DAVLAT-XUSUSIY SHERIKCHILIK MUNOSABATLARINI RIVOJLANTIRISHNING USTUVOR JIHATLARI

Toshmanov Xamdamjon Abdumalikovich

doi:10.71337/inlibrary.uz.ustozlar.133760

Mualliflar

Toshmanov Xamdamjon Abdumalikovich

Muallif biografiyasi

Toshmanov Xamdamjon Abdumalikovich

O’zbekiston Respublikasi Bank-moliya
akademiyasi tinglovchisi

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.ustozlar.133760

Kalit so‘zlar:

davlat-xususiy sherikchilik inson kapitali ta’lim tizimi innovatsiya integratsiya.

Annotasiya

Iqtisodiy rivojlanishda mavjud innovatsion yondashuvlar
muhim ahamiyatga. Shuningdek, davlat-xususiy sherikchilik munosabatlarida
rivojlanishning ustuvor yo’nalishlarini tadqiq qilish dolzarb xisoblanadi. Hamda
xorijiy olimlar va davlatlar tajribasi rivojlanayotgan davlatlar asosiy vositadir.

BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI

TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI

24-may 2024-yil

112

DAVLAT-XUSUSIY SHERIKCHILIK MUNOSABATLARINI

RIVOJLANTIRISHNING USTUVOR JIHATLARI

Toshmanov Xamdamjon Abdumalikovich

O’zbekiston Respublikasi Bank-moliya

akademiyasi tinglovchisi

Annatotsiya.

Iqtisodiy rivojlanishda mavjud innovatsion yondashuvlar

muhim ahamiyatga. Shuningdek, davlat-xususiy sherikchilik munosabatlarida
rivojlanishning ustuvor yo’nalishlarini tadqiq qilish dolzarb xisoblanadi. Hamda
xorijiy olimlar va davlatlar tajribasi rivojlanayotgan davlatlar asosiy vositadir.

Kalit so’zlar:

davlat-xususiy sherikchilik, inson kapitali, ta’lim tizimi,

innovatsiya, integratsiya.

Yuqori iqtisodiy o‘sishga erishishda mamlakatda inson kapitali tomonidan

yaratilgan qo‘shimcha qiymatlar ulushi yuqori bo‘lishi yangi iqtisodiy
nazariyaning asosi hisoblanadi. Bunda ta’lim, sog‘liqni saqlash va boshqa
ijtimoiy sohalar muhim ahamiyatga ega. Mamlakatda ta’lim tizimi uchun
zamonaviy infratuzilmaning mavjud bo‘lishi, shu bilan bir qatorda, mavjud
infratuzilma obyektlarida samaradorlikni ta’minlash va boshqaruvning yangi,
innovatsion usullarini qo‘llash zaruriyatini keltirib chiqaradi.

Dunyoning ko‘plab mamlakatlarida ta’lim tizimini yetarlicha infratuzilma

bilan ta’minlash, moliyalashtirishning yangi manbalarini izlab topish ta’lim
sohasida boshqaruvning samarali usullaridan foydalanishda davlat-xususiy
sherikchilik munosabatlari tobora rivojlanib, yangi mazmun kasb etmoqda.
Davlat-xususiy sherikchilik munosabatlari infratuzilma bilan bog‘liq xizmatlarni
ko‘rsatishning miqdor jihatdan ko‘payishi va sifat jihatdan yaxshilanib borishi
davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi munosabatlar majmuidir.

O‘zbekiston

Respublikasi

Prezidentining

“2022–2026

yillarga

mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida” 2022
yil 28 yanvardagi PF–60-son Farmonida ham [1] ta’lim tizimida davlat-xususiy
sherikchilik munosabatlarini amalga oshirish masalalariga alohida ahamiyat
qaratiladi. Farmonning 2-ilovasi bilan tasdiqlangan Davlat dasturining 105-
bandiga muvofiq, davlat-xususiy sherikchilik asosida energetika, transport,
sog‘liqni saqlash, ta’lim, ekologiya, kommunal xizmatlar, suv xo‘jaligi va
boshqa sohalarga qiymati qariyb 14 mlrd dollardan iborat bo‘lgan 154 ta davlat-
xususiy sherikchilik loyihalarini amalga oshirish rejalashtirilmoqda.

2022–2026

yillar

davomida

ta’lim sohasida amalga oshirilishi

rejalashtirilgan 6 ta yirik loyihalar bo‘yicha hujjatlar tayyorlash va o‘rganish
ishlari olib borilmoqda. Bunda davlat-xususiy sherikchilik munosabatlarining
ta’lim tizimi uchun asosiy yo‘nalishlari va ustuvorliklarini aniqlab olish,
shuningdek, sheriklik munosabatlarida hukumatning ahamiyat qaratishi lozim
bo‘lgan masalalarini o‘rganish dolzarb ahamiyat kasb etadi [1].

BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI

TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI

24-may 2024-yil

113

Shuningdek, xorijiy olimlarning DXSh asoslari bo‘yicha fiklari birqator

ijobiy hisoblanadi. Davlat-xususiy sherikchilik munosabatlari tushunchasi ta’lim
tizimiga yaqinda kirib kelgan bo‘lishiga qaramasdan, so‘nggi yillarda ta’lim
tizimida ushbu munosabatlarning ahamiyati borasida tadqiqotlar soni oshib
bormoqda. S. Roberson va A. Verger o‘zining “Ta’lim tizimida davlat-xususiy
sherikchilik munosabatlari: yangi ishtirokchilar va globalizatsiya sharoitida
boshqaruvning yangi modeli” (“Public private partnerships in education: tew
actors and modes of governance in a globalizing world”) kitobida ushbu
munosabatlarning ta’lim tizimiga ta’siri va ahamiyatini keng miqyosda yoritib
berib, quyidagi fikrlarni bildirib o‘tgan: “Turli xil sharoitlarda DXSh
munosabatlari aholining barcha qatlamlariga ta’lim berish, ayniqsa, aholining
eng zaif qatlamlariga yangi ta’lim imkoniyatlarini taqdim etishda innovatsion
yondashuv sifatida qabul qilinadi. Ko‘plab hukumatlar, xalqaro tashkilotlar va
boshqa ta’lim sohasidagi tashkilotlar xususiy sherik bilan hamkorlik qilish orqali
o‘zlarining ta’lim tizimini yanada samarali, moslashuvchan va maqsadga
muvofiq usulda kengaytirishlari mumkin, deb hisoblashadi. Ushbu munosabatlar
ko‘p qirrali, zamonaviy ko‘rinishga ega, har qanday holatga tayyor bo‘lib,
innovatsion yechimlar sifatida jozibali ko‘rinish kasb etadi, shu bilan birgalikda,
loyihalarni amalga oshirishning qiziqarli va ahamiyatli usulidir [2].

Rivojlangan davlatlarda DXSh ning ta’lim tizimidagi yo‘nalishlari bo’yicha

Amerikada ta’lim muassasasi mulk huquqi davlat ixtiyorida saqlab qolinadi,
lekin mulkni boshqarish xususiy sektorga o‘tkaziladi. Shu bilan birgalikda,
ushbu mamlakatda kam ta’minlangan aholini ta’limga qamrab olish maqsadida
davlatning vaucher va subsidiya dasturlari mavjud [3]. Ushbu amaliyot davlat
mulkini tasarruf qilish imkoniyatlarini beradi. Hamda davlatlar uchun tajriba
muhim ahamiyatga ega.

Shuningdek, Buyuk Britaniyada davlat-xususiy sherikchilik munosabatlari

xususiy-moliyaviy tashabbus nomi bilan atalib, xususiy sektorning asosiy
vazifasi infratuzilmani qurish, moliyalashtirish va boshqarishdan iborat bo‘lib,
davlat bilan sheriklikda 30 yillik shartnoma asosida amalga oshiriladi.
Shuningdek, kapital xarajatlarning 10 foizini tashkil etuvchi shaxslar, jamoat
yoki xususiy biznes tashkilotlari, diniy tashkilotlar yoki NNT tomonidan
“homiylik qilinadigan” maktablar mavjud. Bu davlatda biznes va universitetlar
tadqiqotlari o‘rtasidagi sheriklikni amalga oshirishda LINK dasturi muhim rol
o‘ynaydi. Ushbu dastur 200 dan ortiq universitetlar va kichik, shuningdek, o‘rta
biznes tarmog‘ini o‘zida qamrab oladi [4].

Germaniyada davlat va xususiy sektor o‘rtasida sheriklik munosabatlari

infratuzilmani loyihalash, qurish, moliyalashtirish va boshqarish borasida 20-25
yil muddat davomida amalga oshiriladi [5]. Shuningdek, xususiy sektor
tomonidan texnik xizmat ko‘rsatish, tozalash va komunnal xizmatlar taqdim
etiladi [6]. Xususiy sektor infratuzilmani quradi va moliyalashtiradi, loyiha
tugagandan keyin egalik huquqi davlatga o‘tkaziladi. Shu bilan birgalikda,
Koreyada ta’lim sifati va ijtimoiy tenglikni ta’minlash maqsadida davlat
subsidiya dasturlari amal qiladi [3]

BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI

TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI

24-may 2024-yil

114

Davlat-xususiy sherikchilik amaliyotining xorijiy tajribasida hukumat

xususiy sektorning moliyaviy imkoniyatlarini qullab-quvvatlashi lozim, lekin
uning tijorat faoliyatida muastqailligini ta’minlash talab qilinadi.

DHShdan samarali foydalanish Mamlakatda davlatning nazorat mexanizmi

hamda xususiy sektorni qo‘llab-quvvatlashga bo‘lgan layoqati va umuman
olganda, davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlik munosabatlarini qanday
olib borishga bog‘liq. Bunda hukumat quyidagi masalalarga aniqlik kiritib olishi
lozim. Juladan:

- Davlat-xususiy sherikchilik munosabatlarida davlat xususiy sherigining

sohadagi nisbiy xarajatlari va foydali tomonlari, shuningdek, o‘zining
munosabatlardagi munosib o‘rniga baho berishi lozim;

- xususiy sektor faoliyati kafolatini ta’minlaydigan aniq, maqsadli va

ishonchli kriteriyalarni o‘rnatish;

- ta’lim tizimini moliyalashtirish masalasida davlat sektori va xususiy

sektor mablag‘larining integratsiyasida aniq maqsadlilik hamda mas’uliyatlilikni
ta’minlash;

- munosabatlarda teng ta’sir ko‘rsatish davlat-xususiy sherikchilik

munosabatlarining tabiati va mavjud bo‘lishining asosiy tamoyiliga aylanishi
kerak;

- munosabatlarda shaffoflik, mulk himoyasi va shartnomaviy talablarni

ta’minlaydigan huquqiy mexanizmning mavjud bo‘lishi;

- davlat-xususiy sherikchilik munosabatlari yuzasidan qabul qilinadigan

qonun hujjatlarining umumiy mohiyati, undagi tushunchalarning aniqligi, shu
bilan birgalikda, qonunlar ijrosi yuzasidan mexanizmning mavjud bo‘lishi;

-

davlat-xususiy

sherikchilik munosabatlarini o‘rnatish jarayoni

korrupsiyadan xoli bo‘lishi lozim. Ushbu munosabatlar tartibga solinar ekan va
kamchiliklar bartaraf qilinar ekan tizim o’z yo’nalishida barqaror rivojlanadi.

Foydalangan adabiyotlar ro’yxati

1.

O‘zbekiston Resrublikasi Rrezidentining qarori 2022 - 2026-yillarga mo‘ljallangan

Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risidagi Farmoni, 28.01.2022 yildagi RF-
60-son

2.

LaRocque N. Public-private partnerships in basic education. International Review.

Available

at:

https://olcstage.worldbank.org/sites/default/files/CfBT_LaRocque_PPPs%20in%20Basic%20
Education%20An%20International%20Review_0.pdf/.

3.

A guidebook on public-private partnership in infrastructure. Economic and social

Comission for Asia and Pacific. Bangkok, UNESCAP, 2011, p. 76. Available at:

www.unescap.org/

4.

Patrinos H.A., Barrera-Osorio F., Guaqueta J. The role and impact of public-private

partnerships in education. The International Bank for Reconstruction and Development. The
World Bank, 2009.

5.

German PPP Schools Study. The Global Infrastructure Hub (GI Hub). Available at:

https://www.

gihub.org/quality-infrastructure-database/case-studies/german-ppp-schools-

study-2019/. 14. PPP Schools Frankfurt. Case study. German Federal Ministry of Finance.
Available

at:

https://

unece.org/fileadmin/DAM/ceci/ppt_presentations/2011/TOS_PPP3/German_PPP_case_study.
pdf/.

BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI

TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI

24-may 2024-yil

115

6.

Robertson S.L., Verger A. Public private partnerships in education: New actors and

modes

of

governance

in

a

globalizing

world.

Available

at:

https://www.researchgate.net/publication /292583612/

7.

Самадова Н.Р. Хўжалик юритувчи субъектлар иқтисодий салоҳияти

тушунчаси ва унинг назарий асослари. // Бизнес эксперт (илмий-амалий журнал). –
Тошкент, - №4. 2021. – 87-91 б. (08.00.00; №4)

8.

Самадова Н.Р. Хўжалик юритувчи субъектларда иқтисодий салоҳиятни

ифодаловчи кўрсаткичлар таҳлилининг амалий жиҳатлари // Scientific Journal of
“International Finance & Accounting” 3∕2023.

9.

Ibragimov Gayratjon Artikovich. (2023). DIGITAL ECONOMY AND CHANGES

IN BUSINESS ANALYSIS. International Journal of Research in Finance and Marketing
(IJRFM), 13(12), 47-52. Retrieved from

https://euroasiapub.org/wp-

content/uploads/IJRFM4Dec2023-Uzb.pdf

10.

Ibragimov Gayratjon Artikovich, Kurbanbaev Jurabek Eruvbayevich,

Mukhiddinova Barno Gafurjanovna. (2019). The main differences between IFRS and NSA.
International Finance and Accounting, 3(13), 1-12. Retrieved from

https://core.ac.uk/download/pdf/285998049.pdf

11.

Klichev Bakhtiyor Pardayevich. (2022). ISSUES OF PRODUCT PRICING IN

THE ANALYSIS OF OPERATIONAL. Пандемия шароитида иқтисодиёт, молия ва
бошқарувда рақамли трансформация жараёнлари (IV ФОРУМ «ЭКОНОМИКА В
МЕНЯЮЩЕМСЯ МИРЕ» 2022 май КАЗАНЬ-ТАШКЕНТ), Казань-Ташкент.

https://doi.org/10.5281/zenodo.6641015

12.

Ibragimov Gayratjon Artikovich. (2023). DIGITALIZATION OF THE

ECONOMY AND OPERATIONAL SAFETY. International Journal of Research in
Economics and Social Sciences(IJRESS), 13 (11), 95-101. Retrieved from

https://euroasiapub.org/wp-content/uploads/IJRESS10-Nov2023-Uzb.pdf

13.

Қличев Бахтиёр Пардаевич. (2023). ХЎЖАЛИК ЮРИТУВЧИ

СУБЪЕКТЛАРДА ОПЕРАЦИОН ЦИКЛ ТАҲЛИЛИНИ ТАШКИЛ ЭТИШ
МАСАЛАЛАРИ . World Scientific Research Journal, 16(1), 196–203. Retrieved from

http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/2718

14.

Ibragimov Gayratjon Artikovich. (2024). EKSPORT-IMPORT

OPERATSIYALAR HISOBI NAZORATINI TAKOMILLASHTIRISH YO’NALISHLARI .
World Scientific Research Journal, 23(2), 215–222. Retrieved from