Юрайт, Высшее
образование, 2010. – с. 75.
3.
Nоrmаn Mаrks Wоrld-Clаss Internаl Аudit: Tаles frоm my Jоurney, 2014 – 244
pg.
4.
Pаul J. Sоbel, Urtоn L. Аndersоn, Michаel J. Heаd, Sridhаr Rаmаmооrti, Mаrk
Sаlаmаsick, Cris Riddle Internаl Аuditing: Аssurаnce & Аdvisоry Services, Third Editiоn
3rd Editiоn, 2013 – 594 pg.
5.
http://www.ааsb.cоm Internаtiоnаl Аuditing аnd Аssurаnce Stаndаrds Bоаrd.
6.
http://uzаudit.uz/ Ўзбекистон Аудиторлар Палатаси расмий сайти
7.
https://glоbаl.theiiа.оrg – Ички аудиторлар институтининг расмий веб сайти
маълумотлари
