Ustozlar uchun
pedagoglar.org
76-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 111
FRANSUZ VA OʻZBEK TILLARIDA SINONIMIK IFODALAR:
STRUKTURAVIY VA SEMANTIK QIYOSIY TAHLIL
Axmedova Roza Qahramon qizi
Urganch davlat universiteti Xorijiy filologiya fakulteti
Filologiya va tillarni o‘qitish: fransuz tili yo‘nalishi talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada fransuz va oʻzbek tillaridagi sinonimik ifodalar
strukturasi va semantik jihatdan qiyosiy tahlil qilinadi. Sinonimlar til boyligini belgilovchi
muhim birliklar sifatida qaralib, ikki tildagi o‘xshash va farqli jihatlar aniqlanadi.
Maqolada frazeologik birliklar, so‘z yasalishi, stilistik qiymat kabi jihatlar ko‘rib chiqiladi.
Tahlillar orqali tarjima jarayonida sinonim tanlash muhimligi, kontekstga moslik, madaniy
xususiyatlar yoritiladi.
Аннотация.
В данной статье проводится сравнительный структурный и
семантический анализ синонимических выражений во французском и узбекском
языках. Синонимы рассматриваются как важный элемент языкового богатства.
Анализируются особенности словообразования, фразеологических единиц,
стилистических оттенков. Особое внимание уделяется выбору синонимов в
процессе перевода с учетом контекста и культурной специфики.
Kalit so‘zlar:
sinonim, strukturaviy tahlil, semantik tahlil, tarjima, frazeologiya,
stilistika
Ключевые слова:
синоним, структурный анализ, семантический анализ,
перевод, фразеология, стилистика
KIRISH
Har bir tilda sinonimik ifodalar til boyligi va uslubiy imkoniyatlarning koʻrsatkichi
hisoblanadi. Sinonimlar matnga emotsional, ekspressiv, va uslubiy rang-baranglik baxsh
etadi. Bu maqolada fransuz va oʻzbek tillarida sinonimlarning qanday strukturaviy va
semantik o‘xshashliklari hamda farqlari borligi tahlil qilinadi. Shuningdek, tarjimada
sinonim tanlashdagi muammolar, kontekstning ahamiyati, madaniy jihatlar ham ko‘rib
chiqiladi.
1. Sinonim tushunchasining nazariy asoslari.
Sinonim nima? Sinonimlar – ma’nosi o‘xshash yoki bir-biriga yaqin, biroq ifoda
shakli har xil bo‘lgan so‘zlardir. Sinonimlar leksik, stilistik va kontekstual jihatdan
farqlanadi.
Sinonimlar turlari
Leksik sinonimlar – to‘liq ma’nodosh so‘zlar (masalan, g‘azab – jahldor).
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
76-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 112
Stilistik sinonimlar – ma’nosi bir xil, ammo uslubiy jihatdan farqli (masalan, vafot
etdi – jon taslim qildi).
Kontekstual sinonimlar – faqat ma’lum kontekstda sinonim bo‘la oladi.
2. Fransuz tilidagi sinonimik ifodalarning strukturaviy xususiyatlari.
So‘z yasalishi orqali sinonimlar
Fransuz tilida prefiks, suffiks va boshqa morfemalar orqali sinonimlar hosil qilinadi.
Masalan:
apercevoir – remarquer – observer – “ko‘rmoq” ma’nosidagi turli sinonimik darajalar.
Sinonimik frazeologizmlar
Fransuz tilida sinonimik ifodalarning ko‘p qismi frazeologik birliklar shaklida
uchraydi:
donner un coup de main (yordam bermoq) ≈ aider
tomber en panne (buzilmoq) ≈ se casser
Sinonimik qatlamlar va stilistik rang
Fransuz tilida sinonimlar ko‘pincha uslubiy jihatdan qatlamlarga ajraladi: neytral,
adabiy, familiyer, argo va boshqalar.
3. O‘zbek tilidagi sinonimik ifodalarning strukturaviy xususiyatlari.
Leksik sinonimlar
O‘zbek tilida sinonimlar odatda mustaqil so‘zlar shaklida bo‘ladi:
go‘zallik – chiroy – latofat
tez – shoshqaloq – epchil
Morfologik xususiyatlar
O‘zbek tilida so‘z yasalishi orqali hosil qilingan sinonimlar ko‘p uchraydi:
o‘quvchi – talabgor – bilimdon (ta’limga oid sinonimik qatlam)
Stilistik sinonimlar
Masalan, o‘ldi – jon berdi – vafot etdi – jon taslim qildi – turli uslubiy darajadagi
sinonimlar.
4. Strukturaviy qiyosiy tahlil.
Asosiy xususiyat Fransuz tili O‘zbek tili
Morfemik yasalish Keng qo‘llaniladi (prefiks/suffiks) Kamroq, asosan ildiz o‘zgaradi
Frazeologizmlar Juda keng va ko‘p qatlamli Kamroq, lekin mavjud
Sinonimik qatlamlar Argo, familiyer, rasmiysi ajratilgan Ko‘proq neytral va adabiy
5. Semantik qiyosiy tahlil.
Ma’no soyalari
Sinonimlarning semantik soyalari har doim ham bir xil bo‘lavermaydi. Masalan:
regarder va mater (ikkinchisi norasmiy, salbiy ohangda)
ketmoq va jo‘nab ketmoq (ikkinchisi kontekstual va ehtimoliy niyatni bildiradi)
Konnotatsiya farqlari
Fransuz tilida sinonimlarda emotsional, ekspressiv konnotatsiyalar aniq ajratiladi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
76-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 113
O‘zbek tilida esa ko‘p hollarda konnotatsiya kontekstdan kelib chiqadi.
6. Sinonimlarning tarjimada qo‘llanilishi.
Sinonim tanlashdagi muammo
Fransuzcha sensible so‘zining “hissiyotli” degan ma’nosi o‘zbek tilida sezgir,
hissiyotga beriluvchan so‘zlari bilan tarjima qilinadi. Har doim ham bir sinonim yetarli
bo‘lmasligi mumkin.
Tarjimada sinonimlar vositasida emotsional rang berish
Ma’lum so‘zlar bevosita tarjima qilinmasdan sinonimik konversiya orqali
kontekstdagi ifoda saqlanadi.
Misol: Il a quitté ce monde. – U bu dunyoni tark etdi.
To‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjimasi: “ketdi”, lekin uslubiy sinonimdan foydalanish lozim.
7. Sinonimlar orqali madaniy tafovutni ifodalash.
Har bir tilning sinonimlar tizimi o‘z madaniyatini aks ettiradi. Fransuz tilida ko‘plab
sinonimlar ijtimoiy qatlamlarga, aristokratiyaga oid, o‘zbek tilida esa ko‘proq xalqona va
diniy asosdagi sinonimlar mavjud.
Misol: monseigneur, votre altesse – ijtimoiy daraja bildiruvchi sinonimlar
hazrat, domla – diniy ijtimoiy darajadagi sinonimlar
XULOSA
Maqolada fransuz va oʻzbek tillarida sinonimik ifodalarning o‘xshash va farqli
jihatlari qiyosiy tahlil qilindi. Har ikkala tilning sinonimik boyligi o‘ziga xos strukturaviy
va semantik xususiyatlarga ega. Tarjimada sinonim tanlashda faqat lug‘aviy emas, balki
stilistik va madaniy konnotatsiyalarni ham hisobga olish muhimdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Қ. Ҳ. Раҳматуллаев. “Ўзбек тили лексикологияси”, Тошкент, 2005.
2. Абдуллаева М. “Таржима назарияси ва амалиёти”, Тошкент, 2010.
3. Larousse Dictionnaire de Synonymes, Paris, 2022.
4. Jean Dubois et al., “Dictionnaire de la langue française”, Larousse, 2004.
5. Vinay, J.-P., Darbelnet, J. "Stylistique comparée du français et de l'anglais", Paris, 1995.
6. Исмоилова Ш. “Фразеологик бирликларнинг таржимада ўрни”, Тошкент, 2019.
7. Crystal, David. The Cambridge Encyclopedia of Language, Cambridge University
Press, 2003.
8. Bozhenova L.I. “Leksikologiya frantsuzskogo yazyka”, MGU, 2007.
