BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
82
ХАЛҚ ТАЪЛИМИ ТИЗИМИДАГИ МУАССАСАЛАРИДА
БЮДЖЕТДАН ТАШҚАРИ МАБЛАҒЛАРНИНГ НАЗОРАТИНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
Д.Э.Норбеков
ТДИУ “Бухгалтерия ҳисоби”
кафедраси доценти, и.ф.н.
Аннотация:
Бюджет
ташкилотларида
бюджетдан
ташқари
маблағларнинг ҳосил бўлиш манбалари ва уларнинг назоратига оид
ахборотларнинг зарурлиги тадқиқ этилган.
Калит сўзлар:
бюджет ташкилотлар, бюджетдан ташқари маблағлар,
даромад, ҳисоб, харажат
Халқ таълим тизими муассасаларида олиб борилаётган иқтисодий
ислоҳотларни чуқурлаштириш жараёнида бюджет ва бюджетдан ташқари
маблағлардан тўғри фойдаланиш ва фойдаланиш ҳолатини назорат
қилишга эҳтиёж сезилмоқда. Иқтисодиётни эркинлаштириш шароитида
бюджет ва бюджет ташқари маблағлар билан таъминланадиган халқ
таълим тизими муассасаларида иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш,
бюджет ва бюджетдан ташқари маблағлардан самарали фойдаланиш
назоратини такомиллаштириш бугунги куннинг долзарб масалаларидан
саналади. Халқ таълим тизими муассасаларида бюджетдан ташқари
маблағларни сарфлашда йўл қўйилаётган хато ва камчиликларни келиб
чиқиш сабаби молия ҳамда назорат идоралари ҳодимларининг улар олдига
қўйилган асосий вазифа-бюджет интизомига риоя этишни таъминлашга
масъулият билан ёндашишни талаб қилади.
Халқ таълим тизими муассасаларининг бюджетдан ташқари
маблағлар бўйича даромадлар ва харажатлар сметаси ижроси чуқур таҳлил
қилиниши, талаб даражасида назорат ўрнатилиши, маблағларни мақсадли
сарфлаш тўғрисида кенг доирадаги тушунтириш ишлари етарли даражада
олиб борилиши лозим.
«Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 21 августдаги
“Таълим ва тиббиёт муассасаларини молиялаштириш механизмини ҳамда
давлат
молиявий
назорати
тизимини
янада
такомиллаштириш
тўғрисида”ги ПҚ-3231-сон Қарори қабул қилинди ва унда, бошқа соҳалар
қаторида халқ таълими тизимида ички аудит ва молиявий назорат
хизматлари ҳамда худудий халқ таълими бошқармаларида ҳам ички аудит
ва молиявий назорат хизматлари ташкил этилиши белгиланди[1].
Ташкил этилган
ички аудит ва молиявий назорат хизматларининг
«асосий вазифалари этиб қуйидагилар белгиланди:
1) марказлаштирилган молия-бухгалтерия хизматларининг —
марказлаштирилган тартибда қуйи муассасаларнинг харажатлар сметаси
тузилиши ва ижро этилишини, иш ҳақининг ҳисобланиши ва тўланишини,
товар, иш ва хизматларнинг харид қилинишини, бюджет ва бюджетдан
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
83
ташқари маблағлар ҳисобининг юритилишини таъминлаш, шунингдек,
уларнинг фаолияти профили бўйича товарлар (ишлар, хизматлар)
реализациясидан тушадиган даромадлар мониторингини юритиш;
2) республика даражасидаги ҳамда ҳудудий ички аудит ва молиявий
назорат хизматларининг — бюджет маблағларининг ноқонуний
сарфланиши ва талон-торож қилиниши ҳолатларининг қуйидаги йўллар
билан профилактикасини таъминлаш ва уларнинг олдини олиш бўйича:
буйсунувидаги муассасаларда харажатлар сметасини режалаштириш
ва унинг ижроси, бюджет ҳисобининг юритилиши, тендер (танлов)
савдоларининг ўтказилиши ва шартномалар тузилиши устидан мониторинг
қилиш;
қонунни бузиш ҳолатларини, уларни содир этишга имконият
яратувчи сабаблар ва шарт-шароитларни бартараф этиш тўғрисида қуйи
муассасаларга бажарилиши мажбурий бўлган тақдимномалар киритиш [2].
Ҳозирги халқ таълими тизимида ички аудит ва молиявий назорат
хизматлари республика ва ҳудудий даражада ташкил этилган. Ўз
навбатида, ҳудудий даража ташкил этилган
ички аудит ва молиявий
назорат хизмати ташкилий тузилма ҳамда штат жадвалига асосан ҳудудий
бош бошқарма ва бошқарма таркибига киради (1-расм).
1-расм. Халқ таълими тизимида ташкил этилган ички аудит ва
молиявий назорат хизматлари ташкилий тузилмаси
Ҳудудий даражада ташкил этилган ички аудит ва молиявий назорат
хизмати ходимлари ташкилий тузилма ҳамда штат жадвали бўйича
ҳудудий бош бошқарма ва бошқарма бошлиқларига бўйсуниши ва
ҳисобдор эканлигини англатади. Бундай ҳолатда, ички аудит хизматининг
мустақиллик, объективлик, ҳисобдорлик ва холислик принциплари
таъминланаши шубҳа остида қолади. Сабаби, ички аудит хизматлари ўз
вазифаларини бажаришда фақат вазирлик ва идоралар биринчи раҳбарига
Мактабгача ва мактаб таълими
вазирлиги раҳбари (вазир)
Республика даражасидаги ички
аудит ва молиявий назорат
хизматлари
Ҳудудий бош бошқарма ёки
бошқарма бошлиғи
Ҳудудий ички аудит ва
молиявий назорат хизматлари
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
84
бўйсуниши ҳамда унинг фаолиятига таъсир этувчи бошқа омиллардан
ҳоли бўлиши зарур[3]
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 21 августдаги “Таълим
ва тиббиёт муассасаларини молиялаштириш механизмини ҳамда давлат молиявий
назорати тизимини янада такомиллаштириш тўғрисида”ги ПҚ-3231-сон Қарори
2.
Меҳмонов С.У. Бюджет ташкилотларида бухгалтерия ҳисоби: назария ва
амалиёт. Монография. – Т.: “Иқтисод молия”., 2016.
3.
Narbekova G.D. «Theoretical and methodological problems of extra-budgetary
accounting in educational institutions» // IMPACT: International Journal of Research in
Business Management, Vol. 10, Issue 10, Oct 2022, pp. 1–10.
4.
Umarov Z.A. Tijorat banklarida kredit operatsiyalari hisobi va auditining nazariy-
uslubiy masalalari / Monografiya, IQTISOD-MOLIYA, 2021 yil, 127 b.
5.
Toymuxamedov I., Umarov Z., Xusainov G. Naqd pulsiz hisob-kitoblar va to‘lov
tizimi. O’quv qo‘llanma. – 2018.
6.
Umarov Z.A. Banklarda buxgalteriya hisobi. Darslik. –T.: “Innovatsion rivojlantirish
nashriyot-matbaa uyi” 2021, 612 b.
7.
Umarov Z.A. Yangi bank xizmatlari, ularni rivojlantirish Bozor, pul va kredit jurlali
№1 2019 y.
8.
Юлдашев, Ж. А. ТИЖОРАТ БАНКЛАРИДА МИЖОЗЛАР БИЛАН
МУНОСАБАТЛАР ҲОЛАТИНИ БАҲОЛАШ УСУЛИНИ ТАКОМИЛАШТИРИШ.
9.
Qlichev Baxtiyor Pardayevich. (2024). Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda CVP-tahlilni
tashkil etishning muammoli jihatlari. YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT, 4
(2024), 754–759
10.
Klichev Bakhtiyar Pardayevich. (2024). Problematic Aspects of Organizing Cvp-
Analysis in the Enterprises of Uzbekistan // Web of Scientist: International Scientific
Research Journal, 5(5), 241–248. Retrieved from
https://wos.academiascience.org/index.php/wos/article/view/4906
11.
Kholdorov Sardor Umarovich. (2024). LIQUIDITY RISK MANAGEMENT IN
THE BANKING SECTOR: CHALLENGES, STRATEGIES AND IMPLICATIONS. World
Scientific Research Journal, 26(3), 122–131. Retrieved from
http://www.wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3255
12.
Qlichev Baxtiyor Pardayevich. (2024). Korxonalarda operatsion faoliyat
samaradorligini tahlil qilish masalalari.
World Scientific Research Journal
,
26
(3), 86–94.
Retrieved from
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/3251
13.
Кoсимoвич, Я. У. (2024). Ташқи савдо фаолиятида мақбул ечимни топиш
масалаларини таҳлили. World scientific research journal, 26(2), 199-205.
14.
ҚЛИЧЕВ, . Б. П. (2022). ИШБИЛАРМОНЛИК ФАОЛЛИГИ ТАҲЛИЛИНИ
ТАШКИЛ ЭТИШ ЙЎНАЛИШЛАРИ.
Архив научных исследований
,
2
(1). извлечено от
https://journal.tsue.uz/index.php/archive/article/view/373
15.
Choriev I.X. Auditorlik faoliyatida tahliliy amallarni takomillashtirish. Iqtisodiyot
fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati. – Toshkent:, «Iqtisod-
moliya»nashriyoti, 2021, - 21-26 b.
16.
Кличев, Б. (2023). Корхоналарда маҳсулот ишлаб чиқариш ҳажми таҳлилини
такомиллаштириш масалалари. Направления развития благоприятной бизнес-среды в
условиях цифровизации экономики, 1(01), 170–173.
https://doi.org/10.47689/TSUE2022-
17.
Qlichev, B. (2024). Korxonalar faoliyatini rivojlantirishda operatsion faoliyat
tahlilining zarurligi. Mintaqani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning ustuvor yo'nalishlari,
BARQAROR IQTISODIY OʻSISH ORQALI AHOLI
TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH MASALALARI
24-may 2024-yil
85
Konferensiya to‘plami. Termiz, O'zbekiston. 15-iyun 2024-yil.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11909171
18.
Yakypbaevich, I. J. ., Abrarovich, Y. J. ., Akhtamovich, H. S. ., & Bekmurodova.
(2023). COMMERCIAL BANKING, CREDIT OPERATIONS, PROVISION OF
COLLATERAL, ASSESSMENT MECHANISMS.
FAN, TA’LIM, MADANIYAT VA
INNOVATSIYA JURNALI | JOURNAL OF SCIENCE, EDUCATION, CULTURE AND
INNOVATION
,
2
(4), 6–13. Retrieved from
https://mudarrisziyo.uz/index.php/innovatsiya/article/view/251
19.
Қличев Бахтиёр Пардаевич, (2023). Корхоналарда маҳсулот ишлаб чиқариш
ҳажми таҳлилини такомиллаштириш масалалари. Issues of improving the analysis of the
volume of production at enterprises. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ
В
МИРЕ,13(7),
42–49.
Retrieved
from
http://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/2782
20.
Abdullayev, A., & Djamalov, H. (2023). ORGANIZATIONAL STRUCTURE OF
THE INTERNAL CONTROL SERVICE FOR THE FULFILLMENT OF TAX
OBLIGATIONS OF ENTERPRISES.
Scientific and Technical Journal of Namangan Institute
of Engineering and Technology
,
8
(4), 297-307.
21.
Худоёров О.О. (2023). Банк тизимини рақамлаштириш шароитида рақамли
банк
технологияларини
жорий
қилиш
.
ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ
В
МИРЕ,
13(7),
99–107.
Retrieved
from
http://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/2788
22.
Xudoyorov, O. O. (2023). Bank daromadlarini oshirishda masofaviy bank
xizmatlarini tutgan o ‘rni.
23.
Odilovich, K. O. (2024). IMPACT OF REMOTE BANKING SERVICES ON
BANK INCOME.
International Journal of Education, Social Science & Humanities
,
12
(6),
82-86.
24.
Majidov, J. K. (2019). Ways of improving management of credit portfolio at
commercial banks.
International Journal of Research in Social Sciences
,
9
(3), 725-736.
25.
Мажидов Ж. (2024). Тижорат банклари активлар портфелларининг сифатини
ошириш бўйича хориж тажрибаси ва унинг ўзига хос хусусиятлари. (2024).
Ustozlar
Uchun
,
1
https://pedagoglar.org/index.php/02/article/view/3878
